Truyện công tử họ Diêu
Ở vùng Chiết Đông (phía đông sông Tiền Đường, nay thuộc tỉnh Chiết Giang) có một công tử họ Diêu; không cần nói rõ quê quán, dòng họ. Cha anh ta làm đến chức Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều đình), vợ cũng xuất thân từ dòng dõi làm quan, gia sản lên đến hàng vạn vạn. Quanh vùng trăm dặm, ruộng vườn, ao đầm, núi rừng, sông bãi đều là cơ nghiệp đời đời của nhà họ Diêu. Công tử cậy nhà giàu mạnh, không lo làm ăn, chỉ mê săn bắn, lại kết giao với kẻ xấu. Trong đám khách, ai bàn chuyện thơ văn sách vở, học để đi thi khoa cử (kỳ thi của nhà nước để chọn người ra làm quan), thì hễ gặp là anh ta đỏ mặt, cúi đầu, lúng túng chân tay. Ai biết tính toán lời lỗ, lo tích trữ của cải, thì anh ta cười cho là hạng người tầm thường như cây bụi tạp, chẳng đáng kể đến. Chỉ những kẻ mạnh bạo, nhanh nhẹn như vượn, những tay khéo pha trò, ngang ngược, ranh mãnh, thì ngày ngày được cùng anh ta thả chó, phóng chim ưng, săn cáo, đuổi thỏ. Đám thiếu niên vô lại ngoài chợ búa nhân đó rủ rê nhau kéo về làm khách dưới trướng anh ta, có đến vài chục, vài trăm người. Gia đình của vài chục, vài trăm người ấy đều trông vào công tử mới có cơm ăn, mà công tử cũng chẳng hề tiếc.
Có khi anh ta vung nghìn lạng vàng sai đi đổi ngựa hay. Có khi dốc cả trăm hộc lúa (hộc: đơn vị đo lúa gạo, mỗi hộc khoảng mười đấu) sai đi mua cung tốt. Có khi chia vài ngả cùng phi ngựa, hẹn giờ gặp nhau, ai đến sau thì bị phạt. Có khi chia đội thi tài, đếm số thú săn được để dâng công, ai bắt được nhiều thì được thưởng. Có khi đốt đuốc vây săn ban đêm mà không biết chán, có khi đi liền mười ngày mà quên về. Còn như giẫm nát hoa màu, làm hư cây cối của người ta, thì nhất định định giá rồi đền gấp đôi. Anh ta nói: "Đời người cốt vui chơi thôi, keo kiệt làm gì!" Thỉnh thoảng có người đem cách thu vén, bóp nặn của cải của cụ Thượng thư quá cố ra khuyên can. Công tử chưa kịp mở miệng thì đám thiếu niên đã cùng xúi: "Lão nhà quê ấy lòng dạ hẹp hòi, hiểu biết nông cạn, có đáng gì để công tử bàn tới!" Công tử gật đầu cho là phải.
Một hôm đi săn hơi xa, lương thực chở theo không kịp. Tuy trong túi còn tiền, nhưng giữa đồng không có quán trọ. Đang lúc đói khốn, bỗng có mấy người ra đón, lạy bên đường mà nói: "Bọn dân hèn chúng con khó có dịp gặp công tử đến đây, xin kính cẩn dọn sẵn dưa trái, rượu thịt để dâng các vị đi theo." Công tử cùng đám thiếu niên vỗ tay cười lớn, cho là có thần giúp, bèn xuống ngựa vào thẳng nhà họ, tha hồ ăn uống say sưa. Đám thiếu niên nói: "Bọn này không thể không đền đáp." Công tử bèn trả gấp ba. Những người kia được như ý, bèn lạy rạp tiễn trước đầu ngựa. Công tử lại mừng mà nói: "Bọn này chẳng những biết việc, lại còn có lễ phép." Anh ta vội sai người cưỡi ngựa theo sau dốc túi thưởng thêm cho họ.
Từ đó, thói ấy đã có người mở đầu thì ai nấy bắt chước làm theo. Công tử phi về phía đông thì người phía tây đã sửa soạn cỗ bàn chờ sẵn, đi săn phía nam thì người phía bắc đã chuẩn bị bếp núc. Người thì dư lương ăn, thú nuôi đi săn thì dư mồi, dù đi lâu đến mười ngày cũng không phải nhọc công chở lương. Một tiếng gọi trăm người dạ, đưa mắt nhìn đâu cũng rạng rỡ, chỗ này tiễn chỗ kia đón, vinh hiển không ai bằng. Công tử cả mừng, dù dốc sức đền đáp vẫn còn thấy áy náy. Đám thiếu niên ai cũng muốn "nhúng ngón tay" vào đó (ý muốn được chia phần lợi), nên đồng thanh ra sức khen ngợi. Chúng cho rằng bọn kia vốn là dân hèn, nay không cần ai đốc thúc mà lương thực cung ứng đầy đủ, phụng sự công tử còn hơn phụng sự vua chúa; nếu không trọng thưởng thì lấy gì cho xứng với tấm lòng ấy? Công tử cho là phải.
Thế nhưng chỉ trong vài năm, túi bị đều rỗng sạch, chỉ còn lại cơ nghiệp tổ tiên. Đám thiếu niên cùng nhau thưa: "Ruộng của công tử liền bờ nối thửa, đất chiếm nửa châu, những nơi chân công tử chưa từng đặt tới không biết bao nhiêu mà kể. Nhưng phần lớn là đất có được lúc nhà đang có thế lực: dân nhỏ đem dâng, quan phủ đem biếu, chứ không phải bỏ tiền ra mua. Dù có chỗ bỏ tiền mua, cũng chỉ là lấy nợ mà xoay trừ, nhân lúc nhà người ta tuyệt tự, cùng quẫn mà thu lấy ruộng sỏi đá, đất cằn cỗi, thì đáng giá được bao nhiêu? Cho nên nay chỗ bỏ hoang thì nhiều, chỗ khai khẩn thì ít. Tiền lương (thuế bằng tiền và lúa phải nộp cho nhà nước) thì bị thúc giục, còn tô thu (tiền thóc người thuê ruộng nộp cho chủ ruộng) thì lèo tèo. Theo con mắt công tử, đó chẳng qua chỉ là đất bùn. Nếu đem đất bùn bỏ hoang ấy làm của để đền đáp, ban thưởng, thì dân nhỏ được nó sẽ coi tấc đất quý như vàng. Thế là dùng bùn cát thay cho vàng, có gì mà không được?"
Công tử cho là kế rất hay, từ đó đến đâu cũng lập ngay văn tự bán đất làm quà thưởng. Những người kia giả vờ từ chối, đám thiếu niên thì lấy lời ngọt ngào an ủi, khuyến khích, còn công tử bồn chồn chỉ sợ người ta không nhận. Phàm có ruộng đất màu mỡ mà bọn dân gian xảo muốn chiếm, thì trước hết chúng phải đút lót cho đám thiếu niên. Đám thiếu niên cố ý để công tử nhận rượu thịt của chúng, hoặc cho ca kỹ giả làm vợ con chúng để cố tình trêu ghẹo công tử. Có khi công tử biết rõ cũng chẳng hỏi đến. Lúc sắp đi, trong đám thiếu niên một người cầm bút, một người bấm đốt ngón tay tính toán, một người tra sổ sách. Viết xong văn tự thì bắt công tử ký áp chữ (ký bằng nét riêng của mình để làm tin). Đất nhiều hay ít, tốt hay xấu, công tử đều không được làm chủ.
Về sau, công tử nói: "Ta mệt rồi! Sao có thể cầm bút ký duyệt, chịu cái nhọc của bọn học trò!" Đám thiếu niên bèn khắc ván in sẵn văn tự, ghi đầy đủ lời lẽ lý do (?) cùng năm tháng trong sổ địa bạ (sổ sách, bản đồ ghi ruộng đất). Phía sau phụ thêm một bài thơ thất ngôn bát cú (thơ tám câu, mỗi câu bảy chữ), là bài công tử tự làm. Thơ rằng:
"Ruộng đất nghìn năm đổi tám trăm chủ, cần gì khổ sở tranh hơn thua? Xưa nay giàu sang ai còn mãi, non sông đời Đường đời Tống thảy đều thành không. Lúc đi cũng dễ dàng như lúc
đến, không có nó cũng như có nó. Nếu ai cười ta làm mất cơ nghiệp tổ tiên, thì ta cười người ấy còn đang ở trong mộng."
Mỗi sáng ra đi, họ in sẵn vài chục bản, đến lúc dùng chỉ việc điền số lượng vào là xong. Thế nhưng săn bắn chơi bời không chừng mực, thưởng cho không biết bao nhiêu mà kể. Thêm vào đó, đám thiếu niên xâu xé bòn rút, chi tiêu hằng ngày lại xa hoa. Chưa đầy vài năm, sản nghiệp đã sạch trơn, mồ mả tổ tiên không giữ được, nhà cho vợ con ở cũng không còn. Đám thiếu niên ngày trước thì ai nấy áo đẹp ăn ngon, ngựa béo xe cao, ra đường gặp công tử thì dần dần làm như không quen biết. Những kẻ từng bò rạp bên đường đón lạy, nay lại lên mặt hơn cả anh ta. Thấy công tử đói rét, chúng vung tay bỏ đi không ngoảnh lại, còn cùng nhau liếc mắt cười cợt.
Công tử hết đường xoay xở, tính bán vợ, nhưng sợ cha vợ nên không dám mở miệng. Ông cha vợ vốn là người thấu hiểu lẽ đời, biết rõ tình cảnh của anh ta, liền sai người đến ngỏ ý mua trước. Rồi ông ngầm đón con gái về, nuôi ở một căn nhà riêng, lại sai người giả làm nhà quyền quý, đem nhiều tiền của làm sính lễ, giao ước với anh ta: "Vợ anh vốn không đáng giá chừng này, nhưng nghe nói nàng hiền thục giỏi giang nên không tiếc sính lễ hậu. Có điều một khi đã vào nhà quyền quý thì suốt đời không được gặp lại nhau." Công tử mừng quá sức mong đợi, cũng cam lòng. Vợ đi chưa được mấy tháng thì tiền sính lễ lại hết. Nhìn quanh trái phải, trơ trọi không biết nương tựa vào đâu, anh ta định tự bán thân mà khổ nỗi không ai mua. Cha vợ lại sai một người làm trong trang trại giả bỏ giá cao mua anh ta, cũng giao ước rằng: "Anh vốn là người sang, nên ta trả giá cao. Nhưng sau khi nộp văn tự rồi thì phải nhất nhất vâng lời, không được làm trái." Công tử tự nghĩ: lúc mình giàu có hưng thịnh, gia nhân có đến mấy trăm người, ai cũng chỉ chơi bời, ăn no mặc ấm, chẳng có gì khổ cả. Thế là anh ta nhận lời, theo người kia đi. Đến nơi, sáng chủ sai đi đốn củi, tối bắt giã gạo, nhọc gân khổ sức, không lúc nào chịu nổi. Được mấy ngày, anh ta bỏ trốn, nhập bọn với lũ ăn mày, tự làm một bài ca dài rồi đi hát xin ăn ngoài chợ. Bài ca rằng:
"Người ta bảo thời gian trôi nhanh như thoi đưa, ta nói thời gian trôi theo hai cách khác nhau. Ngày xưa phồn hoa, người người ngưỡng mộ ta, một năm trôi qua thật dễ dàng hoang phí! Đáng thương ngày nay ta
không tiền, một giờ một khắc dài như cả năm! Ta cũng từng mặc áo lông nhẹ, cưỡi ngựa béo, ngồi xe cao, chỉ tay sai khiến muôn người, lùa thú khắp núi khe. Một tiếng hô vây lại, yêu ma núi rừng cũng kinh sợ; trăm
họ đón rước ta như đón thần thánh. Hôm nay ôi! Vàng ròng tiêu hết, ai còn thương xót? Bạn bè bỏ lời thề, chó săn bị đem nấu (như câu "thỏ chết thì chó săn bị nấu": hết dùng được thì bị vứt bỏ). Ngày không có bát cháo, đêm không ngủ được, học được lối hát "lý liên" ngoài
đầu phố (lối hát kể của người đi ăn xin). Một đời chia làm hai khúc, ai mà chịu nổi! Chẳng oán cha mẹ, chẳng oán trời! Sớm biết đến nỗi gặp lận đận thế này, thì đã hối hận năm xưa kết bạn với lũ yêu ma! Nay chẳng còn cách
nào xoay xở, chỉ ân cần khuyên người chớ giống như ta."
Cha vợ biết anh ta đang ở chợ, cố ý sai bọn ăn mày tìm đủ cách làm nhục. Hễ anh ta hơi không vừa ý, chúng liền dọa: "Ta sẽ mách chủ của mày." Thế là anh ta ôm đầu chạy trốn như chuột, không dám ngoảnh lại. Vì thế anh ta lưu lạc đông tây, không nơi dung thân, đói rét lo buồn, nếm đủ gian khổ. Ông cha vợ bèn bảo con gái dựng một căn nhà nhỏ vách đất bên cạnh cổng lớn, đồ dùng chăn màn cũng sắm sửa sơ sơ. Ông lại cố ý sai người đến nói với công tử: "Anh vốn là con nhà lớn, nay bị bọn ăn mày làm nhục. Anh đâu phải sợ bọn ăn mày, mà là sợ chủ. Chủ anh sớm tối đi dò tìm, may mà chưa gặp, gặp thì sẽ bị giam vào ngục, chẳng mấy chốc mà chết. Người vợ cũ của anh nay làm bà chủ một nhà giàu sang, cửa nhà rực rỡ, chẳng khác gì ngày xưa. Sao ta không nói giúp anh, xin cho anh làm người gác cổng? Chỉ nhọc việc đóng mở cửa, không khổ chuyện đốn củi giã gạo; được an nhàn đến cuối đời, không lo đói rét. Như thế chẳng hơn sớm tối chết bờ chết bụi ngoài rãnh hay sao?"
Công tử nước mắt nước mũi ròng ròng xin thương xót, quỳ lạy giữa bùn đất mà nói: "Được như vậy thì ông như cha mẹ sinh ra tôi lần thứ hai." Thế là anh ta được dẫn đến căn nhà riêng của vợ. Công tử thấy căn nhà sạch sẽ yên tĩnh, đồ đạc, áo quần ngăn nắp, mừng không xiết, như lạc vào cõi tiên. Người kia bèn dặn: "Bà chủ của anh nhà giàu, nên đối với tôi tớ đều lo cho tươm tất. Nhưng bà địa vị cao, danh vọng lớn, xấu hổ khi phải nhìn mặt anh. Anh phải thề không được lén vào nhà chính, cũng không nên ra ngoài cổng dù chỉ chốc lát. Nếu bị chủ cũ bắt được thì tai họa không nhỏ đâu!" Từ đó công tử giữ đúng lời dặn. Tuy ăn no mặc ấm, không phải không có lúc nghĩ đến chuyện săn bắn, nhưng trong lo ngoài sợ, nên việc ra vào giữ gìn rất nghiêm. Rốt cuộc anh ta không hề biết vợ mình chưa từng đi lấy chồng khác. Suốt đời anh ta không dám gặp mặt vợ lấy một lần, rồi già và chết trong căn phòng nhỏ hẹp ấy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video