Thiên 68 — Tự quái truyện (thứ tự các quẻ)

 TỰ QUÁI (thiên giải thích vì sao các quẻ trong Kinh Dịch được xếp theo thứ tự như vậy; "quẻ" là hình gồm sáu vạch, mỗi vạch liền hoặc đứt, Kinh Dịch có tất cả sáu mươi tư quẻ)

 Có trời đất (tức hai quẻ đứng đầu là Kiền, tượng trưng cho trời, và Khôn, tượng trưng cho đất) rồi sau đó muôn vật mới sinh ra. Khoảng giữa trời đất chứa đầy chỉ là muôn vật, cho nên tiếp theo là quẻ Truân (chữ "truân" vốn chỉ cảnh mầm cây khó nhọc đội đất mọc lên, tức sự gian nan lúc mới khởi đầu). Truân nghĩa là đầy. Truân là lúc vật mới sinh ra. Vật mới sinh ắt còn non dại, mờ tối, cho nên tiếp theo là quẻ Mông (mờ tối, non dại chưa hiểu biết). Mông nghĩa là mờ tối, là lúc vật còn non nớt.

 Vật còn non nớt thì không thể không nuôi nấng, cho nên tiếp theo là quẻ Nhu (chờ đợi; ở đây hiểu là chờ được nuôi dưỡng). Nhu là đạo ăn uống. Có ăn uống ắt có tranh giành kiện cáo, cho nên tiếp theo là quẻ Tụng (kiện tụng, tranh cãi). Kiện tụng ắt có đám đông nổi dậy, cho nên tiếp theo là quẻ Sư (quân đội, đám đông). Sư nghĩa là đông người. Đông người ắt phải có chỗ gần gũi nương tựa nhau, cho nên tiếp theo là quẻ Tỷ (gần gũi, gắn bó với nhau). Tỷ nghĩa là gần gũi gắn bó. Gắn bó với nhau ắt có chỗ để tích chứa, cho nên tiếp theo là quẻ Tiểu Súc (tích chứa nhỏ, chứa góp từng chút). Vật đã tích chứa rồi sau mới có lễ (khuôn phép, phép tắc ứng xử giữa người với người), cho nên tiếp theo là quẻ Lý (nghĩa đen là giẫm bước, ở đây hiểu là bước đi theo lễ).

 Bước theo lễ mà được thông suốt, rồi sau mới yên ổn, cho nên tiếp theo là quẻ Thái (thông suốt, yên ổn). Thái nghĩa là thông suốt. Vật không thể mãi mãi thông suốt, cho nên tiếp theo là quẻ Bĩ (bế tắc, không thông). Vật không thể mãi mãi bế tắc, cho nên tiếp theo là quẻ Đồng Nhân (cùng chung với người, hòa hợp với mọi người). Người biết hòa hợp cùng người khác thì vật ắt quy về với mình, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Hữu (có được nhiều, sở hữu lớn). Người có nhiều thì không thể để cho đầy tràn, cho nên tiếp theo là quẻ Khiêm (khiêm nhường). Có nhiều mà biết khiêm nhường thì ắt được vui vẻ, cho nên tiếp theo là quẻ Dự (vui vẻ, an vui). Vui vẻ thì ắt có người đi theo, cho nên tiếp theo là quẻ Tùy (đi theo). Vui lòng đi theo người khác thì ắt sinh ra việc, cho nên tiếp theo là quẻ Cổ (vốn chỉ đồ vật để lâu sinh sâu mọt hư nát, tức việc đổ nát cần sửa sang).

 Cổ nghĩa là việc. Có việc rồi sau mới có thể làm nên lớn, cho nên tiếp theo là quẻ Lâm (đến gần, từ trên trông xuống). Lâm nghĩa là lớn. Vật đã lớn rồi sau mới đáng để ngắm xem, cho nên tiếp theo là quẻ Quan (xem, ngắm). Đáng để ngắm xem rồi sau mới có chỗ hợp lại với nhau, cho nên tiếp theo là quẻ Phệ Hạp (cắn cho hai hàm khớp lại). Hạp nghĩa là khớp hợp. Vật không thể chỉ hợp lại một cách cẩu thả là xong, cho nên tiếp theo là quẻ Bí (trang sức, tô điểm). Bí nghĩa là tô điểm. Tô điểm đến tột cùng rồi mới được hanh thông (thuận lợi, suôn sẻ) thì sự hanh thông ấy cũng cạn hết, cho nên tiếp theo là quẻ Bác (bóc lột, rụng dần, suy mòn).

 Bác nghĩa là bóc mòn. Vật không thể bị bóc mòn đến hết hẳn; cùng tột ở trên thì quay trở lại ở dưới (quẻ Bác chỉ còn một vạch dương ở trên cùng, đến quẻ Phục thì vạch dương trở lại ở dưới cùng), cho nên tiếp theo là quẻ Phục (trở lại). Trở lại thì không còn càn bậy nữa, cho nên tiếp theo là quẻ Vô Vọng (không càn bậy, chân thật). Có sự chân thật không càn bậy thì vật rồi sau mới có thể tích chứa được, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Súc (tích chứa lớn). Vật đã tích chứa rồi sau mới có thể nuôi dưỡng, cho nên tiếp theo là quẻ Di (vốn là quai hàm, chỉ việc ăn uống nuôi thân). Di nghĩa là nuôi dưỡng. Không được nuôi dưỡng thì không thể hành động, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Quá (vượt quá mức lớn). Vật không thể mãi mãi vượt quá mức, cho nên tiếp theo là quẻ Khảm (hố sâu, chỗ hiểm). Khảm nghĩa là sa xuống hố. Sa xuống hố ắt phải có chỗ bám víu, cho nên tiếp theo là quẻ Ly (bám vào, nương tựa; cũng tượng trưng cho lửa, ánh sáng). Ly nghĩa là bám vào.

 Có trời đất rồi sau mới có muôn vật, có muôn vật rồi sau mới có nam nữ, có nam nữ rồi sau mới có vợ chồng, có vợ chồng rồi sau mới có cha con, có cha con rồi sau mới có vua tôi, có vua tôi rồi sau mới có trên dưới, có trên dưới rồi sau lễ nghĩa (khuôn phép và lẽ phải trong quan hệ giữa người với người) mới có chỗ để đặt vào. (Đoạn này nói đến quẻ Hàm, quẻ mở đầu phần sau của Kinh Dịch, tượng trưng cho nam nữ cảm ứng với nhau.) Đạo vợ chồng không thể không lâu dài, cho nên tiếp theo là quẻ Hằng (lâu dài, bền bỉ). Hằng nghĩa là lâu dài. Vật không thể ở mãi một chỗ của mình, cho nên tiếp theo là quẻ Độn (lui đi, ẩn tránh). Độn nghĩa là lui. Vật không thể mãi mãi lui ẩn, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Tráng (rất mạnh mẽ). Vật không thể mạnh mẽ mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Tấn (tiến lên). Tấn nghĩa là tiến. Tiến lên ắt có chỗ bị tổn thương, cho nên tiếp theo là quẻ Minh Di (ánh sáng bị tổn thương, bị che lấp). Di nghĩa là tổn thương. Người bị tổn thương ở bên ngoài ắt quay về nhà, cho nên tiếp theo là quẻ Gia Nhân (người trong nhà). Đạo trong nhà đến lúc cùng quẫn ắt sinh trái nghịch, cho nên tiếp theo là quẻ Khuê (chống trái, lìa nhau). Khuê nghĩa là trái nghịch.

 Trái nghịch ắt sinh ra gian nan, cho nên tiếp theo là quẻ Kiển (chân què đi khó, tức gian nan trắc trở). Kiển nghĩa là gian nan. Vật không thể gian nan mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Giải (cởi gỡ). Giải nghĩa là nới lỏng. Nới lỏng ắt có chỗ mất mát, cho nên tiếp theo là quẻ Tổn (bớt đi, hao tổn). Bớt mãi không thôi thì ắt được thêm, cho nên tiếp theo là quẻ Ích (thêm vào, tăng lên). Thêm mãi không thôi thì ắt vỡ tràn, cho nên tiếp theo là quẻ Quải (quyết đoán, như nước vỡ bờ). Quải nghĩa là vỡ ra, quyết dứt. Quyết dứt ắt có chỗ gặp gỡ, cho nên tiếp theo là quẻ Cấu (gặp gỡ).

 Cấu nghĩa là gặp gỡ. Vật gặp nhau rồi sau mới tụ họp, cho nên tiếp theo là quẻ Tụy (tụ họp). Tụy nghĩa là tụ họp. Tụ họp mà đi lên thì gọi là thăng, cho nên tiếp theo là quẻ Thăng (đi lên). Đi lên mãi không thôi thì ắt khốn cùng, cho nên tiếp theo là quẻ Khốn (khốn cùng, bế tắc). Khốn cùng ở trên thì ắt quay trở xuống dưới, cho nên tiếp theo là quẻ Tỉnh (cái giếng). Đạo của giếng không thể không đổi mới (giếng phải được khơi sửa thì nước mới trong), cho nên tiếp theo là quẻ Cách (thay đổi). Thay đổi vật không gì bằng cái vạc (vạc nấu biến đồ sống thành chín), cho nên tiếp theo là quẻ Đỉnh (cái vạc, cũng là đồ thờ quý trong tông miếu). Người chủ giữ đồ thờ ấy không ai bằng con trai trưởng, cho nên tiếp theo là quẻ Chấn (sấm động; trong Kinh Dịch quẻ này tượng trưng cho con trai trưởng). Chấn nghĩa là động. Vật không thể động mãi, phải dừng nó lại, cho nên tiếp theo là quẻ Cấn (núi, dừng lại). Cấn nghĩa là dừng. Vật không thể dừng mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Tiệm (tiến dần dần). Tiệm nghĩa là tiến. Tiến lên ắt có chỗ để về, cho nên tiếp theo là quẻ Quy Muội (em gái đi lấy chồng, về nhà chồng). Có được chỗ để về thì ắt lớn mạnh, cho nên tiếp theo là quẻ Phong (thịnh lớn, dồi dào). Phong nghĩa là lớn. Lớn đến cùng cực thì ắt mất chỗ ở, cho nên tiếp theo là quẻ Lữ (đi ở đất khách, người lữ khách). Làm khách nơi xa mà không có chỗ dung thân, cho nên tiếp theo là quẻ Tốn (gió, thuận theo mà len vào). Tốn nghĩa là vào. Vào được rồi sau mới vui, cho nên tiếp theo là quẻ Đoài (đầm nước, vui vẻ). Đoài nghĩa là vui. Vui rồi sau mới tan ra, cho nên tiếp theo là quẻ Hoán (tan tác, lìa tan). Hoán nghĩa là lìa nhau. Vật không thể lìa nhau mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Tiết (tiết chế, có chừng mực). Có chừng mực mà được người tin, cho nên tiếp theo là quẻ Trung Phu (lòng thành tín ở bên trong). Người có lòng tin ắt đem ra làm, cho nên tiếp theo là quẻ Tiểu Quá (vượt quá chút ít). Người có tài vượt hơn mọi người ắt làm nên việc, cho nên tiếp theo là quẻ Ký Tế (đã qua sông, tức việc đã thành). Vật không thể đến chỗ cùng tận được, cho nên tiếp theo là quẻ Vị Tế (chưa qua sông, tức việc còn chưa xong), và kết thúc ở đó.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video