Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (ma-ha: lớn lao; Bát-nhã: trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật; ba-la-mật: đến bờ bên kia, tức vượt khỏi mê lầm khổ đau mà đến giác ngộ), phẩm Đạo Hành thứ nhất
Phật ở trong núi Kỳ-xà-quật (núi Linh Thứu, tức núi Kên Kên) gần thành La-duyệt-kỳ (thành Vương Xá, kinh đô nước Ma-kiệt-đà ở Ấn Độ), cùng với đại chúng tỳ-kheo (người xuất gia thọ giới đầy đủ) đông không đếm xuể, các đệ tử như Xá-lợi-phất (đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật), Tu-bồ-đề (đệ tử hiểu lẽ Không bậc nhất) v.v.; lại có vô số Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật và cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc đại sĩ, người lớn lao), như Bồ-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp), Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ) v.v.
Vào ngày rằm, lúc thuyết giới (buổi tụng đọc giới luật định kỳ của tăng chúng), Phật bảo Tu-bồ-đề: "Hôm nay là đại hội của các Bồ-tát. Vì các Bồ-tát, con hãy nói về Bát-nhã ba-la-mật, để các Bồ-tát theo đó mà học cho thành tựu."
Xá-lợi-phất thầm nghĩ: "Nay Phật bảo Tu-bồ-đề nói Bát-nhã ba-la-mật cho các Bồ-tát, vậy ông ấy tự dùng sức mình mà nói, hay nhờ oai thần (sức mạnh siêu việt) của Phật mà nói?"
Tu-bồ-đề biết điều Xá-lợi-phất đang nghĩ, liền nói với Xá-lợi-phất: "Phàm những pháp mà đệ tử Phật nói ra, những pháp mà đệ tử Phật thành tựu, đều nhờ oai thần của Phật. Vì sao vậy? Pháp do Phật nói, những gì học được trong pháp ấy đều có chứng nghiệm, đều thuận theo pháp; người này dạy lại người kia, người này giúp người kia thành tựu, trong pháp ấy không hề tranh cãi nhau. Vì sao vậy? Vì khi pháp được nói ra đúng lúc, không ai là không vui mừng, nên các thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật) tự nguyện mà học theo."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Phật bảo con nói Bát-nhã ba-la-mật cho các Bồ-tát, để Bồ-tát theo đó mà học cho thành tựu. Phật bảo con nói về Bồ-tát; nhưng nếu Bồ-tát có tên gọi thì người ta liền bám vào cái tên 'Bồ-tát'; còn nếu không có tên thì vì sao trong pháp lại gọi là Bồ-tát? Con hoàn toàn không thấy có pháp nào là Bồ-tát; cái tên 'pháp Bồ-tát' hoàn toàn không có; cũng không thấy Bồ-tát, cũng không thấy chỗ ở của Bồ-tát. Vậy thì làm sao có Bồ-tát để mà dạy Bát-nhã ba-la-mật, để mà nói Bát-nhã ba-la-mật như thế? Nếu Bồ-tát nghe điều này mà tâm không lười nhác, không sợ, không khiếp, không thấy khó, không hãi, thì Bồ-tát ấy nên nghĩ rằng phải học như thế, nên nghĩ rằng phải an trụ như thế. Khi nghĩ rằng phải học như thế, lúc đi vào trong đó, tâm không nên nghĩ: 'Đây là Bồ-tát.' Vì sao vậy? Vì có tâm mà là không tâm."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là có tâm mà không tâm?"
Tu-bồ-đề đáp: "Tâm cũng không phải có, cũng không phải không, cũng không thể nắm bắt, cũng không thể biết nó ở chỗ nào."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì sao tâm cũng không phải có, cũng không phải không, cũng không thể nắm bắt, cũng không thể biết nó ở đâu? Như vậy là cũng không phải có, cũng không phải không, cũng không có cái 'tâm có', cũng không có cái 'không tâm' sao?"
Tu-bồ-đề đáp: "Cũng không có cái 'tâm có', cũng không có cái 'không tâm'."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, Tu-bồ-đề! Người vì Phật mà học, học theo Phật, không nói về trí tuệ thấy thân là không, mà lại được gọi là bậc nhất về trí tuệ ấy (?). Bồ-tát theo trong đó mà học thì đã đạt A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật), học theo danh nghĩa ấy thì không bao giờ đánh mất Bát-nhã ba-la-mật nữa. Bồ-tát như vậy là đã an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật. Ai muốn học pháp A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh) thì nên nghe Bát-nhã ba-la-mật, nên học, nên thọ trì, nên giữ gìn; ai muốn học pháp Bích-chi-Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không có thầy dạy và không đi giáo hóa rộng) thì nên nghe Bát-nhã ba-la-mật, nên học, nên thọ trì, nên giữ gìn; ai muốn học pháp Bồ-tát thì nên nghe Bát-nhã ba-la-mật, nên học, nên thọ trì, nên giữ gìn. Vì sao vậy? Vì pháp Bát-nhã ba-la-mật rất sâu xa, Bồ-tát nên học đúng như vậy."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Con đã suy nghĩ kỹ: tâm Bồ-tát không thể nắm bắt, cũng không thể biết ở đâu, cũng không thể thấy nó ở chỗ nào. Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát ấy cũng không thể nói tới được, cũng không thể nói tới cái tên Bồ-tát. Bồ-tát không có chỗ nào cả, hoàn toàn không thể nắm bắt; cũng không có chỗ để từ đó đi ra, cũng không có chỗ để đi vào, cũng không có chỗ để trụ, cũng không có chỗ để dừng. Vì sao vậy? Vì cái tên Bồ-tát hoàn toàn không thể nắm bắt, nên không có chỗ để trụ, không có chỗ để dừng. Khi nói Bát-nhã ba-la-mật như vậy, Bồ-tát nghe mà tâm không lười mỏi, không thấy khó, không sợ, không hãi, thì đã vào hàng A-duy-việt-trí, hiểu biết trọn vẹn, không thể thoái lui nữa.
"Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không nên trụ vào sắc (hình chất vật lý, thân xác và thế giới vật chất); không nên trụ vào thống dương (cảm thọ: những cảm giác khổ, vui, không khổ không vui), tư tưởng (tri giác: sự nhận biết hình tướng, khái niệm), sinh tử (ở đây chỉ hành: các hoạt động tạo tác của tâm dẫn đến sống chết luân hồi), thức (tâm phân biệt nhận biết) — năm thứ này hợp lại thành con người. Vì sao vậy? Trụ vào sắc là hành theo thức phân biệt; trụ vào thọ, tưởng, hành, thức cũng là hành theo thức phân biệt. Không nên hành theo thức phân biệt; nếu trụ vào trong đó thì không thuận theo lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì hành theo thức phân biệt thì không phải là hành Bát-nhã ba-la-mật; không hành Bát-nhã ba-la-mật thì Bồ-tát không đạt được Tát-vân-nhã (Nhất thiết trí: trí tuệ biết tất cả của Phật)."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Bồ-tát phải hành Bát-nhã ba-la-mật thế nào để đạt được Bát-nhã ba-la-mật?"
Tu-bồ-đề đáp: "Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật thì không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Không nắm giữ sắc thì không có sắc; không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức thì không có thức. Bát-nhã ba-la-mật cũng không nắm giữ. Vì sao không nắm giữ? Vì nó như cái bóng, không có gì để lấy, không có gì để được, nên không nắm giữ. Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật thì không nắm giữ mọi pháp có tên gọi; vì thế tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú sâu) ấy không có bờ bến, không có giới hạn (?), là điều mà các A-la-hán, Bích-chi-Phật không thể theo kịp.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Ngay cả Tát-vân-nhã cũng không nắm giữ. Vì sao vậy? Bồ-tát không nên mang ý tưởng mà nhìn Tát-vân-nhã. Nếu mang ý tưởng mà nhìn thì là không hiểu thấu, giống như những người theo đạo khác không tin Tát-vân-nhã. Vì sao vậy? Vì họ lại cho rằng có cái thân (có cái ta thật). Giả sử người theo đạo khác tin Phật; tin Phật rồi, họ lại mang đạo nhỏ của mình vào trong Phật đạo. Vào Phật đạo rồi, họ không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức; không nắm giữ rồi mà vẫn chưa hiểu, vẫn chưa thành tựu. Họ cũng không thấy trí tuệ: không thấy trí tuệ ở bên trong, không thấy trí tuệ ở bên ngoài, không thấy trí tuệ ở chỗ nào khác; không thấy trí tuệ trong thọ, tưởng, hành, thức bên trong, cũng không thấy trí tuệ trong thọ, tưởng, hành, thức bên ngoài hay ở chỗ nào khác; cũng không giải thoát ở chỗ nào khác. Nhờ học mà thành tựu, Phật biết rõ điều đó; từ trong pháp mà thoát ra, gọi là các pháp bình đẳng cùng một Nê-hoàn (Niết-bàn: sự tịch diệt, dứt hết phiền não và sống chết).
"Bồ-tát chớ hành như vậy, chớ nhìn pháp theo kiểu trong và ngoài. Ôi (?), hãy bình đẳng như Bát-nhã ba-la-mật: hết thảy đều không nắm giữ, không từ đâu đến, thì ai là người được pháp? Không nắm lấy, không thu giữ, cũng không có ý tưởng về Nê-hoàn. Vì thế Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát cũng không nắm giữ sắc, cũng không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức, cũng không giữa đường mà nhập Bát-nê-hoàn (nhập Niết-bàn hoàn toàn; ở đây chỉ việc chứng quả của bậc Tiểu thừa rồi diệt độ, không đi đến quả Phật), mà đầy đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), mười tám pháp riêng của Phật (mười tám công đức chỉ Phật có, các bậc khác không có). Vì thế gọi là Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát.
"Bồ-tát đã đi vào hành trong Bát-nhã ba-la-mật thì nên xét như thế này: Cái gì là Bát-nhã ba-la-mật? Pháp trong Bát-nhã ba-la-mật ở chỗ nào? Hoàn toàn không thể nắm bắt, hoàn toàn không thể biết ở chỗ nào. Vì thế đối với Bát-nhã ba-la-mật, Bồ-tát nên nghĩ như vậy. Nghe điều này mà không lười nhác, không lùi bước, không sợ, không hãi, không thấy khó, thì biết Bồ-tát ấy không rời Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát nên hiểu rõ như vậy."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Do đâu mà Bồ-tát hiểu được Bát-nhã ba-la-mật? Có phải vì sắc lìa khỏi bản chất của sắc, thọ, tưởng, hành, thức lìa khỏi bản chất của thức, Bát-nhã ba-la-mật lìa khỏi bản chất của Bát-nhã ba-la-mật?"
Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát xuất phát từ trong lẽ ấy thì tự mình đạt đến Tát-vân-nhã."
Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy. Bồ-tát xuất phát từ trong lẽ ấy thì tự mình đạt đến Tát-vân-nhã. Vì sao vậy? Vì Tát-vân-nhã không từ đâu sinh ra. Không từ đâu sinh ra như thế, nên Bồ-tát mau chóng tiến gần đến chỗ thành Phật. Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật thì đối với Tát-vân-nhã không có gì vướng mắc ngăn ngại."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay! Bồ-tát tinh tấn (siêng năng tiến tu) nên nói thế này: 'Nếu hành nơi sắc là hành theo ý tưởng; nếu hành nơi sự sinh của sắc là hành theo ý tưởng; nếu hành nơi sự quán xét sắc là hành theo ý tưởng; nếu hành nơi sự diệt của sắc là hành theo ý tưởng; nếu hành nơi cái không của sắc là hành theo ý tưởng; nếu hành nơi thức mà lập ý muốn đạt được là hành theo ý tưởng; hành nơi thọ, tưởng, hành, thức là hành theo ý tưởng; hành nơi sự sinh của thức là hành theo ý tưởng; hành nơi sự quán xét thức là hành theo ý tưởng; hành nơi sự diệt của thức là hành theo ý tưởng; hành nơi cái không của thức là hành theo ý tưởng.' Bồ-tát như thế là trái lại, đang hành theo ý tưởng. Ai giữ cách hành như vậy là không giữ Bát-nhã ba-la-mật, là không hành Bát-nhã ba-la-mật. Nếu có lối hành theo ý tưởng, Bồ-tát phải giữ gìn việc tu hành của mình, chớ chạy theo trong đó."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vậy Bồ-tát phải hành Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"
Tu-bồ-đề đáp: "Không hành nơi sắc, không hành nơi sự sinh của sắc, không hành nơi sự quán xét sắc, không hành nơi sự diệt của sắc, không hành nơi cái không của sắc; không hành nơi thọ, tưởng, hành, thức, không hành nơi sự sinh của thức, không hành nơi sự quán xét thức, không hành nơi sự diệt của thức, không hành nơi cái không của thức; không hành nơi sắc, không hành theo ý tưởng về sắc, không hành nơi sự sinh của sắc, không hành nơi sự quán xét sắc, không hành nơi sự diệt của thức, không hành nơi cái không của thức; cũng không có cái thấy, cũng không có cái hành, cũng không có cái thấy và hành; không hành, không thấy, lại cũng không hành, cũng không dừng nơi việc hành. Như thế gọi là không có cái thấy. Vì sao vậy? Vì mọi pháp không từ đâu đến, cũng không có gì để nắm giữ. Bồ-tát ma-ha-tát không nắm giữ tên gọi của mọi pháp có tên gọi; vì thế tam-muội ấy không có bờ bến, không có giới hạn (?), là điều mà các A-la-hán, Bích-chi-Phật không thể theo kịp mà biết được. Bồ-tát ma-ha-tát nào thuận theo tam-muội ấy thì mau chóng thành Phật."
Nhờ oai thần của Phật mà Tu-bồ-đề nói được những lời ấy. Các Bồ-tát (như thế) đều được danh hiệu A-duy-việt-trí, từ thời các đức Phật quá khứ đã được (báo trước) sẽ thành Phật. Họ thuận theo tam-muội mà cũng không thấy tam-muội, cũng không có ý tưởng về tam-muội, cũng không làm ra tam-muội, cũng không nghĩ nhận biết tam-muội, cũng không nghĩ nhận biết việc ngồi trong tam-muội, cũng không nói "ta đang nhập tam-muội". Ai đã thuận theo pháp này thì không còn nghi ngờ.
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Tam-muội nào mà các vị ấy thuận theo để hành? Bồ-tát đã được danh hiệu A-duy-việt-trí, từ thời các đức Phật quá khứ đã được (báo trước) sẽ thành Phật, có thể thấy được chỗ của tam-muội ấy không?"
Tu-bồ-đề đáp: "Không thể thấy được. Xá-lợi-phất! Thiện nam tử ấy cũng không biết, cũng không nhận rõ."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì sao không biết, không nhận rõ?"
Tu-bồ-đề đáp: "Vì cũng không nắm được tam-muội, cũng không có tam-muội, cũng không nắm được tên gọi."
Phật nói: "Hay thay, Tu-bồ-đề! Đúng như ta đã nói, con là người có trí tuệ thấy thân là không (?); làm như thế là vì các Bồ-tát mà thuận theo lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát học như thế tức là học Bát-nhã ba-la-mật."
Xá-lợi-phất thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên (Trời trong các trời, danh hiệu tôn xưng Phật là bậc cao quý nhất trong các bậc tôn quý)! Bồ-tát học như vậy tức là học Bát-nhã ba-la-mật."
Xá-lợi-phất hỏi Phật: "Học như vậy là học pháp gì?"
Phật nói: "Bồ-tát như vậy là học cái pháp không có gì để học. Vì sao vậy? Vì pháp không có gì để đạt được. Chớ học một cách ngây ngô như trẻ nhỏ."
Xá-lợi-phất hỏi: "Ai có thể được pháp ấy?"
Phật nói: "Không có gì để được, vì thế mới được cái pháp không có gì để được. Học ngây ngô như trẻ nhỏ là: cho rằng có tên gọi thì không thể đạt được, mà lại muốn học tập để đi vào pháp; như thế chỉ là ngây ngô gấp đôi, cũng không biết, cũng không hiểu, cũng không thấu rõ pháp. Vì sao vậy? Học theo tên gọi tức là sắc; muốn đạt được tức là chạy theo cái đến (?); vì thế không thấu rõ pháp, điều mình nghĩ cũng không đạt tới. Vì không hiểu, không tin như thế, nên không an trụ trong pháp, lại cho rằng có thân (có cái ta thật). Vì thế gọi là ngây ngô như trẻ nhỏ học."
Xá-lợi-phất thưa với Phật: "Bồ-tát học như thế là học hay là không học?"
Phật nói: "Học như thế là không học (không chấp có cái để học). Phật không học theo kiểu chấp ấy mới là học (?), nên Phật được thành Phật."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thiên Trung Thiên! Nếu có người hỏi: một người huyễn (người do phép ảo thuật biến hóa ra) học Phật thì có thành Phật được không? Nếu có người hỏi như vậy thì nên dạy họ thế nào?"
Phật nói: "Ta hỏi lại con, con cứ theo ý mình mà đáp. Tu-bồ-đề, ý con thế nào: cái huyễn với sắc có khác nhau không? Cái huyễn với thọ, tưởng, hành, thức có khác nhau không?"
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên, đúng vậy! Cái huyễn với sắc không khác nhau; sắc chính là huyễn, huyễn chính là sắc; cái huyễn với thọ, tưởng, hành, thức cũng ngang nhau, không khác."
Phật nói: "Tu-bồ-đề, ý con thế nào: cái ý tưởng ấy (?) chẳng phải là không theo pháp, chỉ từ ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) mà đặt tên là Bồ-tát đó sao?"
Tu-bồ-đề thưa: "Đúng vậy, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát học muốn thành Phật, thực ra là học cái huyễn mà thôi. Vì sao vậy? Người huyễn nên xem là như thế, mọi thứ ở đây đều là như vậy: năm ấm như huyễn; sắc, sáu suy (sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, gọi là "suy" vì làm suy hao người tu) và năm ấm đều như vậy; thọ, tưởng, hành, thức như huyễn. Nói như thế, chỉ là tên gọi sáu suy, năm ấm mà thôi (?)."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Nếu có Bồ-tát mới học, nghe những lời này có sợ hãi không?"
Phật nói: "Nếu Bồ-tát mới học mà gặp gỡ, theo học thầy xấu thì có thể sợ, có thể hãi; nếu gặp gỡ, theo học thầy tốt thì không sợ, không hãi."
Tu-bồ-đề hỏi: "Thầy xấu của Bồ-tát là thế nào, làm sao biết được?" Phật nói: "Người ấy không tôn trọng Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật, dạy người ta vứt bỏ, đi xa, lìa bỏ tâm Bồ-tát; trái lại dạy học các kinh tạp, khiến tâm ưa thích các kinh tạp; lại dạy học các kinh khác như đạo pháp của A-la-hán, Bích-chi-Phật; dạy học những điều ấy, khuyên người ta đọc tụng; lại nói về việc ma (Ma: kẻ gây chướng ngại, phá hoại người tu đạo) và những nhân duyên của ma, làm hư hoại Bồ-tát; nói đủ điều về nỗi khổ nhọc của sống chết, bảo rằng: 'Đạo Bồ-tát không thể đạt được.' Đó là thầy xấu của Bồ-tát."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Thầy tốt của Bồ-tát là thế nào, dựa vào việc làm nào mà biết được?" Phật nói: "Người ấy tôn trọng Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật, dần dần dạy người ta học cho thành tựu lời dạy; nói về việc ma để người ta nhận biết, để người ta đề phòng ma. Đó là thầy tốt của Bồ-tát."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Do đâu mà là Bồ-tát? Vì sao lại đặt đúng tên gọi là Bồ-tát?"
Phật nói: "Vì đối với các kinh pháp, đều học, đều hiểu, biết rõ tất cả kinh pháp, nên gọi là Bồ-tát."
Tu-bồ-đề thưa: "Vì hiểu biết rõ tất cả kinh pháp nên gọi là Bồ-tát. Thế còn vì sao lại gọi là ma-ha-tát?"
Phật nói: "Ma-ha-tát là bậc tôn quý nhất trên trời dưới đất, vì thế gọi là ma-ha-tát."
Xá-lợi-phất thưa với Phật: "Con cũng muốn được nghe vì sao gọi là ma-ha-tát."
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Nếu con muốn nghe, Phật sẽ nói cho con. Ma-ha-tát là bậc tự mình thấy rõ tất cả, biết rõ tất cả: đối với người trong thiên hạ khắp mười phương, đối với mọi thứ có trong mười phương, đều hiểu biết rõ ràng — biết tuổi thọ của người, biết ai có điều ác ai không, ai vui ai không vui, ai có chí ai không có chí, đều hiểu biết rõ ràng — thấy căn cơ của họ mà nói pháp cho họ; làm như vậy mà không vướng mắc vào đâu, vì thế gọi là ma-ha-tát."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Con xin hỏi về ma-ha-tát: vì sao gọi là ma-ha-tát? Nếu tâm của Bồ-tát ấy không ai sánh bằng, không ai theo kịp, là tâm mà các A-la-hán, Bích-chi-Phật không thể với tới; tâm Phật cũng như vậy, tâm không vướng mắc vào đâu, tâm không có chỗ ra, không có chỗ vào. Nếu tâm Phật không có chỗ ra, không có chỗ vào, thì đó là tâm không vướng mắc; vì thế lại gọi là ma-ha-tát, cao trên hết, không ai sánh bằng."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Do đâu mà tâm Bồ-tát không vướng mắc vào đâu?"
Tu-bồ-đề đáp: "Vì tâm không có sự sinh ra, nên không vướng mắc vào đâu."
Bân-kỳ-văn-đà-phất (tức Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử, đệ tử Phật nổi tiếng thuyết pháp giỏi bậc nhất) thưa với Phật: "Do đâu mà gọi Bồ-tát là ma-ha tăng-na tăng-niết (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là 'khoác áo giáp lớn', ví Bồ-tát phát thệ nguyện lớn lao vững chắc như mặc áo giáp để vào trận) và ma-ha-diễn tam-bạt-trí (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là 'cưỡi lên Đại thừa'; ma-ha-diễn là Đại thừa, tức cỗ xe lớn chở mọi người đến giác ngộ)? Phật nói danh hiệu như vậy, vậy vì sao lại là ma-ha tăng-na tăng-niết, ma-ha-diễn tam-bạt-trí?"
Tu-bồ-đề lại thưa với Phật: "Do đâu mà Bồ-tát ma-ha-tát là bậc khoác áo giáp lớn? Dựa vào đâu mà biết Bồ-tát ma-ha-tát là bậc khoác áo giáp lớn?"
Phật nói: "Bồ-tát ma-ha-tát trong lòng nghĩ thế này: 'Ta sẽ cứu độ vô số a-tăng-kỳ (con số lớn không thể đếm xuể) người, khiến tất cả đều nhập Bát-nê-hoàn (Niết-bàn hoàn toàn, thoát hẳn sống chết).' Tuy tất cả đều nhập Bát-nê-hoàn như vậy, nhưng theo pháp này thì không có lấy một người nào nhập Bát-nê-hoàn cả. Vì sao vậy? Vì bản vô (vốn không: bản tính của mọi pháp vốn không có thực thể, tức chân như). Ví như một nhà ảo thuật, ở một nơi rộng lớn, hóa ra hai thành lớn, hóa ra người đầy trong đó, rồi chặt đầu hết những người hóa ấy. Tu-bồ-đề, ý con thế nào, có ai thật sự bị thương hay bị chết không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Không có. Bồ-tát ma-ha-tát cứu độ vô số a-tăng-kỳ người, khiến tất cả đều nhập Bát-nê-hoàn, mà không có lấy một người nào nhập Bát-nê-hoàn. Bồ-tát nghe điều này mà không sợ, không hãi, không (?), không bỏ đi theo đạo khác, thì biết đó là bậc khoác áo giáp lớn."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Như con được nghe từ Phật, suy nghĩ về việc trong đó như vậy, thì (rốt cuộc) chẳng có ai khoác áo giáp lớn cả. Vì sao vậy? Làm như thế thì không có ai làm ra Tát-vân-nhã, không có gì để cúng dường (?), người thì không có kẻ tạo tác, vậy là vì những người nào mà khoác áo giáp lớn? Sắc không vướng mắc, không bị trói, không được cởi; thọ, tưởng, hành, thức không vướng mắc, không bị trói, không được cởi."
Bân-kỳ-văn-đà-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Sắc không vướng mắc, không bị trói, không được cởi; thọ, tưởng, hành, thức không vướng mắc, không bị trói, không được cởi. Thế là nghĩa gì?"
Tu-bồ-đề đáp: "Sắc không vướng mắc, không bị trói, không được cởi; thọ, tưởng, hành, thức không vướng mắc, không bị trói, không được cởi."
Bân-kỳ-văn-đà-phất hỏi: "Thế nào gọi là sắc không vướng mắc, không bị trói, không được cởi? Thế nào gọi là thọ, tưởng, hành, thức không vướng mắc, không bị trói, không được cởi?"
Tu-bồ-đề nói với Bân-kỳ-văn-đà-phất: "Sắc như huyễn, không vướng mắc, không bị trói, không được cởi; thọ, tưởng, hành, thức như huyễn, không vướng mắc, không bị trói, không được cởi; không có bờ bến, không vướng mắc, không bị trói, không được cởi. Ví như hư không, không vướng mắc, không bị trói, không được cởi; không có sự sinh ra, không vướng mắc, không bị trói, không được cởi. Vì thế Bồ-tát ma-ha-tát là bậc khoác áo giáp lớn."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Do đâu mà là cưỡi lên Đại thừa? Cái gì là Đại thừa? Từ đâu mà trụ trong cỗ xe ấy? Từ đâu mà ra khỏi cỗ xe ấy? Ai là người thành tựu cỗ xe ấy?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đại thừa — cái gọi là Đại thừa — không có hạn lượng (?), không thể tìm thấy bờ mép."
Tu-bồ-đề hỏi Phật: "Con muốn biết cỗ xe ấy từ đâu sinh ra? Nó từ ba cõi (Dục giới: cõi còn ham muốn; Sắc giới: cõi chỉ còn thân sắc vi tế; Vô sắc giới: cõi không còn hình sắc) mà ra, tự đến trụ nơi Tát-vân-nhã; nhưng cũng không có cái gì từ trong đó sinh ra, cũng không có cái gì sắp sửa ra. Vì sao vậy, bạch Thiên Trung Thiên?"
Phật nói: "Dù cho cái đã sinh ra rồi hay cái sắp sửa ra, giả sử có hai pháp ấy thì cũng là pháp không thể nắm bắt; nếu đã không từ đâu mà có được, thì còn từ pháp nào mà ra?"
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Đại thừa, trong cõi trời, cõi người, trên trời dưới đất, là cao vượt hơn hết, không gì sánh bằng. Cỗ xe ấy ngang bằng với hư không: như hư không che chở vô số a-tăng-kỳ người, Đại thừa cũng che chở vô số a-tăng-kỳ người, vì thế gọi là Đại thừa. Cái gọi là Đại thừa, cũng không thấy lúc đến, cũng không thấy lúc đi, cũng không thấy chỗ trụ, cũng không thấy ở giữa hay ở bờ, cũng không ở đây mà nghe mà thấy, cũng không có gì để thấy, cũng không thấy nó trong ba cõi; tên gọi của nó là như vậy. Bạch Thiên Trung Thiên! Vì thế gọi là Đại thừa."
Phật nói: "Hay thay, Tu-bồ-đề! Vì thế gọi là Đại thừa."
Bân-kỳ-văn-đà-phất thưa với Phật: "Tôn giả Tu-bồ-đề được Phật bảo nói về Bát-nhã ba-la-mật, sao lại nói cả sang chuyện Đại thừa?"
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên, con nói Bát-nhã ba-la-mật như vậy có vượt quá không?"
Phật nói: "Con nói Bát-nhã ba-la-mật không vượt quá, mà vừa đúng chỗ của nó."
Tu-bồ-đề nói: "Bồ-tát cũng không nghĩ về bên kia, cũng không nghĩ về bên này, cũng không nghĩ về khoảng giữa. Sắc không có bờ bến, Bồ-tát cũng không có bờ bến. Sắc và Bồ-tát đều không thể với tới, không thể nắm bắt; hết thảy Bồ-tát đều không thể nắm bắt, không thể với tới; vậy cái gì là Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát? Phải từ đâu mà nói? Bồ-tát hoàn toàn không thể thấy, cũng không thể biết ở đâu, vậy phải từ đâu mà nói Bát-nhã ba-la-mật? Bồ-tát chỉ là gọi nhau là Bồ-tát mà thôi sao? Bạch Thiên Trung Thiên, thế nào là ý tưởng theo tên gọi mà thôi, thế nào là ý? Ý không có chỗ nào, ý không có hình dạng; ý vốn là pháp có hình tướng (?). Cái gì là sắc? Sắc không thể thấy, cũng không có thân, trong đó có cái gì là sắc? Thọ, tưởng, hành, thức — thức không thể thấy, Bồ-tát cũng không thể thấy; thức của Bồ-tát hoàn toàn không biết ở chỗ nào, cũng không thể thấy; hết thảy Bồ-tát hoàn toàn không có chỗ, hoàn toàn không thể thấy, vậy cái gì là Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát? Nói về Bồ-tát như vậy thì hoàn toàn không thể thấy, cũng không thể biết ở chỗ nào, hoàn toàn không có gì cả, vậy phải từ trong pháp nào mà nói Bát-nhã ba-la-mật? Vì thế mà (chỉ) đặt tên là Bồ-tát.
"Như thế, như thế: ý tưởng về tên gọi cũng không có, tên gọi cũng không có ý tưởng; cái gì là ý? Ý tên gọi là gì? Ý đến tận gốc, từ gốc mà ý sinh ra, ý là không hình dạng. Do đâu mà có thức? Thức không thể nắm giữ, đến tận gốc cũng không có gì để nắm giữ, vậy do đâu mà có thức? Hình tướng của pháp là như vậy: hình tướng cũng không có gốc; nếu không có gốc thì pháp cũng không có ai tạo ra, cũng không có gốc, gốc vốn không có gốc, vậy phải từ đâu mà nói? Bát-nhã ba-la-mật cũng không có chỗ nào khác, cũng không có gốc; pháp của Bồ-tát cũng không có gì để được. Có Bồ-tát tu hành nghe điều này mà không sợ, không hãi, không thấy khó, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật, là hành pháp Bát-nhã ba-la-mật. Nên suy nghĩ kỹ như vậy; lúc ấy là không đi vào sắc. Vì sao vậy? Sắc không có sự sinh ra, nên không phải là sắc; đã không phải sắc thì là không có sắc, cũng không có sinh, từ trong đó không có gì để được, chỉ đặt tên là sắc. Trong pháp vốn là bản vô (vốn không, không có thực thể). Hiểu điều ấy, Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, nhìn pháp, suy nghĩ, đi sâu vào pháp; lúc ấy cũng không đi vào thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì thức không có sự sinh ra, nên không phải là thức; cũng không ra khỏi thức, cũng không vào trong thức; trong pháp mà xét thì hoàn toàn không có gì cả."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Tôi nghe những điều Tu-bồ-đề nói về pháp: như thế thì Bồ-tát không có sự sinh ra. Nếu Bồ-tát không có sự sinh ra, thì Bồ-tát vì cớ gì mà phải chịu cực khổ tu hành đạo Bồ-tát? Nếu nói là vì người trong thiên hạ khắp mười phương, thì làm sao chịu nổi sự cực khổ ấy?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Tôi cũng không bảo Bồ-tát phải chịu đựng sự cực khổ ấy. Người tu đạo Bồ-tát, Bồ-tát tự nghĩ: 'Ta không ghi nhận đây là cực khổ.' Vì sao vậy? Tâm Bồ-tát không nên nghĩ thế này: 'Ta chịu đựng cực khổ, lòng ta chưa từng nghĩ (đến khổ).' Không nên nghĩ như thế; mà vì vô số a-tăng-kỳ người, muốn cho họ được yên ổn, thương nghĩ đến họ như cha, như mẹ, như con, như chính thân mình không khác, luôn luôn đem lòng thương yêu mà nghĩ đến họ. Bồ-tát nên giữ tâm như vậy: hết thảy Bồ-tát đều không thấy, cũng không biết ở đâu; đối với pháp bên trong và pháp bên ngoài, nên nghĩ như vậy, nên hành như vậy. Bồ-tát hành như vậy thì không phải là chịu đựng cực khổ. Xá-lợi-phất! Như những lời đã nói, Bồ-tát không thấy có sự sinh ra; Bồ-tát là không có sự sinh ra."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát không có sự sinh ra, thì Tát-vân-nhã cũng không có sự sinh ra."
Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, Tát-vân-nhã không có sự sinh ra."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Như những lời đã nói, Bồ-tát không thấy có sự sinh ra; Bồ-tát là không có sự sinh ra."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát không có sự sinh ra, thì Tát-vân-nhã cũng không có sự sinh ra."
Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, Tát-vân-nhã không có sự sinh ra."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu Tát-vân-nhã không có sự sinh ra, thì sự chứng đắc trọn vẹn thiền (thiền: trạng thái tâm định tĩnh sâu lắng) (?) cũng không có sự sinh ra."
Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, sự chứng đắc trọn vẹn thiền cũng không có sự sinh ra."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Trong đây, Bồ-tát không có sự sinh ra; Bồ-tát là không có sự sinh ra, Tát-vân-nhã cũng không có sự sinh ra; pháp Tát-vân-nhã là không có sự sinh ra, sự chứng đắc trọn vẹn thiền cũng không có sự sinh ra; pháp chứng đắc trọn vẹn thiền cũng không có sự sinh ra. Như thế là Bồ-tát không đạt được gì, là Tát-vân-nhã không có gì để đạt được."
Tu-bồ-đề đáp: "Pháp không sinh đạt được cái không sinh; cũng không phải pháp không sinh được đạt tới; cũng không phải cái 'không có không sinh' được đạt tới."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu không phải cái 'không có không sinh' đạt được pháp không sinh, vậy là cái không sinh đạt được pháp."
Tu-bồ-đề đáp: "Nếu pháp không sinh mà sinh ra, thì lại không có cái không sinh; vì thế cái không sinh được đạt tới."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu Tu-bồ-đề là không sinh, không có cái không sinh, vì thế là không sinh. Tu-bồ-đề là không sinh."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Cái không sinh, cái không sinh ấy, ưa được nghe (?). Xá-lợi-phất! Vì không sinh mà ưa thích, nên đó là ưa thích (?)."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Nghe về cái không sinh, đó mới thật là nghe."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Tôi đã nghe lời ấy."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Không phải là không có gì để nói; đó là nói mà không có gì để nói, là ưa thích mà không có gì để ưa thích; vì thế mà nói, vì thế mà ưa thích."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, Tu-bồ-đề! Ngài là bậc tôn quý bậc nhất trong pháp. Vì sao vậy? Vì như tôn giả Tu-bồ-đề đây, hễ ai hỏi gì thì đáp được nấy."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Pháp mà đệ tử Phật nói ra, mười phương cũng không biết nó từ đâu; khi được giáo hóa đến thì hễ ai hỏi gì cũng giải đáp được. Vì sao vậy? Vì pháp trong mười phương cũng không biết từ đâu sinh ra."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, Tu-bồ-đề! Bồ-tát được cứu độ từ trong pháp nào?"
Tu-bồ-đề đáp: "Từ trong Bát-nhã ba-la-mật mà sinh ra. Khi pháp này được nói ra hay được đọc lên, Bồ-tát tin mà không nghi; Bồ-tát nên biết rằng: thuận theo pháp này thì pháp không tăng thêm, không thuận theo pháp này thì pháp cũng không giảm bớt."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Thuận theo pháp này thì pháp cũng không tăng, không thuận theo pháp này thì pháp cũng không giảm. Theo pháp mà dạy hết thảy mọi người; người thuận theo pháp thì không bỏ sót một ai, đều khiến họ thành Bồ-tát ma-ha-tát. Vì sao vậy? Vì dù hết thảy mọi người đều học pháp, pháp ấy vẫn y nguyên như cũ."
Tu-bồ-đề nói: "Hay thay, Xá-lợi-phất! Cách hiểu pháp đúng như lời Xá-lợi-phất nói, không khác. Vì sao vậy? Đối với thân người, phải quán xét cho kỹ, phải hiểu rõ như thế này: thân người là trống không theo nhiều cách, những điều người ấy nghĩ cũng trống không theo nhiều cách. Phải hiểu rõ rằng thân người khó mà biết rõ, những điều người nghĩ cũng khó mà biết rõ. Xá-lợi-phất! Bồ-tát nên học như vậy! Nên hành như vậy."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video