Quyển hai
Truyện người nghĩa sĩ họ Đường
Ông Đường tên là Giác, tên chữ là Ngọc Tiềm, người huyện Sơn Âm, phủ Cối Kê (nay thuộc vùng Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang). Nhà nghèo, từ nhỏ ông đã lo kiếm thức ăn ngon mềm để nuôi mẹ. Lớn lên, ông nhận học trò dạy kinh sách, sống ngay thẳng, trong sạch. Cả xóm làng nơi ông ở đều kính trọng ông.
Mùa xuân năm Mậu Dần, tức năm Chí Nguyên (niên hiệu của vua Thế Tổ nhà Nguyên) thứ tư (?), ông định sang Hàng Châu tìm chỗ dạy học có cơm ăn. Ông cưỡi ngựa đi trên con đường Sơn Âm. Cảnh đẹp bày đầy trước mắt, ông muốn mua rượu uống thì thấy trong quán rượu có một nhà sư vẫy gọi. Sư tên là Phúc Văn, hiệu Tây Sơn, là sư giữ phần tự (ngôi chùa dựng bên mộ để trông coi và cúng tế người chết) của Ngụy Hiến Tĩnh vương (một thân vương nhà Tống). Sư vốn quen biết ông từ trước, nên hai người cùng ngồi uống rượu.
Ông hỏi sư đi đâu. Sư đáp: "Gần đây ông Dương Tổng thống thế lực hừng hực, tham lam đòi hỏi không cùng. Nay tôi định dâng chùa mình làm hương hỏa viện (chùa riêng chuyên lo hương khói, thuộc quyền ông ấy). Nhưng nếu không có sư Tông Khải ở chùa Thái Ninh nói giúp trước thì chẳng có đường nào dâng lên được, nên tôi đi tìm ông ấy." Dương Tổng thống tức là Dương Liễn Chân Già, một nhà sư người phương Bắc, giữ chức Tổng thống (chức quan nhà Nguyên đứng đầu, cai quản toàn bộ việc Phật giáo ở vùng Giang Nam). Hắn cậy được vua yêu mà ngang ngược, làm càn không kể xiết, nhất là thích đào mộ người ta để lấy của cải. Bọn Tông Khải làm nanh vuốt cho hắn đã nhiều năm.
Nhà sư bèn lấy trong túi ra một tờ giấy đưa ông xem, nói: "Đây là bản vẽ ngôi chùa." Ông thấy bên cạnh chùa có mộ Ngụy vương, liền nói: "Chùa thì chẳng đáng tiếc, chỉ sợ ngôi mộ không thoát khỏi tai họa thôi! Ông là người giữ mộ, mai kia nếu không giữ được hài cốt thì trách nhiệm thuộc về ai?" Ông hết lời can ngăn, nhưng nhà sư không nghe. Ông than thở khôn xiết. Ông cho rằng mộ Ngụy vương còn chưa đáng tiếc lắm, nhưng cái mầm họa này không thể để lớn dần. Thì ra ông đã đoán trước sẽ có họa đào phá lăng vua. Trên đường đi, ông làm bài thơ rằng:
Uổng công cầm giáo vàng níu mặt trời đang lặn (điển Lỗ Dương công vung giáo khiến mặt trời quay ngược lại; ý nói muốn cứu vãn vận nước đã tàn mà không được),
Kẻ tù phương Nam (nguyên văn "nam quan": mũ của người nước Sở bị bắt làm tù; chỉ người dân nước đã mất) đành chịu gió bấc thổi (chỉ quân phương Bắc là nhà Nguyên).
Trương Tử Phòng (tức Trương Lương) vốn vì báo thù cho nước Hàn mà ra giúp đời,
Gia Cát Lượng há quên ngôi nhà Hán đã đổi dời!
Mây tối mịt nơi hồ Đỉnh, rồng
đã bay đi xa (điển vua Hoàng Đế đúc đỉnh ở hồ Đỉnh rồi cưỡi rồng lên trời; chỉ vua đã mất),
Trăng sáng trên cột hoa biểu, hạc trở về muộn (điển Đinh Lệnh Uy hóa hạc, nghìn năm sau bay về đậu trên cột hoa biểu ở quê, thấy thành quách vẫn còn mà người đã khác).
Cần gì lại lên Tân Đình uống rượu (điển các danh sĩ Đông Tấn chạy sang phía nam sông, họp nhau ở Tân Đình, nhìn núi sông mà khóc nhớ đất cũ),
Cảnh nay còn tệ hơn nhiều so với lúc họ rơi lệ ngày trước.
Sang sông xong, ông liền đổi tên họ thành Lâm Đức Dương. Bởi ông sắp làm một việc hiếm có trên đời, sợ liên lụy đến họ hàng, nên giấu tung tích trước để chờ thời. Ngày mười hai tháng mười hai năm ấy, tên trọc họ Dương (cách gọi khinh miệt nhà sư) sai bọn Tông Khải lấy cớ có cường hào lấn chiếm đất, dẫn đồ đệ và phu dịch đến đóng ở Tiêu Sơn, đào bới các lăng tẩm (lăng mộ) của vua và hoàng hậu nhà Tống cũ. Chúng chặt đứt, phá nát thi thể, cướp lấy áo kết ngọc trai và áo ngọc chôn theo vua, rồi vứt xương thịt vào bụi cỏ.
Lúc ấy ông ba mươi hai tuổi. Nghe tin, ông đau đớn, căm phẫn đến gần như không muốn sống. Ông bán hết đồ đạc trong nhà, được chừng một trăm "tinh" bạc trắng (tinh: một đơn vị cân bạc thời ấy); lại cầm giấy nợ đi vay, được thêm chừng ấy nữa. Ông nấu bạc đúc thành hơn trăm tấm bài nhỏ, mỗi tấm chừng hai lạng, giấu buộc quanh lưng. Rồi ông giả làm kẻ ăn mày, lưng đeo sọt tre, tay cầm kẹp tre, tập nói giọng Hàng Châu để người khác không nhận ra. Ông đi từ Hàng Châu đến đất Việt (vùng Thiệu Hưng). Dọc đường gặp xương phơi ngoài đồng, chẳng kể xương trâu hay xương ngựa, ông đều lấy kẹp nhặt bỏ vào sọt, rồi mang thẳng lên khu lăng.
Ông đi khắp các nơi, ngày thì xin ăn, đêm thì đến nhặt xương. Có khi ông nằm chợp mắt dưới gốc cây, người ta tưởng là kẻ ăn mày nên không nghi ngờ. Có kẻ dò xét kỹ, lúc bị dồn ép quá, ông lấy bài bạc ra đút lót. Cứ như thế được nửa tháng.
Một đêm, ông đi đến Vĩnh Phụ lăng (lăng vua Tống Hiếu Tông), chợt thấy có người đang nuốt nước mắt mà khóc. Ông vừa định hỏi thì người kia đã nhận ra, im bặt không còn tiếng. Ông nói: "Ta là nghĩa sĩ đất Lâm An (kinh đô nhà Nam Tống, tức Hàng Châu). Nếu cùng một chí hướng thì cứ ra gặp nhau." Người ấy liền bước ra, hóa ra là La Tiển, một hoạn quan trước kia giữ chức sứ coi lăng. Ông ta cũng cầm một chiếc sọt tre nhỏ, thấy ông thì nghẹn ngào chảy nước mắt, không ngẩng lên nhìn được.
La Tiển nắm tay ông nói: "Lúc ấy tôi đã hết sức tranh cãi, bị bọn sư người ngoại tộc đánh đau, suýt chết dưới gậy. Mấy chục, mấy trăm người đứng quanh đó, không một ai nói giúp tôi một lời. Không ngờ giữa chốn bụi bặm lại có nghĩa sĩ như ông. Nhưng mỗi lần nghĩ lại, tôi thấy tên trọc họ Dương thế mạnh như hổ đói, một mai hắn lùng tìm số xương này thì biết làm sao?" Ông đáp: "Nay khắp bốn phía ngoài đồng, xương khô đầy rẫy, lấy về đánh tráo thì còn ai biết được?" Rồi ông chỉ vào sọt tre nói: "Tôi đã chuẩn bị sẵn rồi."
Hai người bèn cùng nhau đẽo gỗ có vân làm hòm, may lụa vàng làm túi, nhặt hết hài cốt còn sót lại, rồi ghi bên ngoài từng hòm: lăng này, lăng kia. Họ cắm bó cỏ đánh dấu một khoảnh đất để chôn giấu, rồi làm bài văn khấn báo. Đại ý rằng:
Than ôi, trời cao chẳng thương xót,
Khiến họ Triệu đất Thiên Thủy (Thiên Thủy là quê gốc của họ Triệu; chỉ nhà Tống) không còn giữ được ngôi!
Thương thay các vua cũ của chín châu (cả nước Trung Hoa),
Chẳng được yên giấc nơi nấm mộ!
Há phải do tên trọc yêu quái hung ác như vua Kiệt,
Mặc sức gây khổ độc ngập trời?
Hay vận đời gặp hạn "dương cửu" (thời kỳ tai ách lớn theo thuyết vận số),
Khiến quỷ thần mất sự che chở kín đáo?
Chỉ để bề tôi sót lại của nước cũ,
Níu râu rồng mà chẳng biết kêu ai (điển vua Hoàng Đế cưỡi rồng lên trời, bề tôi níu râu rồng bị rơi xuống; chỉ nỗi đau mất vua)!
Trời xanh
nếu có biết,
Hãy nổi giận giáng sét đánh tên trọc yêu.
Hưng vong vốn là số đã định,
Xương khô có tội gì mà bị ghen ghét?
Mây sớm như rồng ngoái nhìn,
Gió chiều như hổ rảo bước canh giữ,
Khiến phải trốn biệt
cả cáo lẫn thỏ.
Mong muôn năm đất đai vững bền.
Lại làm bài văn tế rằng:
Than ôi! Cột trời đã gãy, việc nghĩa chặt chân rùa (điển bà Nữ Oa chặt chân con rùa lớn để chống trời) ai còn làm tiếp? Xe mặt trời đã nghiêng đổ, công vung giáo níu mặt trời (điển Lỗ Dương công) ai nối theo? Chín chiếc đỉnh (biểu tượng của ngôi nước) đã rời nhà Hạ, tông miếu và xã tắc biến thành gò hoang. "Năm điều lợi" của việc hòa với rợ Nhung (điển Ngụy Giáng nước Tấn bàn năm điều lợi khi hòa với người Nhung; ý nói nước đã khuất phục ngoại tộc), áo xiêm của người văn hiến đổi thành vảy với mai của loài man di.
Nghĩ đến hồn vua phiêu dạt muôn dặm, thương cho bia cao mộ lớn ngàn năm! Ấy là ngày vũ trụ bị gió lốc xoay vần, là lúc trời đất mù mịt bế tắc!
Ai ngờ lại có kẻ tên Dương Liễn Chân Già, là loài súc sinh hung tợn ngu ác, là tội nhân của đạo Phật từ bi, lòng dạ như rắn độc và loài "vực" (quái vật ngậm cát phun hại người), tính nết như sói như lang. Hai bên vốn cách xa nhau như ngựa với trâu chẳng liên can gì,
ai lại có mối thù liều mạng đổi đầu? Thế mà cái chí của "Phát khâu tướng" (chức quan thời Tào Tháo chuyên đào mộ lấy của) vẫn còn, nên hắn mới gây ra việc phơi xương người chết. Dùi vàng gõ xuống đất (điển trong sách Trang Tử: kẻ đào mộ dùng dùi vàng gõ cằm người chết để moi ngọc ngậm trong miệng), án ngọc ngổn ngang giữa trời (?). Máu đổ như máu Trành Hoằng (bề tôi trung nhà Chu bị giết oan, tương truyền máu ba năm sau hóa thành ngọc bích), thảy đều
hóa thành ngọc bích dài như dòng sông; hồn bay như vua nước Thục (Vọng Đế, chết hóa thành chim đỗ quyên kêu thảm thiết), thảy đều thành chim quyên kêu khóc nơi đất lạ. Suối vàng dưới đáy đất đóng băng không chảy, bóng chiều lạnh lẽo không còn hình. Than ôi! Người đi qua Đại Lương
còn đứng lặng nhớ đến cổng Di Môn (cổng thành Đại Lương, nơi nghĩa sĩ Hầu Doanh giữ cửa và được Tín Lăng quân trọng đãi); người dạo qua Cửu Nguyên (khu mộ của các quan đại thần nước Tấn) còn để lại nỗi nhớ Tùy Hội (điển Triệu Văn tử dạo Cửu Nguyên, nói nếu người chết sống lại được thì mình nguyện theo Tùy Hội; ý nói kính nhớ người hiền đã khuất). Huống chi bọn Giác này đều ăn hoa màu của đất ấy (đều là dân được đất nước nhà Tống nuôi sống), nỗi đau há chỉ lau nước mắt; đều thuộc loài
có sự sống, niềm cảm xúc há chỉ đấm ngực! Đau vì dòng dõi nối dài như dây dưa (chỉ con cháu nhà vua) không còn, vỗ về cây cam đường vẫn còn đó (điển Thiệu công từng nghỉ dưới cây cam đường, dân nhớ ơn mà giữ gìn cây; chỉ di tích của người có ơn). Sức yếu như cánh tay bọ ngựa, muốn vùng lên như rồng ngẩng đầu mà chưa thể; lòng trung tha thiết dù nhỏ bé như lòng con kiến,
nhìn cảnh sói lang tàn phá thì không nỡ. Bèn mở ra một huyệt mới, nào dám cho là chắc chắn như giấu thuyền trong khe núi (điển trong sách Trang Tử: giấu thuyền trong khe núi tưởng là chắc, nửa đêm có kẻ khỏe vác mất; ý nói việc cất giấu chưa chắc giữ được mãi). Xưa vua Thuấn đi tuần phương Nam không trở về, núi Thương Ngô giữ linh hồn vua nhà Ngu; vua Vũ đi tuần phương Đông chẳng trở lại, đất Cối
Kê có huyệt mộ của vua nhà Hạ. Thương thay! Mây đen mù tối, đồn hoang lạnh lẽo; mặt trời u ám, đồng cỏ phẳng chìm khuất. Sao chịu nổi nấm mộ lẻ loi, chán nghe khúc "Dương chi" (Cành dương liễu) (?); ai
còn nhớ con đường mộ u tối, lại hát khúc "Giới lộ" (Sương trên lá hẹ, bài hát đưa đám thời cổ, than đời người ngắn ngủi như giọt sương). Xin bày giỏ cơm, giãi tấm lòng mọn mà ba lần kêu khóc; tạm sắm rượu trắng, mong linh hồn về uống một chén. Thượng hưởng (lời kết bài văn tế, mời người đã khuất về hưởng lễ)!
Ông lại đến điện Thường Triều (điện vua ngự thiết triều hằng ngày) của nhà Tống cũ, đào lấy cây đông thanh (một loại cây xanh quanh năm), trồng lên mỗi nấm đất đã chôn hòm để làm dấu. Ông làm hai bài "Đông thanh hành" (bài ca về cây đông thanh) rằng:
Lấy roi ngựa gõ hỏi bộ xương trắng (điển Trang Tử lấy roi ngựa gõ vào chiếc đầu lâu mà hỏi chuyện),
Xương vua quay mặt về hướng nam (hướng ngồi của vua) như muốn ngồi dậy mà nói.
Con hoẵng chết ngoài đồng còn được bó cỏ trắng gói lại (ý từ Kinh Thi: con vật chết ngoài đồng còn được người bọc cỏ tử tế),
Vật gì dám trộm lấy xương vua?
Nhặt những cánh hoa còn sót trôi dạt,
Giữa ban ngày mà đau xót cho thần Đất!
Khắp
trời đất bỗng xảy ra chuyện quái gở,
Xác rồng đã lột (chỉ di cốt của vua) treo dưới mái tranh.
Trời già soi thấu tấm lòng nhỏ bé,
Nghìn năm che chở qua gió mưa.
Hoa đông thanh, chớ có bẻ,
Gió nam thổi mát, hoa trắng chất đầy như tuyết thơm.
Xa xa tán biếc trên cành muôn năm,
Trên có tổ phượng, dưới có hang rồng.
Ông chẳng thấy sao,
Năm Tuất (năm con chó), tháng Mùi (tháng con dê),
Một tiếng sét vang, trời đất nứt toác!
Lại có bốn bài thơ làm trong giấc mộng rằng:
Ngọc mất bỗng làm kinh động giấc ngủ của giao long (chỉ xương vua bị đào lên),
Xe cũ đã hỏng, há quên được tình chó ngựa (điển xưa: chó ngựa chết, vua còn lấy màn xe cũ bọc mà chôn; ý nói bề tôi hèn mọn vẫn nhớ ơn vua).
Tự tay nhặt ngọc lạnh (chỉ xương vua) ra khỏi đám cỏ tối tăm,
Bốn bề núi nổi gió mưa, quỷ thần kinh sợ.
Một vốc đất tự tay đắp nên gò mộ vua,
Hai chiếc hộp vẫn còn lưu kinh của nước Trúc (Ấn Độ, tức kinh Phật) (?).
Chỉ có gió xuân hiểu được ý này,
Năm năm chim đỗ quyên khóc bên cây đông thanh.
Hộp ngọc ở Chiêu lăng (lăng vua Đường Thái Tông) trôi dạt tận chân trời,
Trước gò Kim Túc (nơi có lăng vua Đường Huyền Tông) đàn quạ chiều bay lên.
Nước chảy đến Lan Đình bỗng chuyển thành tiếng nức nở,
Chẳng biết bản thiếp thật (bản chữ "Lan Đình tự" của Vương Hy Chi, tương truyền được chôn theo vua Đường Thái Tông) rơi vào nhà ai!
Vịt bằng ngọc trai, nhạn bằng ngọc (đồ quý chôn theo vua) lại hóa thành bụi,
Bên sông, cây trúc đốm ngoảnh đầu nhìn lại (điển hai bà vợ vua Thuấn khóc chồng bên sông Tương, nước mắt thấm thành đốm trên thân trúc).
Còn nhớ những năm xưa vào tiết Hàn thực (tiết tảo mộ đầu tháng ba, chỉ ăn đồ nguội) cúng tế,
Nhà vua sai một người cưỡi ngựa bưng hương đến lăng.
Bảy ngày sau, tên đứng đầu Phật giáo ra lệnh gom xương các lăng, trộn lẫn với xương khô của trâu ngựa, xây một ngọn tháp đè lên trên, gọi là tháp Trấn Nam. Dân Hàng Châu đau buồn không yên, nhưng không biết xương các lăng vẫn còn. Ít lâu sau, chuyện truyền đến kinh đô. Vua Thế Tổ (tức Hốt Tất Liệt, vua nhà Nguyên) nổi giận, sai cùm trói tên trọc họ Dương, rốt cuộc hắn chết trong ngục. Bè đảng hung ác hơn trăm tên đều bị đánh gậy đến chết. Phúc Văn trốn thoát được, nhưng bị dân quê giết rồi ăn thịt. Bởi tên trọc họ Dương làm điều vô đạo là do chính Phúc Văn mở đường: dâng chùa chưa được bao lâu thì quả nhiên mộ Ngụy vương bị đào, được nhiều vàng ngọc, hắn mới nảy ý đào các lăng vua. Gây họa thảm nhất thì chịu quả báo cũng tàn khốc nhất, ai bảo đạo trời xa xôi đâu?
Lúc ấy người Sơn Âm mới bắt đầu xôn xao truyền nhau chuyện ông Đường. Từ đó nghĩa khí của ông vang động khắp đất Ngô, đất Việt (vùng Giang Tô, Chiết Giang ngày nay), nhưng ông vẫn nghèo túng như cũ. Bỗng một hôm, ông đang ngồi một mình trong phòng sách thì có viên lại mặc áo vàng cầm tờ giấy đưa ông xem, nói: "Nhà vua cho triệu ông!" Viên lại dẫn ông đến một nơi, cửa cung cao ngất, cung điện lộng lẫy, hẳn không phải chốn trần gian. Có một người đội mũ miện có tua ngọc (mũ của bậc vua chúa) ngồi trên điện. Mấy vị quý nhân áo vàng rụt rè bước xuống vái chào, nói: "Nhờ ông chôn cất hài cốt, nay ắt có điều đền đáp." Ông bèn lên điện bái yết, tiến đến trước nhà vua. Vua bảo: "Số mệnh ngươi nghèo khó, lại không vợ không con. Nay lòng trung nghĩa của ngươi cảm động đến trời, nên ban cho ngươi một người vợ, ba đứa con trai và ba khoảnh ruộng (khoảnh: đơn vị đo ruộng, mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu)." Ông lạy tạ, lui ra rồi tỉnh dậy, hóa ra mình đang gục đầu ngủ trên bàn.
Ít lâu sau, Viên Tuấn Trai mới đến nhậm chức trị trung (viên quan phụ tá ở phủ, lo việc giấy tờ sổ sách) ở Cối Kê, muốn tìm thầy dạy con. Có người tiến cử ông. Vừa gặp mặt, Viên đã mời ông ở nhà khách. Một hôm, Viên hỏi: "Lúc qua sông, ta nghe nói có người họ Đường lén chôn xương các lăng vua nhà Tống, ông có phải người cùng họ ấy không?" Những người hầu xung quanh đồng thanh nói: "Chính là ông đây." Viên vô cùng kinh ngạc, chắp tay nói: "Việc làm này của ông, đến Dự Nhượng (nghĩa sĩ thời Chiến Quốc, liều chết báo thù cho chủ) cũng không sánh được." Rồi kéo ông ngồi lên trên, còn mình quay mặt về hướng bắc (chỗ dành cho kẻ dưới, tỏ lòng tôn kính) mà vái lạy. Viên đối đãi lễ độ khác thường, tình thân ngày càng sâu đậm. Hỏi ra biết nhà ông chỉ có bốn bức tường trống không, Viên thương xót than thở, bảo những người xung quanh: "Việc nhà của tiên sinh Đường, ta phải gánh vác." Chưa đầy một tháng, ông cưới được vợ là con gái một vị quan to của nước cũ, có ruộng ở gần thành để ăn, vốn là ruộng công của nước cũ. Cả hai việc đều chu toàn, tất cả đều do Viên lo liệu. Viên có thơ tặng ông rằng:
Núi sông nước cũ thảy đều như cảnh "Thử ly" (bài thơ trong Kinh Thi than kinh đô cũ đã thành ruộng lúa kê),
Một nấm mộ vua, vì ai mà bị dời?
Sư gian đắc chí, khiến người dưới chín suối ôm hận,
Nghĩa sĩ lén nhặt hài cốt, để lại nỗi bi thương muôn đời!
Lại khen Trương Tử Phòng lúc giấu tung tích (sau khi đánh hụt Tần Thủy Hoàng, ông đổi tên trốn tránh),
Thương thay Dự Nhượng khi đổi giọng (ông nuốt than cho khàn giọng để người không nhận ra mà báo thù).
Đất Dương Châu bao nhiêu con cháu nhà quan sang,
Chỉ một mình ông là đấng nam nhi!
Về sau ông quả nhiên có ba người con trai, đứng vững như ba chân đỉnh, ai nấy cao lớn khôi ngô. Lời thần nói trong giấc mộng không điều nào sai. Mọi người đều mừng cho ông Đường được đền đáp, lại khen việc nghĩa của quan trị trung, gọi hai người là "hai bậc cao cả".
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video