Kinh Phật nói về Bảo Vân (tên kinh, nghĩa là "Mây Báu"), quyển thứ hai.
Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe có lòng hướng thiện)! Bồ-tát ma-ha-tát (vị Bồ-tát lớn: người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) lại có mười pháp làm cho đức nhẫn (sự chịu đựng, nhẫn nại, không giận, không dao động trước nghịch cảnh và trước giáo lý sâu xa) được trong sạch. Mười pháp ấy là gì? Đó là: nhẫn ở trong, nhẫn ở ngoài, pháp nhẫn, nhẫn theo lời Phật dạy, nhẫn không kể nơi chốn, nhẫn tu ở mọi chỗ, nhẫn không vì mục đích, nhẫn không bức bách phiền não, nhẫn bằng lòng thương xót, và nhẫn theo lời thệ nguyện.
Thế nào gọi là nhẫn ở trong của Bồ-tát? Bồ-tát dù đói khát, lạnh nóng, buồn rầu, đau đớn, thân và tâm bị dày vò, vẫn tự chịu đựng được, không vì thế mà khổ não. Đó gọi là nhẫn ở trong của Bồ-tát.
Thế nào gọi là nhẫn ở ngoài của Bồ-tát? Bồ-tát nghe người khác nói lời độc ác, chửi mắng, sỉ nhục, vu khống; hoặc họ sỉ nhục cha mẹ, anh em, chị em, người thân, Hòa thượng (vị thầy truyền giới, thầy chính dạy dỗ người xuất gia), A-xà-lê (vị thầy dạy phép tắc, khuôn phép cho người tu), thầy trò và bạn đồng học; hoặc nghe họ chê bai Phật, Pháp (giáo lý của Phật), Tăng (đoàn thể người xuất gia) — có đủ mọi kiểu chê bai Bồ-tát như thế (?) — Bồ-tát vẫn nhẫn nhục, không nổi giận. Đó gọi là nhẫn ở ngoài của Bồ-tát.
Thế nào gọi là pháp nhẫn của Bồ-tát (sự chấp nhận, thấu nhận được giáo lý sâu xa mà không sợ hãi)? Đức Phật trong các kinh có giảng nghĩa lý vi diệu: mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều vắng lặng, mọi pháp đều tịch diệt (lặng dứt hoàn toàn), giống như tướng của Niết-bàn (trạng thái giải thoát, mọi phiền não và khổ đau đều dứt sạch); nghe vậy mà không kinh hãi, không sợ sệt. Bồ-tát nghĩ rằng: "Nếu ta không hiểu kinh này, không biết pháp này, thì rốt cuộc không thể đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật)." Vì thế Bồ-tát siêng năng tìm cầu, thưa hỏi, đọc tụng. Đó gọi là pháp nhẫn của Bồ-tát.
Thế nào gọi là nhẫn theo lời Phật dạy của Bồ-tát? Khi lòng giận dữ, bực bội, độc ác của Bồ-tát nổi lên, Bồ-tát suy nghĩ thế này: "Thân này từ đâu sinh ra, từ đâu mất đi? Nếu từ ta mà sinh ra, thì cái gì là ta? Nếu từ người kia mà sinh ra, thì cái gì là người kia? Tướng trạng của các pháp như thế, do nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ hợp lại) nào mà khởi lên?" Khi Bồ-tát suy nghĩ như vậy, không thấy chỗ từ đó sinh ra, cũng không thấy duyên từ đó khởi lên, cũng không thấy từ ta sinh ra, cũng không thấy từ người kia khởi lên, cũng không thấy từ nhân duyên sinh ra. Suy nghĩ như vậy rồi thì không giận, không bực, không độc ác; lòng giận dữ liền giảm bớt. Đó gọi là nhẫn theo lời Phật dạy của Bồ-tát.
Thế nào gọi là nhẫn không kể nơi chốn của Bồ-tát? Có người ban đêm thì nhẫn được mà ban ngày không nhẫn; có người ban ngày nhẫn được mà ban đêm không nhẫn; có người ở phương kia thì nhẫn mà ở phương này không nhẫn; có người ở phương này thì nhẫn mà ở phương kia không nhẫn; có người ở bên người quen thì nhẫn mà ở bên người lạ không nhẫn; có người ở bên người lạ thì nhẫn mà ở bên người quen không nhẫn. Bồ-tát thì không như vậy: ở mọi lúc, mọi phương, luôn luôn khởi lòng nhẫn. Đó gọi là nhẫn không kể nơi chốn của Bồ-tát.
Thế nào gọi là nhẫn tu ở mọi chỗ của Bồ-tát? Có người đối với cha mẹ, thầy dạy, bậc trưởng thượng, vợ chồng, con trai con gái, người lớn kẻ nhỏ, người trong nhà người ngoài — trong những mối quan hệ như thế thì sinh lòng nhẫn, còn với những người khác thì không nhẫn. Sự nhẫn của Bồ-tát không như vậy: nhẫn với cha mẹ thế nào thì nhẫn với kẻ Chiên-đà-la (tầng lớp bị coi là thấp hèn nhất ở Ấn Độ xưa, làm nghề đồ tể, chôn xác…) cũng như thế. Đó gọi là nhẫn tu ở mọi chỗ của Bồ-tát.
Thế nào gọi là nhẫn không vì mục đích của Bồ-tát? Không vì có việc cần nên mới nhẫn, không vì lợi lộc nên mới nhẫn, không vì sợ hãi nên mới nhẫn, không vì đã chịu ơn người khác nên mới nhẫn, không vì là bạn bè thân thiết nên mới nhẫn, không vì ngượng ngùng xấu hổ nên mới nhẫn. Bồ-tát luôn luôn tu tập đức nhẫn. Đó gọi là nhẫn không vì mục đích của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Thế nào gọi là nhẫn không bức bách phiền não của Bồ-tát? Nếu những nguyên cớ gây giận và phiền não (những tâm trạng xấu làm rối loạn, khổ não như tham, giận, si mê) chưa nổi lên, thì chưa gọi là nhẫn. Khi gặp những nguyên cớ gây giận — bị đấm đánh, bị dao gậy, bị tay chân đá đạp, bị miệng độc chửi mắng — mà ở trong những hoàn cảnh ấy lòng vẫn không lay động, thì mới gọi là nhẫn. Đối với Bồ-tát, nếu có người đến khơi dậy cơn giận thì cũng nhẫn, không có ai khơi dậy cơn giận thì cũng nhẫn. Đó gọi là nhẫn không bức bách phiền não của Bồ-tát.
Thế nào gọi là nhẫn bằng lòng thương xót của Bồ-tát? Khi ấy Bồ-tát, hoặc làm vua, hoặc làm người ngang hàng với vua, có công nghiệp lớn, làm chủ cho chúng sinh đang khổ. Khi những chúng sinh khổ ấy đến mắng nhiếc, xúc phạm, làm phiền, Bồ-tát không vì "ta là chủ" mà nổi giận, mà nghĩ: "Những chúng sinh như thế ta phải cứu vớt, phải luôn che chở, làm sao lại sinh giận dữ bực tức với họ được? Vì vậy nay ta đem lòng thương xót, không sinh phẫn nộ." Đó gọi là nhẫn bằng lòng thương xót của Bồ-tát.
Thế nào gọi là nhẫn theo lời thệ nguyện của Bồ-tát? Bồ-tát nghĩ thế này: "Trước kia ta đã từng ở trước chư Phật cất tiếng sư tử hống (lời tuyên bố mạnh mẽ, dứt khoát, không sợ hãi, như tiếng gầm của sư tử) mà phát thệ nguyện rằng: 'Ta sẽ thành Phật, để cứu vớt các chúng sinh đang khổ ra khỏi vũng bùn sinh tử (vòng sống chết luân hồi).' Nay ta muốn cứu vớt họ thì không nên giận dữ mà làm khổ họ. Nếu ta không nhẫn được thì ngay chính mình còn chưa độ (cứu thoát) được, huống hồ làm lợi ích cho chúng sinh."
Này thiện nam tử! Ví như một người thầy thuốc giỏi, khéo biết chữa bệnh mắt, thấy các chúng sinh phần nhiều mắc bệnh mắt: hoặc bị mắt kéo mây, hoặc bị mắt có màng, đủ thứ bệnh mắt không đếm xuể. Người thầy thuốc ấy nếu nói: "Ta muốn chữa bệnh mắt cho chúng sinh," mà lúc đó chính ông ta về sau lại bị mù tối. Đức Phật hỏi: "Người thầy thuốc như thế có chữa được mắt cho người khác không?" Bồ-tát ma-ha-tát Trừ Cái Chướng (tên một vị Bồ-tát, nghĩa là "người dẹp bỏ các chướng ngại che lấp") bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), không được ạ."
Phật bảo Bồ-tát ma-ha-tát Trừ Cái Chướng: "Muốn dẹp bỏ bóng tối vô minh (sự mê muội, không thấy biết chân lý) của tất cả chúng sinh, thì trước hết phải tự dẹp bỏ bóng tối chướng ngại của mình, rồi sau mới đến người khác. Nếu bên trong mình không có trí tuệ mà lại chữa được bệnh cho người khác, thì điều đó không đúng. Vì lẽ ấy, phải tu đức nhẫn, không nên sinh giận dữ. Đó gọi là nhẫn theo lời đại thệ nguyện của Bồ-tát. Này thiện nam tử! Đầy đủ mười điều này thì gọi là Bồ-tát làm cho đức nhẫn được trong sạch."
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười pháp, gọi là tinh tấn (siêng năng, nỗ lực không ngừng trong việc làm lành, bỏ ác, tu đạo) được đầy đủ. Mười pháp ấy là gì? Đó là: tinh tấn như kim cương, tinh tấn không gì sánh bằng, tinh tấn ở mức vừa phải, tinh tấn hiển lộ vượt trội, tinh tấn rực rỡ mạnh mẽ, tinh tấn thường hằng, tinh tấn trong sạch, tinh tấn không chung với nhị thừa (hai hạng người tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình: Thanh văn và Duyên giác), tinh tấn không tự xem thường, và tinh tấn không thoái lui.
Thế nào là tinh tấn như kim cương của Bồ-tát? Người chưa hiểu thì làm cho hiểu; người chưa đến Niết-bàn thì làm cho đến Niết-bàn; người chưa yên ổn thì làm cho yên ổn; người chưa được độ thì làm cho được độ; người chưa đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề thì làm cho đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.
Khi tu hành tinh tấn như thế, Thiên ma Ba-tuần (vua ma ở cõi trời, chuyên phá hoại người tu đạo) đến nói với Bồ-tát rằng: "Nay ngươi vì sao lại tinh tấn như thế? Chỉ tự làm khổ mình một cách uổng công, rốt cuộc chẳng được gì cả. Vì sao vậy? Ta cũng từng tinh tấn như thế: người chưa hiểu thì làm cho hiểu, người chưa đến Niết-bàn thì làm cho đến Niết-bàn, người chưa yên ổn thì làm cho yên ổn, người chưa được độ thì làm cho được độ, người chưa đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề thì làm cho tất cả đều đạt được. Những việc như thế đều là lời dối trá, chỉ để lừa kẻ phàm phu ngu dốt, chẳng có gì là thật cả. Ta chưa từng thấy ai tinh tấn như thế mà đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Này thiện nam tử! Ta từng thấy vô lượng chúng sinh tinh tấn như thế thì có người đắc Niết-bàn của A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử, quả vị cao nhất của hàng Thanh văn), tinh tấn như thế thì có người đắc Niết-bàn của Bích-chi-phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lý nhân duyên, không nhờ thầy dạy, sống một mình và không đi giáo hóa rộng)."
Ma vương lại nói: "Này thiện nam tử! Dù có thực hành tinh tấn, cũng chưa có ai đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Nay ngươi hãy suy nghĩ, mau bỏ cái tâm ấy đi; trống rỗng chẳng được gì, chỉ uổng công tự làm khổ mình. Nay ngươi hãy mau cầu nhị thừa, có thể sớm lìa khỏi sinh tử."
Bồ-tát liền nghĩ: "Đây là lời ma nói, muốn phá hoại tâm ta." Rồi nói: "Ngươi chỉ nên lo việc nhỏ của chính mình thôi, đừng bày lắm chuyện mà lại lo thay cho ta. Ai tạo nghiệp (hành động thiện ác của thân, miệng, ý, sẽ đưa đến quả báo) gì thì người nấy tự nhận quả báo nấy. Mỗi người nương vào nghiệp của mình, nghiệp chính là bạn thân của mình. Ngươi cũng vậy, theo nghiệp mà chịu báo, nương vào nghiệp, nghiệp là quyến thuộc của ngươi. Ác ma Ba-tuần! Nay ngươi hãy mau quay trở về đi. Vì ngươi quấy nhiễu ta nên sẽ phải chịu khổ trong đêm dài (thời gian rất lâu trong mê muội)." Ma liền xấu hổ, ẩn hình bỏ đi. Đó gọi là tinh tấn như kim cương của Bồ-tát, ma không phá hoại được.
Thế nào gọi là tinh tấn không gì sánh bằng của Bồ-tát? Sự tinh tấn mà Bồ-tát thực hành lúc ấy vượt hơn các Bồ-tát khác trăm nghìn vạn ức lần, dùng số đếm hay thí dụ cũng không thể theo kịp, huống hồ những người học theo hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) và nhị thừa mà có thể theo kịp được sao? Tất cả các pháp lành của chư Phật, nhờ sức tinh tấn đều thu nhận được hết; tất cả các pháp ác không có gì là không xa lìa. Đó gọi là tinh tấn không gì sánh bằng.
Thế nào gọi là tinh tấn ở mức vừa phải của Bồ-tát? Siêng năng mà không quá mức, cũng không lười biếng thoái lui. Tinh tấn như thế gọi là tinh tấn ở mức vừa phải.
Thế nào gọi là tinh tấn cao vượt của Bồ-tát? Bồ-tát phát khởi tinh tấn lớn, nguyện cho thân hiện tại có được hình tướng như Phật: "Nếu ta thành Phật, thì tướng đỉnh đầu không ai thấy được tận cùng (một trong những tướng tốt của Phật: chỏm đầu cao mà không ai nhìn thấu đến đỉnh), vầng hào quang tròn quanh thân rộng một tầm (khoảng một sải tay), các tướng tốt và vẻ đẹp đặc biệt (những đặc điểm hình dáng tốt đẹp riêng có của thân Phật), trí tuệ không ngăn ngại, sự tự tại lớn của Phật — nguyện ta đều có được hết." Đó gọi là tinh tấn cao vượt.
Thế nào gọi là tinh tấn rực rỡ mạnh mẽ của Bồ-tát? Ví như vàng ròng và ngọc báu ma-ni (loại ngọc quý trong sáng, tương truyền có thể tỏa sáng và đem lại điều mong muốn) không có chút bụi dơ, ánh sáng rực rỡ, đoan nghiêm nổi bật khác thường: vàng ròng sáng lấp lánh, tỏa vô số ánh lửa; ngọc ma-ni sáng ngời, chiếu suốt trong ngoài. Sự tinh tấn của Bồ-tát cũng như vậy, không có các thứ dơ bẩn.
Thế nào là cái dơ của tinh tấn? Thế nào là cái che lấp tinh tấn? Biếng nhác là cái dơ của tinh tấn; lười trễ là cái che lấp tinh tấn. Ăn uống không biết đủ là cái dơ của tinh tấn; ham mê ngủ nghỉ là cái che lấp tinh tấn. Thích gần gũi người thân quen là cái dơ của tinh tấn; không thấy được lý vô ngã (không có một cái "ta" cố định, chân thật nào cả) là cái chướng ngại của tinh tấn. Những thứ như thế gọi là cái dơ của tinh tấn, cái chướng ngại của tinh tấn. Dẹp bỏ được những cái dơ và chướng ngại ấy, gọi là tinh tấn rực rỡ mạnh mẽ của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Thế nào gọi là tinh tấn thường hằng của Bồ-tát? Mọi cử động, mọi oai nghi (dáng vẻ cử chỉ đúng phép tắc của người tu) đều không rời tinh tấn; đi, đứng, ngồi, nằm chưa từng ngưng nghỉ, thân và tâm không lười biếng. Đó gọi là tinh tấn thường hằng của Bồ-tát.
Thế nào gọi là tinh tấn trong sạch của Bồ-tát? Như sự tinh tấn thường hằng ở trên, những nghiệp ác, bất thiện nào khởi lên, có thể ngăn trở pháp tu đạo, có thể gây ra suy tổn, thì đều dứt bỏ hết; đối với tất cả các pháp lành, không gây chướng ngại cho nhân đưa đến Niết-bàn; những gì có thể trợ giúp pháp tu đạo, giúp an trụ nơi đạo, thì đều tu tập rộng thêm, làm cho tăng trưởng mạnh mẽ; cho đến một niệm ác nhỏ nhặt trong chốc lát cũng không để khởi lên, huống chi điều ác lớn. Đó gọi là tinh tấn trong sạch của Bồ-tát.
Thế nào gọi là tinh tấn không chung với nhị thừa của Bồ-tát? Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ: khắp mười phương, có những thế giới nhiều như số cát sông Hằng (con sông lớn ở Ấn Độ; "số cát sông Hằng" chỉ con số nhiều vô kể), bên trong đầy dẫy địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, sự hành hạ không lúc nào gián đoạn) với lửa dữ bừng bừng. Như ở ngoài thế giới này có những chúng sinh chịu khổ cùng cực, không nơi nương tựa, không ai cứu giúp, cho đến dù chỉ một chúng sinh chịu khổ não như thế, Bồ-tát cũng có thể chịu đựng lửa lớn, vượt qua vô lượng thế giới nhiều như cát sông Hằng, để cứu vớt và giúp cho một chúng sinh ấy thoát khổ, tu tập được thuần thục. Vì một người còn như vậy, huống hồ có nhiều chúng sinh mà lại không cứu giúp sao? Tất cả ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài đạo Phật) và những người học theo nhị thừa đều không thể theo kịp. Đó gọi là tinh tấn không chung với nhị thừa của Bồ-tát.
Thế nào gọi là tinh tấn không tự xem thường của Bồ-tát? Bồ-tát suy nghĩ thế này: "Chư Phật trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều từ sự tinh tấn nhỏ bé mà tu được vô lượng công đức, rồi mới có thể lâu dài chất chứa khổ hạnh mà thành Đẳng Chánh Giác (sự giác ngộ chân chính, bình đẳng, trọn vẹn của Phật). Vì thế, nay ta nhờ chút tinh tấn nhỏ mà dần dần vun trồng gốc rễ công đức, chẳng bao lâu nữa ta cũng sẽ thành Phật, không còn nghi ngờ." Đó gọi là tinh tấn không tự xem thường của Bồ-tát.
Thế nào gọi là tinh tấn không thoái lui của Bồ-tát? Bồ-tát không vì sự tinh tấn của bản thân còn mỏng manh, không vì nghèo khó, lại ít của cải mà sinh lòng bỏ cuộc, mà luôn tu tập tinh tấn hướng về A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Bồ-tát nghĩ: "Chư Phật ba đời quá khứ, vị lai, hiện tại đều nhờ chất chứa điều lành bằng những tinh tấn nhỏ nhặt mà đạt được Bồ-đề (giác ngộ). Nay ta không vì mình nhỏ bé, thấp kém mà tự xem thường, chê bai. Nhờ chút tinh tấn nhỏ, ta sẽ vì tất cả chúng sinh mà gom góp mọi điều lành, thành tựu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Ta không vì niềm vui riêng mình mà vào Niết-bàn; thà vì chúng sinh mà ở lâu trong địa ngục." Đó gọi là tinh tấn không thoái lui của Bồ-tát. Này thiện nam tử! Đầy đủ mười điều này thì gọi là Bồ-tát có tinh tấn đầy đủ.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại có mười pháp, gọi là đầy đủ Thiền ba-la-mật (sự hoàn thiện về thiền định — thiền định là tập trung tâm ý, giữ tâm lắng yên; "ba-la-mật" nghĩa là đến bờ bên kia, tức hạnh tu được viên mãn, đưa đến giải thoát). Mười pháp ấy là gì? Đó là: gom góp nhiều phúc đức; chán ghét sâu xa các điều ác; siêng năng tinh tấn; đầy đủ đa văn (nghe và học nhiều giáo lý); hiểu biết không điên đảo (không sai lệch, trái ngược với sự thật); hiểu pháp và hướng theo pháp; căn tánh lanh lợi, thông minh; có tâm thuần thiện; khéo hiểu về định và trí; không chấp vào hình tướng của thiền.
Thế nào gọi là gom góp nhiều phúc đức? Từ lâu đã ở trong Đại thừa (giáo pháp lớn, hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh và thành Phật) mà tích chứa căn lành (những việc thiện làm gốc rễ cho quả tốt về sau). Sinh ra ở đâu cũng luôn giữ gìn giới lành, gặp được thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt mình theo đường chính). Đời đời thường sinh vào dòng dõi Sát-lợi (tầng lớp vua chúa, quý tộc võ tướng ở Ấn Độ xưa), dòng họ lớn Bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, giáo sĩ cao quý nhất ở Ấn Độ xưa), hay nhà cư sĩ (người giàu có, có địa vị, sống tại gia) lớn. Nơi sinh ra luôn là nhà có chánh kiến (cái thấy đúng đắn), làm tăng trưởng pháp lành; nhớ đến những điều thiện đã tu, không bỏ phương tiện tu tập; luôn không lìa các thiện tri thức, các Bồ-tát và chư Phật.
Dần dần tăng trưởng, quán xét (nhìn xét kỹ bằng trí tuệ) các pháp: thế gian là khổ lớn, luôn bị tai họa bức bách, không lúc nào tạm ngừng, mãi là nơi chứa mọi khổ đau; bị vô minh làm cho mù quáng, tất cả đều do ái dục (lòng ham muốn, đắm luyến), mà dục là gốc rễ. "Nay ta không nên giống như phàm phu mà gần gũi với dục." Dục là thứ mà chư Phật Thế Tôn nói rằng sinh ra từ vọng tưởng (những ý nghĩ sai lầm, không thật); vô lượng lý do để chê trách những tai hại của nó. Dục ví như lấy cây gỗ đâm xuyên tim thận người. Dục như ngọn giáo sắc, dục như lưỡi gươm, dục như rắn độc, dục như mũi nhọn lửa bỏng. Dục như mủ thối rữa, không thể chạm gần. Dục như đám bọt nước, dục như ảo ảnh hơi nóng. Dục như trò ảo thuật, dục như giấc mộng. Dục là thứ không sạch, làm cho người ta hôi hám dơ bẩn. Dục như mụn nhọt đã mưng mủ, dục như thịt thối rữa.
Khởi lên ý nghĩ chán ghét dục như thế, rồi cạo bỏ râu tóc, bỏ lại cơ nghiệp, xuất gia học đạo, mặc pháp y (áo của người tu theo Phật), làm Sa-môn (người xuất gia tu hành). Theo chánh pháp mà xuất gia, tin rằng nhà không phải là chốn nương thân thật (?). Xuất gia học đạo rồi thì phát khởi tinh tấn lớn: pháp lành chưa được thì làm cho được, trí tuệ chưa có thì làm cho có, chỗ chưa chứng (chưa tự mình thể nghiệm đạt được) thì làm cho chứng. Do nhân như thế, duyên như thế, vì việc ấy mà liền được đa văn.
Đối với thế đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian, dựa trên tên gọi, quy ước) và đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, tức thật tướng của sự vật vượt ngoài mọi quy ước) đều có thể giảng giải được. Khéo biết rằng thế đế cũng chính là đệ nhất nghĩa đế. Khéo biết pháp không điên đảo, đúng như thể tướng của pháp.
Thế nào là khéo biết tướng của pháp? Đó là chánh kiến (thấy biết đúng), chánh chí (suy nghĩ, ý hướng đúng), chánh ngữ (lời nói đúng), chánh nghiệp (hành động đúng), chánh mạng (sinh sống bằng nghề nghiệp chân chính), chánh phương tiện (cố gắng đúng), chánh niệm (nhớ nghĩ, ghi nhận đúng), chánh định (tập trung tâm đúng) — tám điều này gọi chung là Bát chánh đạo (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát). Nhờ vậy mà thấy được chánh đạo.
Căn tánh lanh lợi càng thêm vượt trội, tâm luôn ở trong đạo. Vì căn tánh lanh lợi nên thường sinh lòng chán ghét: lìa xa chỗ đông người ồn ào; lìa xa những ý nghĩ về dục, tham, giận, tà kiến (thấy biết sai lệch) và tâm tàn hại; lìa xa quyến thuộc; lìa xa danh tiếng và lợi dưỡng (lợi lộc, sự cung phụng); lìa xa tất cả sự chấp vào thân tâm. Luôn nhớ tự quán xét tâm mình: xem tâm đang nghĩ điều thiện, điều bất thiện, hay điều vô ký (không thiện cũng không ác). Nếu nghĩ điều thiện thì nên nghĩ điều thiện thù thắng (cao quý, vượt trội). Người nghĩ đến điều thiện thù thắng thì trong tâm sinh vui mừng, khởi lên lòng tin và ưa thích.
Thế nào là tâm thiện thù thắng? Đó là ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ). Thế nào là ba mươi bảy phẩm? Đó là bốn niệm xứ (bốn phép quán: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), bốn chánh cần (bốn sự siêng năng đúng: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm phát sinh điều lành chưa có, tăng trưởng điều lành đã có), bốn như ý túc (bốn nền tảng của thần thông, thiền định: ước muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét), năm căn (năm khả năng gốc: tin, tinh tấn, niệm, định, tuệ), năm lực (năm khả năng ấy khi đã thành sức mạnh), bảy giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) và Bát chánh đạo. Đó gọi là điều thiện thù thắng, là những chi phần chân thật của đạo.
Nếu tâm còn bất thiện thì phải hết sức chán ghét, quán xét nhiều, siêng năng thực hành phương tiện để dứt điều bất thiện. Những gì là bất thiện? Đó là tham dục, giận dữ, ngu si.
Tham dục có ba loại: hạng trên, hạng giữa, hạng dưới. Thế nào là tham dục hạng trên? Lòng dục bức bách thân, chánh kiến bị suy tổn; tâm lìa dục thì ít ỏi, lìa bỏ cả lòng hổ thẹn. Thế nào là lìa bỏ lòng hổ thẹn? Nếu thu thân, lặng ý, ở một mình nơi rừng vắng, khi ấy suy nghĩ mà ý nghĩ về dục lại càng tăng trưởng bừng bừng, quý trọng ý nghĩ về dục, ca ngợi ý nghĩ về dục; vì ý nghĩ về dục, khi suy nghĩ như thế mà không có lòng thẹn. Thế nào là không biết xấu hổ? Vì những việc của dục, vì những nhân duyên tạo ra dục, mà đối với cha mẹ thì nói lời oán hận; đối với bậc đáng tôn trọng thì không e dè kính sợ; cũng không thẹn thùng mà tự phô mình có đức. Vì dục như thế, nên khi chết bị đọa vào đường ác. Đó gọi là dục hạng trên.
Thế nào gọi là dục hạng giữa? Nếu sau khi hưởng dục, trong tâm sinh lòng chán bỏ hoặc khởi lòng hối hận, thì gọi là dục hạng giữa. Thế nào gọi là dục hạng dưới? Nếu khi chạm xúc thì ý tưởng dục liền dứt; hoặc khi cùng nhau nói chuyện, tuy có ý tưởng nhiễm đắm nhưng vừa sinh ý nghĩ thì liền dứt; hoặc khi thấy đối tượng của dục thì ý tưởng dục cũng dứt. Đó gọi là dục hạng dưới. Dục ở đây, tất cả quần áo, đồ ăn thức uống và các vật dụng để nuôi thân đều gọi là dục.
Giận dữ cũng có ba loại: hạng trên, hạng giữa, hạng dưới. Thế nào là giận hạng trên? Nếu khi làm hại người khác mà sinh phẫn nộ sâu nặng, hoặc phạm năm tội nghịch (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hoại sự hòa hợp của Tăng đoàn), hoặc phạm từng tội một trong năm tội nghịch, hoặc phỉ báng chánh pháp, v.v. Những tội như thế, dùng số đếm hay thí dụ cũng không thể nói hết được. Khi thân hoại mạng chung thì đọa vào địa ngục lớn chịu tội; quả báo còn sót lại thì được sinh vào loài người nhưng da thịt đen đúa gầy gò, hai mắt đều đỏ, tính tình ngang ngược, thường hay nổi giận, nhiều lòng quấy nhiễu, làm hại. Vì lẽ ấy gọi là giận hạng trên. Thế nào gọi là giận hạng giữa? Những điều ác đã làm thì mau chóng hối cải, liền tu pháp đối trị (pháp tu để chế ngự, hóa giải phiền não). Đó gọi là giận hạng giữa. Thế nào gọi là giận hạng dưới? Hoặc nói ra lời ác, hoặc buông lời chê bai trách móc, hoặc gom lại những nghiệp ác nhỏ, hoặc thỉnh thoảng nổi lên nhưng liền đó khởi pháp đối trị. Đó gọi là giận hạng dưới.
Ngu si cũng có ba loại: hạng trên, hạng giữa, hạng dưới. Thế nào là si hạng trên? Làm điều ác mà không hối hận, không sinh lòng hổ thẹn, trong tâm không lúc nào chán bỏ. Như thế gọi là si hạng trên. Thế nào gọi là si hạng giữa? Khi thân làm điều ác thì liền sinh hối cải, đến trước những người đồng phạm hạnh (những người cùng tu hạnh thanh tịnh) mà phát lộ sám hối (bày tỏ công khai lỗi lầm và ăn năn sửa đổi), không phô bày đức của mình. Đó gọi là si hạng giữa. Thế nào gọi là si hạng dưới? Theo những giới điều mà Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như) đã chế định, không phải là tánh trọng tội (tội tự bản chất đã là nặng, như giết hại, trộm cướp — ở đây ý nói chỉ là những lỗi do giới luật chế ra), mà có phạm chút ít. Vì vậy gọi là si hạng dưới.
Khi tâm thiện của Bồ-tát ma-ha-tát khởi lên, thì có thể chuyển hóa tham, giận, si; có thể trừ bỏ ái dục, trừ bỏ sự ham vui theo dục, trừ bỏ sự đắm chấp vào dục. Nhờ tâm thiện nên làm cho dục không khởi lên.
Thế nào gọi là tâm vô ký? Khi tâm này khởi lên, không hướng ra ngoài, không hướng vào trong, không hướng về thiện, không hướng về bất thiện, không do định, không do trí; giống như người vừa ngủ dậy, mắt nhìn mà không rõ. Không hướng về thiện hay ác nên gọi là vô ký. Nếu khi tâm vô ký sinh khởi, Bồ-tát dùng phương tiện tự thúc giục, khơi dậy tâm thiện, làm cho sinh vui mừng và an trụ trong điều thiện. Đó gọi là Bồ-tát được tâm thiện.
Nhờ tâm thiện nên quán xét tất cả các pháp đều như huyễn (như trò ảo thuật), như mộng, như ảo ảnh hơi nóng giữa trời nắng, như tiếng vọng. Đây là pháp thiện, đây không phải pháp thiện; pháp này theo dấu cỗ xe đạo, pháp này không theo dấu cỗ xe đạo (?). Bồ-tát ma-ha-tát quán xét tất cả các pháp, phát khởi tâm thiện, lấy pháp làm đối tượng nhận thức, lấy tâm làm người dẫn đường; phải khéo giữ gìn tâm, điều phục tâm cho thuần thục; khéo giữ gìn các pháp, điều phục các pháp.
Thấy được chánh pháp rồi, nhờ duyên ấy mà được định vắng lặng. Lấy tâm làm cảnh giới (đối tượng chú tâm), dùng tâm buộc tâm, dần dần vào định vắng lặng. Dùng tâm để trụ tâm, trụ đúng vào tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên chú vào một đối tượng). Vì tâm vắng lặng định tĩnh nên có thể chuyên nhất; vì tâm chuyên nhất nên liên tục không gián đoạn; vì được tâm định nên tâm luôn vắng lặng; vì tâm vắng lặng nên sinh hỷ lạc (niềm vui và sự an lạc).
Bấy giờ trừ bỏ ái dục và các điều ác, bất thiện; có giác có quán (giác: tâm còn tìm kiếm thô; quán: tâm còn dò xét tinh tế), do định sinh ra hỷ lạc, thành tựu Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất). Không còn giác, còn chút ít quán, do định sinh hỷ lạc, thành tựu Nhị thiền (tầng thiền thứ hai). Bỏ hỷ mà được lạc, có niệm và xả (tâm buông xả, bình thản), được Tam thiền (tầng thiền thứ ba). Lìa cả hỷ và lạc, thực hành tâm xả, được Tứ thiền (tầng thiền thứ tư). Trừ bỏ ngã kiến (sự chấp có cái "ta"), lìa buồn và vui, bỏ khổ và lạc, niệm trong sạch, hạnh xả — đó là thực hành bốn tầng thiền.
Tất cả giải thoát, lìa bỏ hình tướng vật chất, giống như hư không; quán tướng tâm của chúng sinh với tướng hư không là ngang bằng, làm một phép quán giải thoát. Vì thế tướng vật chất diệt mà tướng hư không sinh; tướng gây phiền não, hư hoại đã diệt thì tướng hư không vô biên thành tựu (tức Không vô biên xứ: tầng định quán hư không không có giới hạn). Từ tướng hư không vô biên, lần lượt quán thức (sự nhận biết của tâm); vì thức vô biên nên tướng hư không diệt (tức Thức vô biên xứ). Quán thức dần dần giảm bớt cho đến chỉ còn chút ít thức, gọi là Bất dụng xứ (còn gọi Vô sở hữu xứ: tầng định thấy không còn gì có thể nắm giữ). Lại quán thức này như có như không, gọi là Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng định cao nhất của cõi vô sắc, không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng). Diệt hết các tưởng và thọ, gọi là Diệt định (định diệt hết cảm thọ và tri giác, tâm hoàn toàn lặng dứt).
Bồ-tát tuy vào Diệt định nhưng không bỏ việc giáo hóa chúng sinh, cũng không mãi ưa thích Diệt định mà xem đó là vắng lặng; không bỏ Diệt định mà vẫn có thể đem lòng từ bi che chở khắp chúng sinh. Ở trong Diệt định, cho đến khởi tâm bi (thương xót, muốn cứu khổ), tâm hỷ (vui theo niềm vui của người), tâm xả (bình đẳng, buông bỏ) cũng đều như thế. Lúc ấy Bồ-tát liền đạt được năm thần thông (năm năng lực siêu phàm: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa tự tại), nhưng không cho mười hai môn thiền (gồm bốn tầng thiền, bốn tâm vô lượng là từ, bi, hỷ, xả, và bốn tầng định vô sắc) cùng năm thần thông v.v. là đã đủ, mà còn cầu pháp cao hơn là A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, cho các đồ trang nghiêm công đức được đầy đủ trọn vẹn. Này thiện nam tử! Đầy đủ mười điều này thì gọi là Bồ-tát đầy đủ Thiền ba-la-mật.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười pháp, gọi là trí tuệ được đầy đủ. Mười pháp ấy là gì? Đó là: đầy đủ điều thiện về vô ngã; khéo hiểu nghiệp báo (quả báo do nghiệp đưa đến); khéo hiểu pháp hữu vi (những sự vật, hiện tượng do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt); khéo hiểu sự sinh tử nối tiếp không dứt; khéo hiểu pháp thiết yếu để ra khỏi sinh tử; khéo hiểu pháp của hai thừa Thanh văn và Bích-chi; khéo hiểu Ma-ha-diễn (Đại thừa, cỗ xe lớn); khéo hiểu trí tuệ ngăn chặn việc làm của ma; trí tuệ không điên đảo; và trí tuệ không gì sánh bằng.
Này thiện nam tử! Thế nào là đầy đủ điều thiện về vô ngã? Bồ-tát dùng trí tuệ quán xét sắc (thân thể, vật chất), thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, nhận biết hình ảnh), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự nhận thức) — năm thứ hợp thành con người. Quán sắc không sinh, không khởi, không thấy nguyên nhân khởi lên; thọ cũng không sinh, không khởi, không thấy nguyên nhân khởi lên; tưởng cũng không sinh, không khởi, không thấy nguyên nhân khởi lên; hành cũng không sinh, không khởi, không thấy nguyên nhân khởi lên; thức cũng không sinh, không khởi, không thấy nguyên nhân khởi lên; diệt cũng không sinh, không khởi, không thấy nguyên nhân khởi lên. Đệ nhất nghĩa đế cũng không thấy, không sinh, không khởi. Thế đế và đệ nhất nghĩa đế chỉ có tên gọi tạm đặt, mà không có thực thể. Tuy biết các pháp là hư giả vắng lặng, mà không bỏ tinh tấn; thương xót sâu sắc tất cả chúng sinh, như người cứu lửa đang cháy trên đầu, như cứu áo quần đang bốc cháy (ý nói gấp rút, không thể chậm trễ); siêng tu phương tiện, không lười, không bỏ; vì tất cả chúng sinh mà cầu quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, trang nghiêm đầy đủ. Đó gọi là căn lành về vô ngã của Bồ-tát.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo biết nghiệp báo? Bồ-tát chọn lựa, quán xét thấy tất cả chúng sinh đều như tướng huyễn hóa, như thành Càn-thát-bà (thành ảo do thần nhạc Càn-thát-bà hóa hiện, tức ảo ảnh lâu đài trên không, thấy có mà không thật), như mặt trăng dưới nước, thể tánh trống rỗng vắng lặng. Tất cả chúng sinh nhiễm đắm vào ngã kiến (chấp có cái "ta") và ngã sở kiến (chấp có những thứ "của ta"); vì nhân duyên ấy mà không thấy chánh đạo. Chúng sinh nghĩ thế này: "Nếu không có ta, không có người, không có chúng sinh, không có thọ mạng (sự sống kéo dài của một cái ta), không có kẻ trượng phu (một chủ thể tạo tác) — nếu tất cả đều không có — thì ai chịu quả báo thiện ác, ai sinh vào sáu đường (sáu cõi luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) khác nhau?" Bồ-tát ma-ha-tát tuy biết nghiệp báo không đoạn dứt cũng không thường còn, mà vẫn nhận lãnh, không bỏ (?). Đó gọi là Bồ-tát khéo biết nghiệp báo.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo biết pháp hữu vi mà không chấp lấy tướng hữu vi? Bằng chánh kiến đúng như thật, biết pháp hữu vi trôi qua mau chóng không dừng, từng niệm từng niệm trôi chảy như giọt sương trên hoa; như dòng nước suối trong núi chảy xiết xuống dưới, không lúc nào tạm ngừng; cũng như đất cát mặn, không có gì bền chắc. Người có trí nào lại sinh ưa thích đắm chấp mà quyến luyến người thân yêu? Thấy pháp hữu vi có tướng trạng như thế, thì người có trí sao lại sinh buồn rầu thương khóc? Vì nhân duyên ấy, ưa thích sâu xa Niết-bàn, chán ghét sinh tử. Đó gọi là Bồ-tát khéo biết pháp hữu vi.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo hiểu sự lưu chuyển của sinh tử? Bồ-tát quán xét thấy tất cả chúng sinh bị vô minh làm cho mù quáng, trôi nổi trong sinh tử, thường bị lưới ái dục và các kết (những phiền não trói buộc chúng sinh) cột trói. Vì nhân duyên ấy mà có thọ (cảm thọ); vì có thọ mà tạo nghiệp thiện ác; vì nhân duyên của nghiệp mà có hữu (sự hiện hữu, mầm của đời sau); vì nhân duyên của hữu mà có sinh; vì nhân duyên của sinh mà có chết, buồn rầu, thương khóc, khổ não, các khổ tụ lại. Sinh tử lưu chuyển, lúc lên lúc xuống thay nhau, giống như vòng lửa xoay tròn (vung đốm lửa thành vòng tròn liên tục, không có điểm đầu cuối). Vì thế, Bồ-tát quán xét đúng đắn về sinh tử, biết đúng như thật. Đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu sự lưu chuyển của sinh tử.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo hiểu pháp thiết yếu để ra khỏi sinh tử? Không có vô minh thì không có hành (những tạo tác của thân, miệng, ý); không có hành thì không có thức (thức tâm tái sinh); không có thức thì không có danh sắc (tinh thần và thể chất của một sinh mạng); không có danh sắc thì không có lục nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không có lục nhập thì không có xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng); không có xúc thì không có thọ; không có thọ thì không có ái (lòng ham muốn); không có ái thì không có thủ (sự bám giữ); không có thủ thì không có hữu; không có hữu thì không có sinh; không có sinh thì không có già chết, buồn rầu, thương khóc, khổ não, các khổ tụ lại. Bồ-tát thấy biết đúng như thật về mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau làm nhân quả, giải thích vòng sinh tử). Đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu pháp thiết yếu để ra khỏi sinh tử.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo hiểu pháp của hai thừa Thanh văn và Bích-chi? Khi Bồ-tát quán xét pháp này, thì có người thành Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, người đã vào dòng thánh), thành Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), thành A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), thành A-la-hán; có người dứt hết các kết lậu (phiền não trói buộc và rỉ chảy làm ô nhiễm tâm) mà thành Bích-chi-phật. Thành Bích-chi-phật rồi thì như con tê giác một sừng (sống một mình, không bè bạn). Bồ-tát khéo hiểu pháp của Thanh văn và Bích-chi-phật nhưng không chứng lấy các quả ấy. Vì sao vậy? Bồ-tát nghĩ: "Vì ta thu nhận che chở tất cả chúng sinh." Bồ-tát cất tiếng sư tử hống mà nói rằng: "Ta sẽ cứu vớt tất cả chúng sinh ra khỏi nỗi khổ nơi đồng hoang sinh tử. Vì thế nay ta không nên một mình ra khỏi sinh tử." Đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu pháp của Thanh văn và Bích-chi-phật.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo hiểu pháp Ma-ha-diễn? Bồ-tát khéo học tất cả các pháp mà không nắm bắt tướng của các pháp; khéo tu học đạo mà không nắm bắt tướng của đạo; không thấy có người thực hành, không thấy có pháp được thực hành, cũng không thấy có chỗ đi đến. Nhờ nhân duyên và tướng trạng như vậy mà không rơi vào đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng chết là hết, mọi thứ đều dứt mất). Đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu Ma-ha-diễn.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo biết trí tuệ ngăn chặn việc làm của ma? Bồ-tát khéo biết không gần gũi ác tri thức (bạn xấu, thầy tà dẫn dắt sai đường), cũng không đến những xứ sở xấu ác, mà luôn xa lìa chuyện trò thế tục, không thích gần gũi những điều trái pháp khác, không cầu lợi dưỡng, đối với những thứ ấy cũng không sinh vui thích. Tất cả kết sử (phiền não trói buộc và sai khiến tâm) có thể ngăn trở Bồ-đề thì đều xa lìa hết. Khéo biết pháp đối trị. Đó gọi là Bồ-tát khéo biết trí tuệ ngăn chặn việc làm của ma.
Thế nào gọi là trí tuệ không điên đảo của Bồ-tát? Khéo học thế đế, đệ nhất nghĩa đế cùng các kinh và luận (sách giải thích giáo lý); khéo học các luận thuyết khác nhau của thế gian. Vì muốn giúp chúng sinh tu tập thuần thục, nên tuy nghe rộng học nhiều, mà không phải để phô bày công đức của mình, chỉ vì giúp chúng sinh thành thục. Tuy hiểu rõ sách vở thế gian, mà luôn tôn trọng Phật pháp là cao quý nhất, trọn không nhiễm vào tà kiến của ngoại đạo. Đó gọi là trí tuệ không điên đảo của Bồ-tát.
Thế nào gọi là trí tuệ không gì sánh bằng của Bồ-tát? Không thấy có trời, người, Sa-môn, Bà-la-môn hay các ngoại đạo nào có trí tuệ ngang bằng Bồ-tát. Trừ các đức Như Lai Thế Tôn Đẳng Chánh Giác ra, các loài trời, người, A-tu-la (loài thần hay ghen ghét, hiếu chiến) khác không ai theo kịp trí tuệ của Bồ-tát. Đó gọi là trí tuệ không gì sánh bằng của Bồ-tát. Này thiện nam tử! Đầy đủ mười điều này thì gọi là Bồ-tát có trí tuệ đầy đủ.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười pháp, gọi là phương tiện (những cách thức khéo léo, linh hoạt để tu tập và giáo hóa chúng sinh) được đầy đủ. Mười pháp ấy là gì? Đó là: khéo hiểu phương tiện hồi hướng (đem công đức của mình hướng về một mục đích cao cả, như sự giác ngộ hay lợi ích của chúng sinh); khéo chuyển hóa các tà kiến của ngoại đạo; khéo chuyển hóa năm trần (năm đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm, vốn dễ làm tâm nhiễm đắm); khéo trừ bỏ nghi ngờ và hối hận; khéo cứu giúp chúng sinh; khéo biết cách giúp chúng sinh sinh sống; khéo nhận sự cúng dường (dâng hiến vật phẩm với lòng kính trọng); khéo dời những người học theo hai thừa Thanh văn và Bích-chi vào Đại thừa; khéo biết chỉ bày, dạy bảo, làm lợi ích và làm cho vui mừng; khéo biết cúng dường cung kính.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo hiểu phương tiện hồi hướng? Tất cả những thứ có được — hoặc hoa, hoặc quả, hoặc hương, hoặc cây hương, hoặc châu báu, hoặc cây báu, hoặc vải bông, hoặc cây bông — cùng tất cả những vật vô chủ, không phải của mình, nơi đầm trống, đồng hoang, đều ngày ba thời, đêm ba thời, khởi tâm đem dâng lên Phật. Đem căn lành ấy hồi hướng về A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Trong các kinh tu-đa-la (kinh điển ghi lời Phật dạy), những chỗ ca ngợi việc cúng dường Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), thì sinh lòng tùy hỷ (vui theo việc thiện của người khác) sâu xa. Đối với tất cả Bồ-tát và chúng sinh trong mười phương thế giới, nếu ai khởi lên dù một niệm căn lành, thì thân tâm đều tùy hỷ và đem tất cả hồi hướng.
Đem hương hoa cúng dường hình tượng chư Phật và tháp miếu, nguyện đem căn lành ấy khiến tất cả chúng sinh đều trừ bỏ được sự hôi hám dơ bẩn của việc phá giới và trái pháp, làm cho tất cả chúng sinh đều có được thân mang hương giới (giới hạnh trong sạch tỏa thơm như hương) của chư Phật. Nếu quét tháp, trát đất, thì nguyện cho tất cả chúng sinh đều có được những vẻ đẹp đoan chính trang nghiêm. Nếu dùng lọng hoa cúng dường tháp Phật, thì nguyện cho tất cả chúng sinh trừ được sức nóng của phiền não. Nếu vào tăng phường (nơi ở của chư tăng), chùa tháp, thì nguyện cho tất cả chúng sinh vào được thành Niết-bàn. Nếu ra khỏi chùa tháp, thì nguyện cho tất cả chúng sinh mãi mãi lìa khỏi sinh tử.
Nếu khi mở cửa, thì nguyện cho tất cả chúng sinh mở được cửa đường lành. Nếu khi đóng cửa, thì nguyện cho tất cả chúng sinh đóng được cửa đường ác. Nếu khi muốn ngồi, thì nguyện cho tất cả chúng sinh sẽ được ngồi nơi đạo tràng (chỗ Phật ngồi thành đạo). Nếu khi muốn đứng dậy, thì nguyện cho tất cả chúng sinh đều vượt ra khỏi vũng bùn phiền não. Nếu khi nằm nghiêng bên phải, thì nguyện cho tất cả chúng sinh được nhập Niết-bàn trong tư thế nằm nghiêng bên phải (như đức Phật khi nhập Niết-bàn). Nếu khi mặc áo, thì nguyện cho tất cả chúng sinh mặc áo hổ thẹn (biết xấu hổ khi làm điều sai, như áo che thân). Nếu khi cầm bát, thì nguyện cho tất cả chúng sinh được đầy đủ Phật pháp. Nếu khi muốn ăn, thì nguyện cho tất cả chúng sinh đều được món ăn của pháp (giáo pháp nuôi dưỡng tâm linh).
Nếu khi đi đại tiện, tiểu tiện, thì nguyện cho tất cả chúng sinh gột bỏ được cấu bẩn, không còn dâm dục, giận dữ, ngu si. Nếu khi rửa tay, thì nguyện cho chúng sinh đều lìa được sự nhiễm ô dơ bẩn. Nếu khi rửa chân, thì nguyện cho tất cả chúng sinh trừ được cấu bẩn phiền não. Nếu khi nhai cành dương (cành cây nhỏ dùng để chà răng, làm sạch miệng), thì nguyện cho tất cả các thứ cấu bẩn của chúng sinh đều được trừ sạch. Nếu khi thân đi, dừng và cử động, thì nguyện cho tất cả chúng sinh đều được an vui. Nếu khi lễ lạy chùa tháp, thì nguyện cho tất cả chúng sinh cũng đều cung kính lễ lạy. Đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu phương tiện hồi hướng.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo chuyển hóa các tà kiến của ngoại đạo? Bồ-tát có thể làm cho chín mươi sáu loại ngoại đạo (các phái tu khác ở Ấn Độ thời bấy giờ) được điều phục và xuất gia. Khi muốn điều phục họ, Bồ-tát không kiêu căng tự cao; muốn làm thầy mẫu mực cho họ thì trước hết phải cung kính phụng sự họ, hiện làm đệ tử của họ, rồi sau mới điều phục. Tất cả oai nghi, phép tắc của các ngoại đạo, Bồ-tát đều tập học đến tận cùng, vượt hơn cả họ; khi đã làm cho họ phục rồi thì trở lại chế ngự họ, khiến họ làm đệ tử, tin nhận lời mình. Khi ấy Bồ-tát liền nói với họ rằng: "Pháp mà các ông học trước kia không có sự lìa dục, cũng không có con đường thiết yếu để ra khỏi sinh tử." Rồi dùng chánh đạo khéo dẫn dắt, cảm hóa tâm họ, khiến họ đứng vững trong Phật pháp. Đó gọi là Bồ-tát khéo điều phục các tà kiến của ngoại đạo.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo chuyển hóa năm trần? Thấy các chúng sinh lòng tham dục bừng bừng, vì muốn giáo hóa họ, Bồ-tát hiện làm thân nữ, đoan chính đẹp đẽ khác thường, vượt hơn mọi người nữ, khiến họ đắm đuối. Rồi lại hiện thân biến thành xác chết sình trương, hôi thối, rữa nát. Chúng sinh nào thấy đều kinh hãi, liền sinh chán ghét, nghĩ rằng: "Nay làm sao ta mau chóng xa lìa được cái thân hôi hám dơ bẩn này?" Khi ấy Bồ-tát liền trở lại hình dạng cũ mà nói pháp thiết yếu, làm cho tất cả đều bền vững tâm cầu đạo vô thượng (đạo cao nhất, tức quả Phật). Đó gọi là Bồ-tát khéo chuyển hóa năm trần.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo trừ bỏ nghi ngờ và hối hận? Nếu thấy chúng sinh phạm năm tội nghịch và các điều ác khác, Bồ-tát liền nói với chúng sinh ấy rằng: "Nay vì sao ông buồn khổ như thế?" Người ấy đáp: "Tôi phạm năm tội nghịch nên buồn rầu, ăn năn, hối hận. Bỏ thân này rồi sẽ phải chịu khổ não lâu dài, suy tổn trong đêm dài, chẳng có chút lợi ích gì." Bồ-tát vì họ mà hiện thần biến (phép biến hóa nhiệm mầu) hợp với ý nghĩ trong lòng họ, làm cho họ tin phục, liền sinh lòng tin, kính trọng và yêu mến. Bồ-tát lại hóa ra cha mẹ rồi làm việc nghịch hại. Người kia nghĩ rằng: "Bồ-tát có thần túc (năng lực thần thông biến hóa) và oai lực vô lượng mà còn làm hại cha mẹ, huống chi ta ngu si thì làm sao mà không làm." Bồ-tát đáp: "Ta thật là bạn của ông, cùng phạm tội nghịch." Rồi Bồ-tát vì họ nói đủ các pháp, làm cho tội nghịch của họ liền trở nên nhẹ nhỏ như cánh muỗi. Đó gọi là Bồ-tát khéo trừ bỏ nghi ngờ và hối hận.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo cứu vớt chúng sinh? Bồ-tát quán thấy những chúng sinh kia có khả năng làm pháp khí (người có căn cơ, có thể tiếp nhận và giữ gìn giáo pháp, như đồ đựng chứa được pháp) mà lại tạo các điều ác, Bồ-tát liền vì họ hiện ra hình tướng và nói đủ các pháp. Người đáng nhờ thấy thân vua mà được độ thì liền hiện thân vua và những thân tương tự; người đáng nhờ thấy thân Sát-lợi mà được độ thì liền hiện thân Sát-lợi; người đáng nhờ thấy thân Bà-la-môn mà được độ thì liền hiện thân Bà-la-môn; người đáng nhờ thấy thân trời mà được độ thì liền hiện thân trời; người đáng nhờ thấy thân Kim cương lực sĩ (vị thần cầm chày kim cương bảo vệ Phật pháp) mà được độ thì liền hiện thân Kim cương lực sĩ; người đáng nhờ thấy thân đáng sợ mà được độ thì liền hiện thân đáng sợ; người đáng nhờ thấy thân bị giam cầm, đánh roi, kinh hãi mà được độ thì liền hiện thân bị giam cầm, đánh roi, kinh hãi; người đáng nhờ thấy thân bạn bè thân thiết, yêu mến mà được độ thì liền hiện thân bạn bè thân thiết, yêu mến. Người nào đáng thấy thân gì thì đều vì họ mà hiện ra thân ấy. Đó gọi là Bồ-tát khéo cứu vớt chúng sinh.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo biết cách giúp chúng sinh sinh sống? Bồ-tát ma-ha-tát thấy chúng sinh không có khả năng gì, không biết chánh pháp, chỉ biết tham muốn cơm ăn áo mặc, ngoài ra không cầu gì khác. Khi ấy Bồ-tát vì họ chỉ dạy toán số, phép chữa bệnh và đủ các nghề nghiệp kỹ thuật; những điều tốt như thế đều cho họ học tập, làm cho họ không thiếu áo mặc, cơm ăn. Đó gọi là Bồ-tát khéo biết cách giúp chúng sinh sinh sống. Thế nào gọi là Bồ-tát khéo hiểu việc nhận cúng dường?
Khi ấy Bồ-tát được một kho báu lớn như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất, ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) cũng đều có thể nhận lấy; nếu được chút bố thí nhỏ, dù chỉ một sợi tơ sợi chỉ, cũng đều nhận dùng. Vì duyên cớ gì mà Bồ-tát nhận cả lớn lẫn nhỏ? Vì thấy chúng sinh keo kiệt, tham lam, ganh ghét, không có lòng bố thí; lại thấy chúng sinh chìm nổi trong sinh tử như cá trong nước. Thương xót sâu xa chúng sinh trôi dạt chìm đắm trong biển lớn, nên vì họ làm điều lợi ích, khiến họ được an vui. Nhận của báu rồi, Bồ-tát đem cúng dường Phật, Pháp, Tăng và giúp đỡ người nghèo thiếu; bố thí đến đâu thì vì người ở đó mà nói pháp, khiến tất cả đều phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu việc nhận cúng dường.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo dời người hai thừa vào Đại thừa? Bồ-tát thấy chúng sinh có khả năng làm bậc đại khí (người có căn cơ lớn, tiếp nhận được giáo pháp lớn), mà lại đi tinh tấn theo hai thừa Thanh văn, Bích-chi-phật, siêng tu khổ hạnh, khi ấy Bồ-tát làm cho họ an trụ trong Đại thừa; cả đồ chúng của họ cũng đều được chuyển đổi, bỏ tâm nhỏ hẹp, để nối dõi giống Phật, làm cho Tam bảo không bị dứt mất. Đó gọi là Bồ-tát dời người hai thừa, an trụ vào Đại thừa.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo chỉ bày, dạy bảo, làm lợi ích và làm cho vui mừng? Người chưa phát tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) thì làm cho phát tâm; người biếng nhác lười trễ thì làm cho siêng năng tinh tấn; nếu có người chỉ với chút điều thiện mà tự cho là đủ, thì dùng phương tiện khơi dậy để họ đầy đủ mọi điều thiện; nếu có người giới hạnh sứt mẻ, chỉ một chút giới mà sinh chướng ngại lớn, tâm xa lìa mọi điều thiện, thì Bồ-tát liền vì họ nói pháp, làm cho họ vui mừng, tu tập đầy đủ giới hạnh. Đó gọi là Bồ-tát khéo chỉ bày, dạy bảo, làm lợi ích và làm cho vui mừng.
Thế nào gọi là Bồ-tát khéo cung kính cúng dường Tam bảo? Bồ-tát xuất gia ít ham muốn, biết đủ, không tích chứa của báu, chỉ lấy việc bố thí pháp làm lợi ích. Khi ấy ngồi một mình nơi vắng lặng mà suy nghĩ: "Nay sao ta không khởi ý cúng dường Phật?" Liền tự suy nghĩ, dùng tâm ý sắp đặt đủ mọi thứ để cúng dường chư Phật. Suy nghĩ như thế rồi thì có thể đầy đủ sáu độ (sáu ba-la-mật, sáu hạnh tu đưa đến bờ giải thoát).
Thế nào là đầy đủ sáu độ? Dùng đủ mọi thứ cúng dường mà đầy đủ Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí viên mãn). Luôn đem điều thiện đến cho tất cả chúng sinh, đó gọi là Thi ba-la-mật (hạnh trì giới viên mãn). Vui vẻ nhẫn chịu, đó gọi là Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục viên mãn). Thân tâm không lười biếng, đó gọi là Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn viên mãn). Chuyên tâm không tán loạn, đó gọi là Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định viên mãn). Trang nghiêm mọi hạnh, tất cả đều đầy đủ, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ viên mãn, trí tuệ thấu suốt thật tướng của mọi sự). Khi Bồ-tát suy nghĩ nơi vắng lặng như thế, thì có thể đầy đủ sáu ba-la-mật. Đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu việc cung kính cúng dường Tam bảo. Này thiện nam tử! Đầy đủ mười điều này thì gọi là Bồ-tát đầy đủ phương tiện.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video