Thiên 67 — Thuyết quái truyện (giảng về tám quẻ)

 Thuyết quái (thiên giải thích về các quẻ: nguồn gốc, ý nghĩa và các hình tượng mà mỗi quẻ tượng trưng)

 Thuở xưa, các bậc thánh nhân (người có trí tuệ và đức độ cao nhất) làm ra sách Dịch (tức Kinh Dịch, sách dùng các quẻ để giải thích sự biến đổi của trời đất, con người, và dùng để bói toán). Các ngài thầm giúp vào công việc của thần minh (sức linh diệu sâu kín của trời đất) mà dùng đến cỏ thi (loại cỏ thân dài, người xưa lấy thân cỏ để đếm khi bói quẻ). Các ngài lấy số trời là ba, số đất là hai (tham thiên lưỡng địa: trời là số lẻ, đất là số chẵn; lấy ba và hai làm gốc) mà dựng nên các con số. Các ngài quan sát sự biến đổi của âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của mọi sự vật: âm là mặt tối, mềm, tĩnh; dương là mặt sáng, cứng, động) mà lập ra quẻ (hình gồm nhiều vạch liền, vạch đứt chồng lên nhau, tượng trưng cho một trạng thái của sự vật). Các ngài phát triển từ cương nhu (cương là cứng, ứng với dương; nhu là mềm, ứng với âm) mà sinh ra hào (từng vạch trong quẻ: vạch liền là hào dương, vạch đứt là hào âm). Các ngài hòa thuận theo đạo đức (đạo là lẽ chung của trời đất, đức là cái mỗi vật nhận được từ lẽ ấy) và sắp đặt mọi việc cho hợp với nghĩa (lẽ phải, điều nên làm). Các ngài xét đến tận cùng lý (lẽ của sự vật), hiểu trọn vẹn tính (bản chất trời phú cho mỗi người, mỗi vật), cho đến chỗ hiểu được mệnh (điều trời định).

 Thuở xưa, các bậc thánh nhân làm ra sách Dịch là để thuận theo lẽ của tính và mệnh. Vì thế, các ngài lập ra đạo của trời gọi là âm và dương, lập ra đạo của đất gọi là nhu và cương, lập ra đạo của người gọi là nhân (lòng thương yêu người) và nghĩa. Gộp cả tam tài (ba ngôi lớn: trời, đất, người) rồi nhân đôi mỗi ngôi lên, cho nên trong sách Dịch, sáu vạch mới thành một quẻ. Chia ra chỗ âm, chỗ dương, thay nhau dùng hào nhu và hào cương, cho nên trong sách Dịch, sáu vị (sáu vị trí của sáu hào trong quẻ, tính từ dưới lên) mới thành một chương hoàn chỉnh.

 Trời và đất định chỗ trên dưới; núi và đầm thông hơi với nhau; sấm và gió xô động lẫn nhau; nước và lửa không chống đối nhau; tám quẻ (bát quái: tám quẻ ba vạch, tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm) đan xen với nhau.

 Đếm lại việc đã qua là đi xuôi, biết trước việc sắp đến là đi ngược; vì thế sách Dịch là phép đếm ngược (suy từ hiện tại để biết trước tương lai).

 Sấm để làm cho vạn vật chuyển động, gió để làm cho vạn vật tản ra, mưa để làm cho vạn vật thấm ướt, mặt trời để làm cho vạn vật khô ấm. Cấn (quẻ tượng núi) để làm cho vạn vật dừng lại. Đoài (quẻ tượng đầm nước) để làm cho vạn vật vui vẻ. Càn (quẻ tượng trời) để làm chủ vạn vật. Khôn (quẻ tượng đất) để cất chứa vạn vật.

 Đế (đấng chủ tể của trời đất, tức sức sinh thành muôn vật) xuất hiện ở Chấn (quẻ tượng sấm), làm cho muôn vật đều đặn, gọn gàng ở Tốn (quẻ tượng gió), làm cho muôn vật thấy rõ nhau ở Ly (quẻ tượng lửa), giao việc nuôi dưỡng ở Khôn, làm cho muôn vật vui vẻ ở Đoài, giao tranh ở Càn, nhọc mệt rồi nghỉ ngơi ở Khảm (quẻ tượng nước), hoàn thành ở Cấn.

 Muôn vật xuất hiện ở Chấn, Chấn là phương Đông. Đều đặn ở Tốn, Tốn là phương Đông Nam; đều đặn nghĩa là muôn vật đều sạch sẽ, ngay ngắn.

 Ly là sáng, muôn vật đều được thấy rõ nhau, đó là quẻ của phương Nam. Bậc thánh nhân ngồi quay mặt về hướng Nam để nghe xét việc thiên hạ, hướng về chỗ sáng mà cai trị, có lẽ là lấy ý từ quẻ này.

 Khôn là đất, muôn vật đều nhờ đất nuôi dưỡng, cho nên nói: giao việc nuôi dưỡng ở Khôn.

 Đoài là chính giữa mùa thu, là lúc muôn vật vui vẻ, cho nên nói: vui vẻ ở Đoài.

 Giao tranh ở Càn: Càn là quẻ của phương Tây Bắc, ý nói âm và dương xô đẩy, chống chọi nhau.

 Khảm là nước, là quẻ của chính phương Bắc, là quẻ nhọc mệt, là nơi muôn vật quay về nghỉ ngơi, cho nên nói: nhọc mệt rồi nghỉ ngơi ở Khảm.

 Cấn là quẻ của phương Đông Bắc, là nơi muôn vật kết thúc một vòng và cũng là nơi bắt đầu một vòng mới, cho nên nói: hoàn thành ở Cấn.

 Cái gọi là thần, là nói đến sự huyền diệu khôn lường trong việc làm nên muôn vật. Làm chuyển động muôn vật, không gì nhanh bằng sấm; làm lay động muôn vật, không gì nhanh bằng gió; làm khô muôn vật, không gì bằng lửa (?); làm vui muôn vật, không gì vui bằng đầm nước; làm thấm ướt muôn vật, không gì thấm bằng nước; làm cho muôn vật kết thúc và bắt đầu, không gì thịnh bằng Cấn.

 Cho nên nước và lửa cùng tác động đến nhau, sấm và gió không trái nghịch nhau, núi và đầm thông hơi với nhau, rồi sau đó mới biến hóa được, mà làm nên trọn vẹn muôn vật.

 Càn là mạnh mẽ. Khôn là thuận theo. Chấn là chuyển động. Tốn là đi vào. Khảm là hãm, rơi vào chỗ hiểm. Ly là bám vào, nương tựa. Cấn là dừng lại. Đoài là vui vẻ.

 Càn là ngựa, Khôn là bò, Chấn là rồng, Tốn là gà, Khảm là lợn, Ly là chim trĩ, Cấn là chó, Đoài là dê.

 Càn là đầu, Khôn là bụng, Chấn là chân, Tốn là đùi, Khảm là tai, Ly là mắt, Cấn là tay, Đoài là miệng.

 Càn là trời, cho nên gọi là cha. Khôn là đất, cho nên gọi là mẹ. Chấn là lần cầu thứ nhất mà được con trai (Khôn cầu hào dương của Càn ở vạch dưới cùng), cho nên gọi là trai trưởng.

 Tốn là lần cầu thứ nhất mà được con gái (Càn cầu hào âm của Khôn ở vạch dưới cùng), cho nên gọi là gái trưởng. Khảm là lần cầu thứ hai mà được con trai (hào dương ở vạch giữa), cho nên gọi là trai giữa. Ly gọi là trai giữa (?). Ly là lần cầu thứ hai mà được con gái (hào âm ở vạch giữa), cho nên gọi là gái giữa. Cấn là lần cầu thứ ba mà được con trai (hào dương ở vạch trên cùng), cho nên gọi là trai út. Đoài là lần cầu thứ ba mà được con gái (hào âm ở vạch trên cùng), cho nên gọi là gái út.

 Càn là trời, là hình tròn, là vua, là cha, là ngọc, là kim loại, là lạnh, là băng, là màu đỏ thẫm, là ngựa tốt, là ngựa già, là ngựa gầy, là ngựa lông vằn lốm đốm, là quả trên cây.

 Khôn là đất, là mẹ, là vải, là nồi, là keo kiệt, là đồng đều, là bò mẹ có bò con, là xe lớn, là vằn vẻ, là đông đúc, là cán cầm; đối với đất thì là đất màu đen.

 Chấn là sấm, là rồng, là màu đen pha vàng, là hoa nở xòe rộng, là đường lớn, là con trưởng, là quyết đoán nóng vội, là tre non xanh, là cỏ lau sậy. Đối với ngựa thì là ngựa hí hay, là ngựa có chân sau màu trắng, là ngựa hay tung vó, là ngựa có đốm trắng trên trán. Đối với cây lúa thì là hạt nảy mầm đội vỏ lên khỏi đất. Đến cùng thì là mạnh mẽ, là tươi tốt rậm rạp.

 Tốn là cây, là gió, là gái trưởng, là dây mực căng thẳng (dây thợ mộc dùng để vạch đường thẳng), là thợ, là màu trắng, là dài, là cao, là tiến lui, là không quả quyết, là mùi hôi. Đối với người thì là tóc thưa, là trán rộng, là mắt nhiều lòng trắng, là người gần lợi, buôn bán được lời gấp ba; đến cùng thì là quẻ nóng nảy (tức chuyển thành quẻ Chấn).

 Khảm là nước, là ngòi rãnh, là ẩn nấp, là uốn thẳng thành cong, uốn cong thành thẳng, là cái cung và bánh xe. Đối với người thì là thêm lo âu, là bệnh ở tim, là đau tai, là quẻ của máu, là màu đỏ. Đối với ngựa thì là ngựa lưng đẹp, là ngựa tính nóng vội, là ngựa hay cúi đầu, là ngựa móng mỏng, là ngựa hay kéo lê chân.

 Đối với xe thì là xe hay gặp hỏng hóc, tai nạn; là thông suốt, là mặt trăng, là trộm cướp. Đối với cây thì là cây cứng, lõi nhiều.

 Ly là lửa, là mặt trời, là chớp, là gái giữa, là áo giáp mũ trụ, là giáo mác binh khí. Đối với người thì là bụng to. Là quẻ khô ráo, là ba ba, là cua, là ốc, là trai, là rùa. Đối với cây thì là cây thân rỗng, ngọn khô héo.

 Cấn là núi, là đường nhỏ, là đá nhỏ, là cổng và lầu hai bên cổng, là quả trên cây và quả của loài dây leo, là người giữ cổng và hoạn quan (người hầu trong cung đã bị thiến), là ngón tay, là chó, là chuột, là loài chim thú có mỏ đen. Đối với cây thì là cây cứng, nhiều mắt.

 Đoài là đầm nước, là gái út, là bà đồng cốt, là miệng lưỡi, là gãy đổ, là quả chín bám rồi rụng (?). Đối với đất thì là đất cứng và mặn. Là vợ lẽ, là dê.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video