Thiên 2 — Phẩm 2 – Vấn nạn

 Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (ma-ha: lớn lao; Bát-nhã: trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật; ba-la-mật: đến bờ bên kia, tức vượt khỏi mê lầm khổ đau mà đến giác ngộ), phẩm Nạn Vấn (Hỏi những điều khó) thứ hai

 Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua của cõi trời Đao-lợi) cùng bốn vạn thiên tử (các vị trời) theo nhau đến, cùng ngồi trong hội; Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương) cùng hai vạn thiên tử trên trời theo nhau đến, cùng ngồi trong hội; trời Phạm-ca-di (một cõi trời thuộc hàng trời Phạm thiên, cõi trời thanh tịnh không còn dục vọng) cùng một vạn thiên tử theo nhau đến, cùng ngồi trong hội; trời Phạm-đa-hội (một cõi trời khác thuộc hàng Phạm thiên) cùng năm nghìn thiên tử theo nhau đến, cùng ngồi trong hội. Các thiên tử nhờ phúc đức từ những đời trước, ánh sáng rực rỡ lẫm liệt; nhờ oai thần (sức mạnh siêu việt) của Phật, nhờ sức của Phật, ánh sáng của các thiên tử chiếu suốt khắp nơi. Thích-đề-hoàn-nhân thưa với Tu-bồ-đề (đệ tử Phật, hiểu lẽ Không bậc nhất): "Hiền giả Tu-bồ-đề! Đại hội gồm bao nhiêu nghìn vạn thiên tử này muốn nghe Tu-bồ-đề nói Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật và cứu độ chúng sinh) phải an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"

 Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Câu-dực (tên gọi khác của Thích-đề-hoàn-nhân, theo họ của ngài khi còn làm người)! Bao nhiêu nghìn vạn thiên tử này, ai muốn nghe thì hãy lắng nghe, tôi sẽ nói."

 Tu-bồ-đề nhờ oai thần của Phật, nhờ sức của Phật, nói rộng Bát-nhã ba-la-mật cho các thiên tử: "Vị thiên tử nào chưa tu đạo Bồ-tát, thì những vị chưa tu ấy nay đều nên tu. Ai đã đắc đạo Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên của hàng Tiểu thừa, người đã vào dòng thánh) thì không thể đắc đạo Bồ-tát nữa. Vì sao vậy? Vì đã đóng lấp con đường sống chết (không còn ở lại trong sống chết để cứu độ người). Nếu những vị ấy tu đạo Bồ-tát, tôi xin vui mừng thay cho họ; tôi quyết không cắt đứt pháp công đức, tôi muốn họ giữ lấy pháp tôn quý chân chính, muốn họ tiến lên quả Phật."

 Phật nói: "Hay thay, Tu-bồ-đề! Con khéo khuyến khích các Bồ-tát vui thích học tập đến thế."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Tu-bồ-đề con phải đền ơn, không thể không đền ơn. Vì sao vậy? Các đức Đát-tát-a-kiệt (Như Lai: bậc đến từ chân như), A-la-ha (Ứng cúng: bậc đáng được cúng dường), Tam-da-tam-Phật (Chánh đẳng chánh giác: bậc giác ngộ hoàn toàn, chân chính, cùng khắp) trong quá khứ đều bảo các đệ tử nói Bát-nhã ba-la-mật cho các Bồ-tát; khi ấy đức Đát-tát-a-kiệt (hiện nay) cũng ở trong đó mà học, nhờ pháp ấy mà tự đạt đến chỗ thành Phật. Vì thế con phải đền ơn Phật. Con cũng nói Bát-nhã ba-la-mật như vậy, Bồ-tát cũng sẽ lại thọ nhận pháp Bồ-tát; con lại khuyến khích họ vui thích; con đã truyền thọ cho họ, đã khuyến khích họ vui thích, thì Bồ-tát mau chóng thành Phật."

 Tu-bồ-đề nói: "Câu-dực! Ngài đã hỏi thì hãy lắng nghe điều ngài hỏi: Bồ-tát an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật thế nào? Bồ-tát giữ pháp Không mà an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật. Câu-dực! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn lao) là bậc ma-ha tăng-na tăng-niết (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là 'khoác áo giáp lớn', ví Bồ-tát phát thệ nguyện lớn vững chắc như mặc áo giáp), ma-ha-diễn tam-bạt-trí (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là 'cưỡi lên Đại thừa', tức cỗ xe lớn chở mọi người đến giác ngộ), thì không nên trụ vào sắc (hình chất vật lý, thân xác và thế giới vật chất); không nên trụ vào thống dương (cảm thọ: cảm giác khổ, vui), tư tưởng (tri giác: sự nhận biết hình tướng, khái niệm), sinh tử (ở đây chỉ hành: các hoạt động tạo tác của tâm dẫn đến sống chết luân hồi), thức (tâm phân biệt nhận biết) — năm thứ này hợp lại thành con người; không nên trụ vào Tu-đà-hoàn, không nên trụ vào Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, người chỉ còn trở lại cõi người một lần), không nên trụ vào A-na-hàm (quả thánh thứ ba, người không còn trở lại cõi dục), không nên trụ vào A-la-hán (quả thánh cao nhất của Tiểu thừa, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), không nên trụ vào Bích-chi-Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không có thầy dạy), không nên trụ vào Phật.

 "Có sắc hay không có sắc, đều không nên trụ vào; có thọ, tưởng, hành, thức hay không có thọ, tưởng, hành, thức, đều không nên trụ vào; có Tu-đà-hoàn hay không có Tu-đà-hoàn, đều không nên trụ vào; có Tư-đà-hàm hay không có Tư-đà-hàm, đều không nên trụ vào; có A-na-hàm hay không có A-na-hàm, đều không nên trụ vào; có A-la-hán hay không có A-la-hán, đều không nên trụ vào; có Bích-chi-Phật hay không có Bích-chi-Phật, đều không nên trụ vào; có Phật hay không có Phật, đều không nên trụ vào. Sắc là thường hay vô thường (không bền, luôn biến đổi), không nên trụ vào; thọ, tưởng, hành, thức là thường hay vô thường, không nên trụ vào; sắc là khổ hay vui, không nên trụ vào; sắc là đẹp hay xấu, không nên trụ vào; thọ, tưởng, hành, thức là khổ hay vui, không nên trụ vào; thọ, tưởng, hành, thức là đẹp hay xấu, không nên trụ vào; sắc là của ta hay không phải của ta, không nên trụ vào; thọ, tưởng, hành, thức là của ta hay không phải của ta, không nên trụ vào.

 "Đạo Tu-đà-hoàn thành tựu không lay chuyển, không nên trụ vào; đạo Tu-đà-hoàn đã thành, không nên trụ vào. Vì sao vậy? Vì người đắc đạo Tu-đà-hoàn còn bảy lần chết, bảy lần sinh rồi mới vượt thoát, vì thế không nên trụ vào đạo Tu-đà-hoàn. Đạo Tư-đà-hàm thành tựu không lay chuyển, không nên trụ vào; đạo Tư-đà-hàm đã thành, không nên trụ vào. Vì sao vậy? Vì người đắc đạo Tư-đà-hàm còn một lần chết, một lần sinh rồi mới vượt thoát, vì thế không nên trụ vào đạo Tư-đà-hàm. Đạo A-na-hàm thành tựu không lay chuyển, không nên trụ vào; đạo A-na-hàm đã thành, không nên trụ vào. Vì sao vậy? Vì người đắc đạo A-na-hàm rồi thì sẽ nhập Bát-nê-hoàn (nhập Niết-bàn hoàn toàn, thoát hẳn sống chết) ở trên cõi trời, vì thế không nên trụ vào đạo A-na-hàm. Đạo A-la-hán thành tựu không lay chuyển, không nên trụ vào; đạo A-la-hán đã thành, không nên trụ vào. Vì sao vậy? Vì người đắc đạo A-la-hán rồi thì dứt hết ở cõi này, không còn chỗ nào để tái sinh, nhập Bát-nê-hoàn trong Nê-hoàn (Niết-bàn: sự tịch diệt, dứt hết phiền não và sống chết), vì thế không nên trụ vào đạo A-la-hán. Đạo Bích-chi-Phật thành tựu không lay chuyển, không nên trụ vào. Vì sao vậy? Vì người đắc đạo Bích-chi-Phật rồi thì vượt hơn đạo A-la-hán nhưng không theo kịp Phật đạo, bèn giữa đường nhập Bát-nê-hoàn, vì thế không nên trụ vào đạo Bích-chi-Phật. Phật đạo cũng không nên trụ vào. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát vì vô số a-tăng-kỳ (con số lớn không thể đếm xuể) người mà làm công đức, (nguyện rằng): 'Vô số a-tăng-kỳ người, ta đều sẽ khiến họ nhập Bát-nê-hoàn'; như thế mới đúng là an trụ trong Phật; vì thế không nên trụ vào Phật đạo."

 Xá-lợi-phất (đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) thầm nghĩ: "Vậy Phật trụ như thế nào?"

 Tu-bồ-đề biết điều Xá-lợi-phất đang nghĩ, liền hỏi Xá-lợi-phất: "Thế nào, Phật trụ ở đâu?"

 Xá-lợi-phất đáp Tu-bồ-đề: "Phật không trụ ở đâu cả. Tâm của Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-Phật không trụ, không dừng nơi đâu; không dừng ở chỗ động, cũng không dừng ở chỗ không động."

 Tu-bồ-đề nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Bồ-tát nên học như thế: như Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-Phật trụ mà cũng không thể trụ, nên trụ như vậy, học cái không có chỗ trụ."

 Lúc ấy các thiên tử trong lòng nghĩ: "Những loài duyệt-xoa (dạ-xoa: một loài quỷ thần) thì còn biết được điều chúng nghĩ; lời nói của duyệt-xoa dù lớn hay nhỏ cũng đều hiểu được; còn lời tôn giả Tu-bồ-đề nói thì hoàn toàn không thể hiểu."

 Tu-bồ-đề biết điều các thiên tử đang nghĩ, bèn nói với các thiên tử: "Lời này khó hiểu, cũng không thể nghe, cũng không thể biết."

 Các thiên tử trong lòng lại nghĩ: "Lời này lẽ ra phải hiểu được; nay tôn giả Tu-bồ-đề đã đi sâu vào, biết sâu xa."

 Tu-bồ-đề lại biết điều các thiên tử đang nghĩ, bèn nói với các thiên tử: "Người đã chứng đạo Tu-đà-hoàn, nếu dừng ở đó thì không vui, nhân đó mà rời đi (?); người đã chứng đạo Tư-đà-hàm, nếu dừng ở đó thì không vui, nhân đó mà rời đi; người đã chứng đạo A-na-hàm, nếu dừng ở đó thì không vui, nhân đó mà rời đi; người đã chứng đạo A-la-hán, nếu dừng ở đó thì không vui, nhân đó mà rời đi; người đã chứng đạo Bích-chi-Phật, nếu dừng ở đó thì không vui, nhân đó mà rời đi; người đã chứng Phật đạo, nếu dừng ở đó thì không vui, nhân đó mà rời đi."

 Các thiên tử trong lòng lại nghĩ: "Tôn giả Tu-bồ-đề nói như thế, thì còn biết tìm ở đâu một vị pháp sư (người giảng thuyết giáo pháp) nói được như lời Tu-bồ-đề?"

 Tu-bồ-đề biết điều các thiên tử đang nghĩ, bèn nói với các thiên tử: "Pháp sư như huyễn (như ảo ảnh do phép ảo thuật hóa ra). Muốn nghe pháp từ tôi thì cũng không có gì để nghe, cũng không có gì để chứng đắc."

 Các thiên tử trong lòng lại nghĩ: "Sao pháp lại như thế, người nghe lại như thế?"

 Tu-bồ-đề biết các thiên tử lại nghĩ như vậy, bèn nói với các thiên tử: "Huyễn như người, người như huyễn chăng? Tôi gọi đạo Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-Phật đều như huyễn; ngay cả Phật đạo, tôi cũng gọi là như huyễn."

 Các thiên tử hỏi Tu-bồ-đề: "Đến cả Phật đạo mà cũng gọi là như huyễn sao?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Đến cả Nê-hoàn cũng như huyễn."

 Các thiên tử hỏi Tu-bồ-đề: "Đến cả Nê-hoàn — Nê-hoàn và cái Nê-hoàn ấy — cũng như huyễn sao?"

 Tu-bồ-đề nói với các thiên tử: "Giả sử có pháp nào vượt hơn Nê-hoàn, thì cũng như huyễn. Vì sao vậy? Người huyễn và Nê-hoàn ví như hư không (?), không có gì cả."

 Xá-lợi-phất, Bân-kỳ-văn-đà-la-phất (tức Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử, đệ tử Phật thuyết pháp giỏi bậc nhất), Ma-ha Câu-tư (tức Ma-ha Câu-hy-la, đệ tử Phật giỏi biện luận), Ma-ha Ca-chiên-diên (đệ tử Phật giỏi giải thích giáo nghĩa) hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là tướng trạng của Bát-nhã ba-la-mật? Nó từ trong pháp nào mà ra?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Từ trong pháp này mà xuất hiện Bồ-tát A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật); đó là tướng trạng của Bát-nhã ba-la-mật. Các đệ tử nghe pháp như vậy thì đều đầy đủ, mau chóng thành A-la-hán."

 Tu-bồ-đề nói: "Tướng trạng được nói trong Bát-nhã ba-la-mật là như vậy: từ trong pháp không có gì xuất ra. Vì sao vậy? Vì trong pháp không có gì cả, không có gì để nghe, không có gì để được. Như vị tỳ-kheo (người xuất gia thọ giới đầy đủ) đúng pháp: không có pháp nào để nghe, không có pháp nào để được, từ trong pháp này không có gì để nhận lấy."

 Thích-đề-hoàn-nhân thầm nghĩ: "Những điều tôn giả Tu-bồ-đề nói ra như mưa xuống báu vật của pháp; ta nên hóa ra hoa để rải lên tôn giả Tu-bồ-đề."

 Thích-đề-hoàn-nhân liền hóa ra hoa rải lên Tu-bồ-đề. Tu-bồ-đề trong lòng biết rõ, nói: "Hoa này không phải hoa mọc ở cõi trời Đao-lợi (cõi trời Ba Mươi Ba, nơi Đế Thích làm vua); ta từng thấy hoa ấy rồi. Hoa đã sinh ra mà rải lên ta đây chỉ là hoa hóa ra, hoa biến thành mà thôi. Hoa này là hoa hóa, cũng không từ cây mọc ra. Hoa mà Thích-đề-hoàn-nhân làm ra để rải lên ta là từ cây tâm mà ra, không phải từ cây mà mọc."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói với Tu-bồ-đề: "Tôn giả Tu-bồ-đề! Hoa này không từ đâu sinh ra, cũng không từ cây tâm mà ra."

 Tu-bồ-đề nói: "Câu-dực nói rằng: 'Hoa này không từ đâu sinh ra, cũng không từ cây tâm mà ra.' Vậy thì nó không phải là hoa sao?"

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Tôn giả Tu-bồ-đề hiểu sâu xa, nói không thêm không bớt, nói pháp như thế. Đúng như tôn giả Tu-bồ-đề dạy, Bồ-tát nên học như vậy." Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Câu-dực! Lời ấy không sai khác. Bồ-tát nên học như vậy để đi vào pháp. Bồ-tát học như vậy là không học đạo Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-Phật, mà là học Phật đạo, học đạo Tát-vân-nhã (Nhất thiết trí: trí tuệ biết tất cả của Phật). Người học như vậy là học vô số a-tăng-kỳ quyển kinh; không học làm sinh ra sắc, không học làm sinh ra thọ, tưởng, hành, thức; không học nhận lấy các pháp khác, cũng không học nhận lấy, cũng không học đánh mất. Không học đánh mất là học Tát-vân-nhã, là đi ra (thành tựu) Tát-vân-nhã."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Học như vậy thì cũng không nhận lấy, cũng không đánh mất, là học Tát-vân-nhã, là đi ra (thành tựu) Tát-vân-nhã."

 Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, Xá-lợi-phất! Học như vậy thì cũng không nhận lấy, cũng không đánh mất; học như vậy là học Tát-vân-nhã, là đi ra (thành tựu) Tát-vân-nhã."

 Thích-đề-hoàn-nhân hỏi Xá-lợi-phất: "Bồ-tát phải hành Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"

 Xá-lợi-phất đáp: "Nên hỏi tôn giả Tu-bồ-đề."

 Thích-đề-hoàn-nhân hỏi tôn giả Tu-bồ-đề: "Nhờ ơn oai thần của ai mà học và biết được?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Nhờ ơn oai thần của Phật mà học và biết được. Câu-dực! Ngài hỏi: 'Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật thế nào?' Thì không thể hành trong sắc, cũng không thể lìa sắc mà hành; không thể hành trong thọ, tưởng, hành, thức, cũng không thể lìa thọ, tưởng, hành, thức mà hành. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật không phải là thọ, tưởng, hành, thức, nhưng Bát-nhã ba-la-mật cũng không lìa thọ, tưởng, hành, thức."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Ma-ha ba-la-mật (ba-la-mật lớn lao) không có bờ, không có đáy; vậy ba-la-mật là thế nào?"

 Tu-bồ-đề nói: "Câu-dực! Ba-la-mật lớn lao, ba-la-mật không có bờ, ba-la-mật không có đáy: ba-la-mật lớn lao hoàn toàn không thể nắm bắt, ba-la-mật không có bờ hoàn toàn không thể thấy, ba-la-mật không có đáy hoàn toàn không thể tìm thấy đáy. Con người không có đáy, mà cũng không có cái 'không đáy'; không đáy mà cũng không có cái 'không đáy'; ba-la-mật cũng ngang như vậy, không đáy mà cũng không có cái 'không đáy'; ba-la-mật không đáy mà cũng không có cái 'không đáy', cũng không có giữa, không có bờ, cũng không có đầu mối gốc, hoàn toàn không thể đo lường, hoàn toàn không thể với tới mà biết. Câu-dực! Xét từ đáy của pháp, thì đáy của ba-la-mật là không đáy mà cũng không có cái 'không đáy'. Lại nữa, Câu-dực! Pháp không có đáy, cũng không có đầu đuôi đáy, không có giữa, không có bờ, không có lúc nào hết; tìm đáy thì không có đáy, mà cũng không có cái 'không đáy' của ba-la-mật."

 Thích-đề-hoàn-nhân hỏi: "Thưa tôn giả Tu-bồ-đề, thế nào? Vì sao con người không có đáy, ba-la-mật không có đáy?"

 Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Việc này hoàn toàn không thể đếm tính; dù có đếm tính gấp bội, gấp bội nữa, thì con người vẫn không có đáy, ba-la-mật vẫn không có đáy."

 Thích-đề-hoàn-nhân hỏi: "Do duyên cớ gì mà con người không có đáy, ba-la-mật không có đáy?"

 Tu-bồ-đề nói: "Ý Câu-dực thế nào: trong pháp nào lại dạy rằng con người vốn được sinh ra?"

 Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Không có pháp nào dạy như vậy, cũng không có pháp nào dạy về chỗ trụ của con người. Nếu có cái sinh ra thì chỉ là tên gọi; nếu có cái trụ lại thì chỉ là tên gọi; chỉ là lấy tên gọi gắn vào lời nói mà thôi. Có chỗ trụ lại thì cũng chỉ là tên gọi, hoàn toàn không có gì cả, chỉ là lấy tên gọi gắn vào lời nói mà thôi. Con người và những gì thuộc về con người, từ gốc đến ngọn đều trống không, không có gì cả."

 Tu-bồ-đề hỏi: "Ý Câu-dực thế nào, con người có thể thấy được không?"

 Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Con người không thể thấy được."

 Tu-bồ-đề nói: "Câu-dực! Có cái gì là kẻ khởi ý? Có cái gì là đáy của con người? Giả sử đức Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-Phật sống lâu đến số kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát bên bờ sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ), suốt thời gian ấy cứu độ người, và người lại lần lượt cứu độ lẫn nhau, thì những người được sinh ra có lúc nào dứt hết không?"

 Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Không có lúc nào dứt hết. Vì sao vậy? Vì con người không có lúc nào hết."

 Tu-bồ-đề nói: "Con người không có đáy, Bát-nhã ba-la-mật không có đáy. Bồ-tát học thì nên hiểu như vậy, nên biết như vậy; hành pháp Bát-nhã ba-la-mật là như vậy."

 Kinh Đạo Hành Bát-nhã ba-la-mật, quyển thứ nhất (hết)

 Kinh Đạo Hành Bát-nhã, quyển thứ hai

 Đời Hậu Hán, Tam tạng (vị tăng thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người nước Nguyệt Chi là Chi Lâu-ca-sấm (vị tăng người Nguyệt Chi sang Trung Hoa dịch kinh) dịch

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video