Thiên 6 — Phẩm 6: Tưởng và vô tưởng

 Phẩm thứ sáu: Tưởng và Không tưởng.

 Bấy giờ Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính, chỉ Phật) bảo Di Lặc bồ tát (vị bồ tát — người tu cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh — sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích Ca): “Trong hội này nay không có hạng người khác, toàn là bậc nhất sinh bổ xứ (bồ tát chỉ còn một đời nữa là thành Phật, sẽ kế vị Phật). Nay ta sẽ nói về thức (sự nhận biết phân biệt), tưởng (sự hình dung, nắm lấy hình tướng của sự vật), thọ (sự cảm nhận vui, khổ), và về không thức, không tưởng, không thọ. Khi ấy bồ tát nói về thức, tưởng, thọ như thế nào? Bồ tát phân tích mà nói về thức, tưởng, thọ: thức không phải tưởng, không phải thọ; thọ không phải thức, không phải tưởng; tưởng không phải thọ, không phải thức. Tưởng không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại; thọ không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại; thức không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Cái không phải thức thì không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại; cái không phải tưởng thì không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại; cái không phải thọ thì không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Thế nào là thức không phải quá khứ, vị lai, hiện tại? Ở đây bồ tát nhập định Vô ngại (trạng thái định không bị gì ngăn trở), giáo hóa chúng sinh có thọ và thức, đưa họ từ chỗ còn trụ (còn bám víu) đến chỗ không trụ. Thức ấy không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Lại nữa, bồ tát ma-ha-tát (bồ tát lớn) giáo hóa chúng sinh có tưởng, từ chỗ trụ đến chỗ không trụ; bồ tát giáo hóa chúng sinh có thọ, từ chỗ trụ đến chỗ không trụ.”

 Bấy giờ tôn giả Đại Ca Diếp (một đại đệ tử của Phật, đứng đầu về hạnh tu khổ hạnh) liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, để trần vai phải, quỳ gối phải xuống đất, đến trước Phật thưa: “Bạch Thế Tôn, ý, tâm, thức, thọ, tưởng có gì khác nhau?” Phật bảo Ca Diếp: “Biết thân thì biết chỗ khác nhau. Vì chúng sinh mà từ chân đến đầu, mỗi đốt mỗi khớp có tên gọi riêng; như trong kinh Thí dụ cây cối có nói: rễ, vỏ, thân, đốt, cành, lá hợp lại nên gọi là cây. Tâm, ý, thức, thọ, tưởng cũng như vậy.” Đại Ca Diếp bạch Phật: “Tưởng là pháp bên ngoài, thọ là pháp bên trong, sao lại là một?” Phật bảo Đại Ca Diếp: “Tưởng từ ngoài đến, từ trong ra.” Ca Diếp bạch Phật: “Tưởng từ ngoài đến — vì sao biết được? Nếu bên ngoài không có hình, thì tưởng bên trong do đâu mà sinh? Nếu vật bên ngoài không làm hại, thì bên trong do đâu biết đau?”

 Phật bảo Ca Diếp: “Việc ấy không phải như vậy. Vì sao? Thức này không ở ngoài, không ở trong, không ở khoảng giữa hai bên. Chỗ thức trụ cũng không phải chỗ thức trụ. Tưởng bên ngoài, thọ bên ngoài, chính là pháp bên trong chứ không phải pháp bên ngoài. Bồ tát ma-ha-tát tin hiểu rất sâu pháp trong, ngoài và khoảng giữa, nên mới hiểu rõ chỗ thức trụ: đây là chúng sinh, đây không phải chúng sinh, cho đến pháp có và không, chẳng phải cái này, chẳng phải cái kia; liền nhập tam muội (trạng thái định, tâm chuyên chú không tán loạn) Vô ngại độc bộ (định một mình bước đi không gì ngăn trở).”

 Ca Diếp bạch Phật: “Nay nghe nói pháp lại càng thêm ngờ vực. Vì sao? Như Phật dạy: tưởng cũng là thọ, thọ cũng là tưởng; phân tích pháp thức thì thức cũng là tưởng, cũng là thọ và tưởng. Tưởng tự rỗng nơi thọ, thọ tự rỗng nơi thức, thức tự rỗng nơi tưởng. Cái rỗng của không không phải cái rỗng của thức; cái rỗng của thức không phải cái rỗng của thọ; cái rỗng của thọ không phải cái rỗng của tưởng. Vậy thí dụ cây cối kia thì không đúng.”

 Phật bảo Ca Diếp: “Ta sẽ vì ông nói một thí dụ; người trí nhờ thí dụ mà hiểu. Thuở xưa có một vị vua tên là Đặc Dị. Vua có bốn người con: con thứ nhất tên Hỷ Duyệt (Vui Mừng), thứ hai tên Trường Thọ (Sống Lâu), thứ ba tên Bách Tuế (Trăm Tuổi), thứ tư tên Vô Úy (Không Sợ). Người con tên Trường Thọ chưa đủ tháng đã chết. Người con tên Hỷ Duyệt thì thân nổi đầy mụn nhọt, ai thấy cũng ghê tởm khinh rẻ, cha mẹ chán ghét, lúc nào cũng không vui. Người con tên Bách Tuế chưa đầy trăm ngày cũng chết. Người con tên Vô Úy thì môi vểnh, mũi hếch, răng mọc ngược, nanh chìa ngang, người thấy đều sợ hãi. Tưởng, thọ, thức cũng như thế, không có bao nhiêu khác biệt.”

 Phật bảo Ca Diếp: “Nay ta sẽ vì ông phân tích từng điều về thức, tưởng, thọ. Chín mươi mốt kiếp (thời kỳ cực dài) về trước, có vị vua tên là Trí Tuệ, chuyên làm Mười điều thiện (không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời ác, không nói thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến), dùng chính pháp cai trị giáo hóa, không có phiền não, xét rõ tâm ý và việc làm của chúng sinh, biết điều chúng sinh nghĩ đến chẳng giống nhau. Vua liền sai quan hầu đi khắp trong nước, hễ ai là người mù thì đều gọi đến sân cung. Quan vâng lệnh vua, đi tuần khắp nước, được năm trăm người mù, dẫn vào sân. Vua lại cho năm trăm con voi trắng xếp hàng trước điện, cho từng người mù tự do sờ voi. Khi ấy người mù, kẻ sờ vòi voi, kẻ sờ tai voi, kẻ sờ đầu voi, kẻ sờ chân voi, kẻ sờ bụng voi, kẻ sờ đuôi voi. Vua hỏi những người mù: ‘Con voi giống cái gì?’ Người mù thưa: người sờ vòi nói giống cái sừng; người sờ đầu nói giống cái vò; người sờ tai nói giống cái nia; người sờ bụng nói giống cái sọt tre; người sờ chân nói giống cái cột; người sờ đuôi nói giống cái cọc. Lúc ấy những người sáng mắt đứng bên xem đều cười những người mù không nắm được trọn hình voi. Những người mù đến chỗ khuất cùng bàn với nhau, ai cũng cho mình đúng rồi tranh cãi nhau. Loài chúng sinh này cũng như vậy: pháp thức, tưởng, thọ mỗi người hiểu mỗi khác.”

 Phật bảo Ca Diếp: “Ví như có người bày cỗ trăm món: gạo tẻ, đậu, lúa mạch, mè lớn mè nhỏ. Tùy theo món mình được, người được gạo tẻ thì không biết còn có đậu, lúa mạch và các thứ khác. Ca Diếp, việc này cũng vậy: pháp thức, tưởng, thọ mỗi thứ khác nhau; nhưng quán xét tính của các pháp thì không khác, không riêng.” Bấy giờ Thế Tôn liền vì Ca Diếp mà nói bài tụng:

 Thấy trán thì biết có đầu, trông khói thì biết có lửa,

 Thấy mây thì biết có mưa, xem việc làm thì biết bản tính.

 Mưa giữa hư không không có hai chân (?), bóng dưới nước không thể nắm bắt.

 Lời bàn luận dứt hết là bậc pháp sư (người giảng dạy giáo pháp) (?), kết sử (phiền não trói buộc) dứt hết là niết bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi sống chết).

 Tưởng dứt hết thì ở nơi không tưởng, thọ diệt thì cũng không còn thọ,

 Thức diệt thì không còn thức — phạm hạnh (đời sống tu hành trong sạch) là đạo vô thượng.

 Ta từ vô số kiếp, thường bị thức làm mê hoặc,

 Đời này và đời sau, chẳng gặp được chốn an vui.

 Ta nay đang ở trong thai, phân biệt các tướng của pháp,

 Chẳng thấy cả tên gọi tưởng và thọ, huống chi lại có pháp thức.

 Khi Thế Tôn nói bài kệ này, năm trăm tỳ kheo (người xuất gia nam) đạt bất khởi pháp nhẫn (hiểu thấu các pháp vốn không sinh không diệt, tâm an nhiên không lay chuyển); có một nghìn chúng sinh tâm ưa thích hạnh tu về Không, và nơi cõi vô dư niết bàn (niết bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân xác và phiền não) tâm được tự tại.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video