Thiên 66 — Hệ từ truyện, phần hạ

 Hệ từ, phần dưới (Hệ từ: thiên lời bàn giải gắn kèm Kinh Dịch, nói về ý nghĩa chung của các quẻ; sách chia làm hai phần trên và dưới, đây là phần dưới)

 Bát quái (tám quẻ đơn, mỗi quẻ gồm ba vạch: Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn) xếp thành hàng, thì tượng (hình ảnh tượng trưng cho sự vật mà mỗi quẻ biểu thị) đã có sẵn trong đó. Nhân đó chồng các quẻ lên nhau (thành sáu mươi tư quẻ kép, mỗi quẻ sáu vạch), thì hào (từng vạch trong một quẻ; vạch liền là hào dương, vạch đứt là hào âm) đã có sẵn trong đó. Cương nhu (cương: cứng, chỉ hào dương; nhu: mềm, chỉ hào âm) đẩy đưa lẫn nhau, thì sự biến đổi nằm trong đó. Gắn lời vào quẻ, vào hào để chỉ bảo, thì sự động (chỉ việc làm, hành động của con người) nằm trong đó.

 Cát, hung, hối, lận (cát: tốt lành; hung: xấu, tai họa; hối: điều đáng ăn năn, sai rồi biết hối mà sửa; lận: điều đáng thẹn tiếc, vướng mắc khó khăn) đều sinh ra từ sự động. Cương nhu là cái dựng nên gốc rễ. Biến thông (biến đổi để thông suốt) là cái theo kịp thời thế. Cát hung là do giữ được sự chính đáng, bền vững mà thắng. Đạo của trời đất, chính đáng bền vững nên bày ra cho người thấy. Đạo của mặt trời mặt trăng, chính đáng bền vững nên chiếu sáng. Mọi sự vận động trong thiên hạ, chính đáng bền vững ở chỗ quy về một mối.

 Quẻ Càn (quẻ gồm toàn hào dương, tượng trưng cho trời, cho sự cứng mạnh) cứng cỏi rõ ràng, chỉ cho người ta thấy sự dễ dàng. Quẻ Khôn (quẻ gồm toàn hào âm, tượng trưng cho đất, cho sự mềm thuận) mềm thuận êm ả, chỉ cho người ta thấy sự giản dị. Hào là bắt chước theo điều ấy. Tượng là phỏng theo hình dạng điều ấy. Hào và tượng động ở bên trong, thì tốt xấu hiện ra bên ngoài; công lao sự nghiệp hiện ra ở chỗ biến đổi; tấm lòng của thánh nhân hiện ra ở lời văn.

 Đức lớn của trời đất là sinh ra muôn vật; vật báu lớn của thánh nhân là ngôi vị. Lấy gì để giữ ngôi? Đáp: lòng nhân. Lấy gì để tụ họp người? Đáp: của cải. Quản lý của cải, sửa lời cho đúng, cấm dân làm điều sai trái, thế gọi là nghĩa.

 Xưa kia khi họ Bao Hy (tức Phục Hy, vị vua thời thượng cổ trong truyền thuyết, người đầu tiên vạch ra bát quái) làm vua thiên hạ, ngẩng lên thì xem các hình tượng trên trời, cúi xuống thì xem các phép tắc dưới đất, xem vằn vẻ của chim muông cùng những gì thích hợp với từng vùng đất; gần thì lấy từ thân mình, xa thì lấy từ muôn vật, rồi mới làm ra bát quái, để thông với đức của thần minh, để xếp loại tình trạng của muôn vật.

 Ông thắt dây làm lưới để săn thú, đánh cá, có lẽ lấy ý từ quẻ Ly (quẻ tượng trưng cho lửa, ánh sáng, sự bám dính; hình quẻ trống giữa như mắt lưới).

 Họ Bao Hy mất, họ Thần Nông (vị vua truyền thuyết dạy dân làm ruộng) nổi lên, đẽo gỗ làm lưỡi cày, uốn gỗ làm cán cày, đem cái lợi của cày cuốc dạy cho thiên hạ, có lẽ lấy ý từ quẻ Ích (quẻ mang nghĩa thêm lên, làm lợi). Giữa trưa họp chợ, quy tụ dân trong thiên hạ, gom góp hàng hóa trong thiên hạ, trao đổi xong thì về, ai nấy được điều mình cần, có lẽ lấy ý từ quẻ Phệ Hạp (quẻ mang nghĩa cắn cho khép lại, tượng trưng sự gặp gỡ, hợp lại).

 Họ Thần Nông mất, Hoàng Đế, vua Nghiêu, vua Thuấn (các vị vua hiền thời cổ) nổi lên, làm cho sự biến đổi được thông suốt, khiến dân không mỏi mệt; biến hóa một cách thần diệu, khiến dân thấy thích hợp. Đạo Dịch là: đến chỗ cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu bền. Vì thế mới có câu: "Từ trời giúp cho, tốt lành, không gì không lợi." Hoàng Đế, vua Nghiêu, vua Thuấn chỉ rủ áo xiêm mà thiên hạ yên trị (ý nói định ra lễ phục, phân rõ trên dưới, không cần nhọc sức mà đất nước tự yên), có lẽ lấy ý từ quẻ Càn và quẻ Khôn (áo trên tượng trời, xiêm dưới tượng đất).

 Khoét gỗ làm thuyền, vót gỗ làm mái chèo, đem cái lợi của thuyền và chèo để vượt qua chỗ không đi được, đến được nơi xa để làm lợi cho thiên hạ, có lẽ lấy ý từ quẻ Hoán (quẻ mang nghĩa lan tỏa, tản ra; tượng gió thổi trên mặt nước). Đóng ách trâu, cưỡi ngựa, kéo vật nặng, đi đường xa, để làm lợi cho thiên hạ, có lẽ lấy ý từ quẻ Tùy (quẻ mang nghĩa đi theo, thuận theo). Làm cửa nhiều lớp, đánh mõ canh đêm để phòng kẻ cướp, có lẽ lấy ý từ quẻ Dự (quẻ mang nghĩa vui vẻ, cũng có nghĩa phòng bị từ trước). Chặt gỗ làm chày, đào đất làm cối, nhờ cái lợi của chày cối mà muôn dân được no đủ, có lẽ lấy ý từ quẻ Tiểu Quá (quẻ mang nghĩa cái nhỏ vượt quá một chút). Căng dây vào cây gỗ làm cung, vót gỗ làm tên, đem cái lợi của cung tên để ra uy với thiên hạ, có lẽ lấy ý từ quẻ Khuê (quẻ mang nghĩa trái ngược, chống đối nhau).

 Thời thượng cổ người ta ở hang, sống ngoài đồng; đời sau thánh nhân đổi lại bằng nhà cửa, trên có xà nóc, dưới có mái hiên, để che gió mưa, có lẽ lấy ý từ quẻ Đại Tráng (quẻ mang nghĩa cái lớn mạnh mẽ, vững chãi). Thời xưa chôn người chết, chỉ lấy củi phủ dày lên, chôn giữa đồng, không đắp mộ, không trồng cây, thời gian để tang không có hạn định. Đời sau thánh nhân đổi lại bằng quan quách (quan: áo quan đựng xác; quách: lớp hòm bọc ngoài áo quan), có lẽ lấy ý từ quẻ Đại Quá (quẻ mang nghĩa cái lớn vượt quá mức thường). Thời thượng cổ thắt nút dây để ghi việc mà cai trị; đời sau thánh nhân đổi lại bằng chữ viết và khắc giao kèo, trăm quan nhờ đó mà làm việc, muôn dân nhờ đó mà xét rõ, có lẽ lấy ý từ quẻ Quải (quẻ mang nghĩa quyết đoán, phân định dứt khoát).

 Cho nên Dịch là tượng; tượng là phỏng theo hình dạng. Thoán (lời đoán chung cho cả một quẻ) là bàn về chất liệu, thể chất của quẻ; hào là bắt chước sự vận động trong thiên hạ. Vì thế mà tốt xấu sinh ra, điều đáng hối, điều đáng tiếc hiện rõ.

 Quẻ dương lại nhiều hào âm, quẻ âm lại nhiều hào dương (trong tám quẻ đơn, quẻ dương có một hào dương hai hào âm, quẻ âm có một hào âm hai hào dương), cớ sao vậy? Vì quẻ dương có số nét lẻ, quẻ âm có số nét chẵn. Đức hạnh của chúng thế nào? Quẻ dương là một vua mà hai dân, đó là đạo của người quân tử. Quẻ âm là hai vua mà một dân, đó là đạo của kẻ tiểu nhân.

 Kinh Dịch nói: "Băn khoăn qua lại, bạn bè theo ý nghĩ của ngươi." Khổng Tử (thầy Khổng, nhà tư tưởng lớn thời Xuân Thu) nói: "Thiên hạ cần gì nghĩ, cần gì lo? Thiên hạ cùng về một chỗ mà đường đi khác nhau, cùng đến một đích mà trăm cách lo nghĩ. Thiên hạ cần gì nghĩ, cần gì lo? Mặt trời đi thì mặt trăng đến, mặt trăng đi thì mặt trời đến, mặt trời mặt trăng đẩy đưa nhau mà ánh sáng sinh ra.

 Lạnh đi thì nóng đến, nóng đi thì lạnh đến, lạnh nóng đẩy đưa nhau mà thành năm tháng. Cái đi là co lại, cái đến là duỗi ra; co duỗi cảm ứng nhau mà cái lợi sinh ra. Con sâu đo co mình lại là để duỗi ra; rồng rắn nằm im ngủ đông là để giữ thân. Nghiên cứu nghĩa lý đến chỗ tinh vi, thấu tới chỗ thần diệu, là để đem ra dùng; dùng cho có lợi, giữ thân yên ổn, là để nâng cao đức. Vượt quá chỗ ấy trở đi thì chưa ai biết được nữa; thấu tận chỗ thần diệu, hiểu được lẽ biến hóa, đó là đức đến mức thịnh nhất."

 Kinh Dịch nói: "Khốn đốn vì đá, dựa vào bụi gai tật lê, vào nhà mình không thấy vợ, xấu." Khổng Tử nói: "Không phải chỗ đáng bị khốn mà lại bị khốn, thì tiếng tăm ắt bị nhục. Không phải chỗ đáng dựa mà lại dựa vào, thì thân ắt gặp nguy. Đã nhục lại nguy, ngày chết sắp đến, còn thấy vợ sao được!"

 Kinh Dịch nói: "Bậc công khanh bắn chim cắt trên bức tường thành cao, bắn được, không gì không lợi." Khổng Tử nói: "Chim cắt là loài chim; cung tên là đồ dùng; người bắn là con người. Người quân tử cất giữ đồ dùng ở thân mình, đợi thời cơ mà hành động, thì có gì là không lợi? Hành động mà không bị vướng víu, cho nên ra tay là có thu được; đó là nói việc có sẵn đồ dùng rồi mới hành động."

 Khổng Tử nói: "Kẻ tiểu nhân không biết thẹn vì bất nhân, không biết sợ vì bất nghĩa, không thấy lợi thì không chịu gắng, không bị đe dọa thì không chịu răn. Bị phạt nhỏ mà biết răn lớn, đó là cái phúc của kẻ tiểu nhân. Kinh Dịch nói: 'Mang gông ở chân, che mất ngón chân, không có lỗi.' (vô cữu: không mắc lỗi, không chuốc tai họa) chính là nói điều này."

 "Điều thiện không tích góp thì không đủ để nên danh, điều ác không tích góp thì không đến nỗi hại thân. Kẻ tiểu nhân cho điều thiện nhỏ là vô ích nên không làm, cho điều ác nhỏ là không hại gì nên không bỏ, vì thế điều ác chồng chất đến không che giấu được, tội lớn đến không gỡ được. Kinh Dịch nói: 'Vác gông ở cổ, che mất tai, xấu.'"

 Khổng Tử nói: "Kẻ gặp nguy là kẻ từng yên tâm cho rằng địa vị mình vững; kẻ bị mất là kẻ từng yên tâm cho rằng mình giữ được sự còn; kẻ gặp loạn là kẻ từng cho rằng mình đã có sự yên trị. Cho nên người quân tử lúc yên không quên lúc nguy, lúc còn không quên lúc mất, lúc trị không quên lúc loạn, vì thế thân được yên mà nước nhà giữ được. Kinh Dịch nói: 'Sắp mất rồi, sắp mất rồi! (phải luôn tự nhắc như thế thì mới vững) như buộc vào gốc dâu rậm rễ.'"

 Khổng Tử nói: "Đức mỏng mà ngôi cao, trí nhỏ mà mưu lớn, sức ít mà gánh nặng, thì hiếm khi không chuốc lấy tai họa. Kinh Dịch nói: 'Cái vạc gãy chân, đổ mất cháo của bậc công, thân mình ướt bẩn (có cách hiểu là bị hình phạt nặng), xấu.' Là nói không kham nổi trách nhiệm của mình."

 Khổng Tử nói: "Biết được cơ (dấu hiệu nhỏ nhất báo trước sự việc) thì thật là thần diệu! Người quân tử giao thiệp với người trên mà không nịnh, giao thiệp với người dưới mà không khinh nhờn, đó là biết cơ chăng? Cơ là chỗ nhỏ nhặt ban đầu của sự động, là cái tốt lành hiện ra từ trước. Người quân tử thấy cơ là hành động ngay, không đợi hết ngày. Kinh Dịch nói: 'Vững như đá, không đợi hết ngày, giữ chính đáng thì tốt.' Đã vững như đá thì cần gì đợi hết ngày? Phán đoán ắt có thể biết rõ. Người quân tử biết cái nhỏ, biết cái rõ, biết cái mềm, biết cái cứng, là người muôn người trông vào."

 Khổng Tử nói: "Người con nhà họ Nhan (tức Nhan Hồi, học trò giỏi nhất của Khổng Tử) có lẽ đã gần đạt được rồi chăng? Có điều chưa tốt thì chưa từng không biết, biết rồi thì chưa từng làm lại lần nữa. Kinh Dịch nói: 'Đi chưa xa đã quay lại, không đến nỗi phải hối hận, rất tốt.'"

 Trời đất giao hòa khí âm dương quyện chặt, muôn vật hóa sinh đầy đặn thuần hậu. Trai gái kết hợp tinh khí, muôn vật hóa sinh. Kinh Dịch nói: "Ba người cùng đi thì bớt đi một người, một người đi thì được bạn." Là nói về sự hợp lại thành một.

 Khổng Tử nói: "Người quân tử giữ thân yên ổn rồi mới hành động, giữ lòng bình thản rồi mới nói, định rõ mối giao tình rồi mới cầu xin. Người quân tử tu sửa đủ ba điều ấy nên được vẹn toàn. Ở thế nguy mà hành động thì dân không theo; lòng sợ hãi mà nói thì dân không hưởng ứng; chưa có giao tình mà cầu xin thì dân không cho. Không ai theo giúp thì kẻ làm hại sẽ kéo đến. Kinh Dịch nói: 'Không ai thêm giúp, lại có kẻ đánh vào, lập tâm không bền, xấu.'"

 Khổng Tử nói: "Càn và Khôn là cửa ngõ của Dịch chăng?" Càn là vật thuộc dương, Khôn là vật thuộc âm. Âm dương hợp đức mà cương nhu có hình thể. Nhờ đó mà thể hiện công cuộc tạo tác của trời đất, mà thông với đức của thần minh. Tên gọi của các quẻ tuy nhiều và lẫn lộn nhưng không vượt ra ngoài lẽ ấy. Xét các loại tên ấy, có lẽ là ý tứ của đời suy loạn chăng?

 Dịch làm rõ việc đã qua mà xét được việc sắp đến, làm cho cái nhỏ kín hiện rõ, mở tỏ cái u tối; mở ra mà đặt tên cho đúng, phân biệt sự vật, nói lời ngay thẳng, đoán định bằng lời, thế là đầy đủ. Tên gọi thì nhỏ nhưng loại sự việc được lấy làm ví thì lớn. Ý chỉ sâu xa, lời lẽ có văn vẻ, nói quanh co mà trúng lẽ, việc bày ra rõ ràng mà ý nghĩa ẩn kín.

 Nhân lúc người ta còn phân vân giữa hai đường để giúp dân hành động, để làm rõ sự báo ứng của được và mất.

 Dịch hưng khởi có lẽ vào thời trung cổ chăng? Người làm ra Dịch có lẽ mang nỗi lo âu hoạn nạn chăng? Cho nên: quẻ Lý (quẻ mang nghĩa bước đi, giữ lễ) là nền móng của đức; quẻ Khiêm (khiêm nhường) là cán cầm của đức; quẻ Phục (trở lại) là gốc rễ của đức; quẻ Hằng (bền lâu) là chỗ vững chắc của đức; quẻ Tổn (bớt đi) là sự sửa mình của đức; quẻ Ích (thêm lên) là sự dồi dào của đức; quẻ Khốn (khốn cùng) là chỗ thử thách, phân biệt đức; quẻ Tỉnh (cái giếng) là nơi chốn của đức; quẻ Tốn (thuận theo, nhún nhường) là sự tiết chế của đức.

 Quẻ Lý hòa nhã mà đạt tới nơi. Quẻ Khiêm được tôn trọng mà sáng tỏ. Quẻ Phục nhỏ bé mà phân biệt được sự vật. Quẻ Hằng xen tạp mà không chán. Quẻ Tổn trước khó sau dễ. Quẻ Ích lớn lên dồi dào mà không giả tạo. Quẻ Khốn cùng quẫn mà thông suốt. Quẻ Tỉnh ở yên chỗ mà ân huệ lan đi. Quẻ Tốn cân nhắc hợp lẽ mà kín đáo.

 Quẻ Lý để làm việc cho hòa; quẻ Khiêm để định ra lễ; quẻ Phục để tự biết mình; quẻ Hằng để chuyên một đức; quẻ Tổn để xa điều hại; quẻ Ích để làm nên điều lợi; quẻ Khốn để ít bị oán; quẻ Tỉnh để phân biệt điều nghĩa; quẻ Tốn để hành quyền (linh hoạt ứng biến tùy hoàn cảnh mà vẫn hợp đạo).

 Dịch là sách không thể xa rời; đạo của nó thì thường xuyên dời đổi, biến động không ngừng, lưu chuyển khắp sáu hư (sáu vị trí hào trong một quẻ; gọi là "hư" tức trống, vì hào âm hào dương thay nhau đến ở), lên xuống không cố định, cương nhu thay đổi nhau, không thể làm khuôn mẫu cứng nhắc, chỉ theo sự biến mà đi. Sự ra vào của nó đều có chừng mực, để người ta biết sợ cả lúc ở ngoài lẫn lúc ở trong. Lại làm rõ những điều lo âu hoạn nạn cùng nguyên cớ của chúng.

 Tuy không có thầy dạy, người che chở bên cạnh mà như đang đứng trước cha mẹ. Ban đầu theo lời quẻ mà suy xét đường hướng, thì thấy đã có phép tắc thường hằng. Nếu không phải người thích đáng thì đạo không tự đi suông được.

 Dịch là sách tìm từ lúc khởi đầu, xét đến lúc kết thúc, lấy đó làm thực chất. Sáu hào xen lẫn nhau, chỉ là phản ánh thời thế và sự việc từng lúc. Hào đầu khó biết, hào trên cùng dễ biết, vì đó là gốc và ngọn. Lời của hào đầu chỉ phỏng định, đến cuối mới thành kết cục. Còn như xen các sự vật mà bày ra đức tính, phân biệt phải trái, thì không có các hào giữa (hào thứ hai đến thứ năm) thì không đủ. Ôi! Cũng cần xét sự còn mất, tốt xấu, thì ngồi yên cũng biết được. Người trí xem lời thoán thì đã hiểu được quá nửa.

 Hào hai và hào bốn cùng công dụng (đều là vị trí âm) mà khác vị trí, nên cái hay không giống nhau: hào hai nhiều lời khen, hào bốn nhiều nỗi sợ, vì hào bốn ở gần (hào năm là ngôi vua). Đạo của cái mềm vốn không lợi cho kẻ ở xa; cốt yếu của hào hai là không có lỗi, vì nó dùng sự mềm mà ở chỗ giữa (hào hai nằm giữa quẻ dưới). Hào ba và hào năm cùng công dụng (đều là vị trí dương) mà khác vị trí: hào ba nhiều điều xấu, hào năm nhiều công lao, vì thứ bậc sang hèn khác nhau. Ở đó hào mềm thì nguy, hào cứng thì thắng được chăng?

 Dịch là sách rộng lớn, đủ cả mọi điều. Có đạo trời, có đạo người, có đạo đất. Gồm tam tài (ba ngôi lớn: trời, đất, người) mà nhân đôi lên, nên có sáu hào. Sáu hào không phải gì khác, chính là đạo của tam tài. Đạo có biến động, nên gọi là hào; hào có thứ bậc, nên gọi là vật; vật xen lẫn nhau, nên gọi là văn (vằn vẻ, đường nét đan xen); văn có chỗ không xứng đáng, nên tốt xấu sinh ra.

 Dịch hưng khởi có lẽ vào lúc cuối đời nhà Ân, khi đức nhà Chu đang thịnh chăng? Vào lúc có chuyện giữa Văn Vương (Chu Văn Vương, người đặt nền móng cho nhà Chu) với vua Trụ (vua cuối cùng nhà Ân, nổi tiếng bạo ngược) chăng? Vì thế lời của nó đầy lo sợ. Biết lo sợ thì được yên ổn, coi thường dễ dãi thì bị nghiêng đổ. Đạo ấy rất lớn, trăm việc không bỏ sót. Từ đầu đến cuối đều giữ lòng lo sợ, cốt yếu là không mắc lỗi; đó gọi là đạo của Dịch.

 Càn là cái mạnh mẽ nhất trong thiên hạ, đức hạnh luôn dễ dàng mà biết được chỗ hiểm. Khôn là cái thuận nhất trong thiên hạ, đức hạnh luôn giản dị mà biết được chỗ trở ngại. Có thể làm vui lòng người, có thể nghiền ngẫm được những điều lo nghĩ (?), định được tốt xấu trong thiên hạ, làm nên những công việc cần mẫn không ngừng của thiên hạ. Cho nên trong mọi biến hóa, lời nói việc làm, việc tốt thì có điềm lành. Xem hình tượng sự việc mà biết cách chế đồ dùng, bói xem sự việc mà biết điều sắp tới. Trời đất đặt định vị trí, thánh nhân làm trọn tài năng. Mưu của người, mưu của quỷ thần, trăm họ đều có thể dự phần.

 Bát quái lấy tượng để báo cho biết, lời hào và lời thoán lấy tình thực để nói, cương nhu ở xen lẫn nhau, thì tốt xấu có thể thấy được. Sự biến động lấy cái lợi mà nói, tốt xấu theo tình thực mà thay đổi. Cho nên yêu ghét đánh nhau mà tốt xấu sinh ra, xa gần lấy nhau mà điều đáng hối, điều đáng tiếc sinh ra, thật giả cảm ứng nhau mà lợi hại sinh ra. Phàm tình lý của Dịch là: ở gần nhau mà không hợp nhau thì xấu, hoặc bị làm hại, phải hối hận và thẹn tiếc.

 Kẻ sắp phản bội thì lời nói có vẻ hổ thẹn; trong lòng ngờ vực thì lời nói rẽ nhánh lan man; người tốt thì lời nói ít; người nóng nảy thì lời nói nhiều; kẻ vu oan cho người tốt thì lời nói trôi nổi không đâu vào đâu; kẻ đánh mất điều mình phải giữ thì lời nói cong queo yếu ớt.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video