Kinh Bảo Vân do Phật nói, quyển thứ tư
Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) lại có mười điều, gọi là "tâm lớn thù thắng" (tấm lòng rộng lớn, cao vượt hơn hết). Mười điều ấy là gì? Vì làm trọn đủ các ba-la-mật (những hạnh tu hoàn hảo đưa người từ bờ mê sang bờ giác, như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), nên gọi là tâm lớn thù thắng. Vì làm trọn đủ mọi Phật pháp (giáo pháp và công đức của Phật), nên gọi là tâm lớn thù thắng. Vì giáo hóa tất cả chúng sinh (mọi loài có sự sống và tri giác), nên gọi là tâm lớn thù thắng. Vì ngồi dưới cây đạo nơi thành Phật mà đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật), nên gọi là tâm lớn thù thắng.
Lúc vừa thành chánh giác (sự giác ngộ chân chính), liền chuyển pháp luân (bắt đầu giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi để nghiền nát mọi tà kiến). Bánh xe ấy, dù là sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giới tu sĩ của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ xưa), dù là người hay trời, Ma (Ma vương, kẻ chuyên ngăn trở người tu hành) hay Phạm (Phạm thiên, vị vua trời ở cõi trời cao), đều không ai chuyển được, và những kẻ khác trong thế gian cũng không chuyển được, nhưng ta sẽ chuyển được; vì thế gọi là tâm lớn thù thắng. Bồ-tát vì muốn làm lợi ích cho chúng sinh, không chỉ ở thế giới này, mà cho đến vô lượng vô biên (nhiều không đếm được, không có bờ bến) thế giới, đều dùng chánh pháp (giáo pháp chân chính) để thu nhận, dẫn dắt chúng sinh; vì thế gọi là tâm lớn thù thắng. Bồ-tát dùng chiếc thuyền trí tuệ, muốn đưa những chúng sinh đang trôi lăn trong biển lớn sinh tử (vòng sống chết luân hồi không dứt) qua bờ bên kia; vì thế gọi là tâm lớn thù thắng. Chúng sinh không ai cứu, không chỗ nương, không nhà ở, không người làm chủ; ta sẽ làm người thân, bạn bè, làm chỗ nương tựa và nhà cửa cho họ; vì thế gọi là tâm lớn thù thắng.
Muốn bày tỏ oai đức tự tại của Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến), ta sẽ cất tiếng sư tử hống của Phật (tiếng gầm của sư tử, ví lời thuyết pháp hùng mạnh, không sợ hãi, khiến mọi tà thuyết đều khiếp phục), ta sẽ thong dong vận dụng thần thông (năng lực siêu phàm) của Phật, muốn hiện oai nghi của voi chúa (dáng đi đứng uy nghiêm như voi lớn), nhìn thẳng mà không ngoái lại; muốn trong trời, người và tất cả chúng sinh không ai sánh bằng, dù là Ma hay Phạm thiên, sa-môn hay bà-la-môn, hay a-tu-la (loài thần có sức mạnh lớn, hay gây chiến với chư thiên) cũng không ai sánh bằng; vì thế gọi là tâm lớn thù thắng. Những ai được oai đức lớn của Phật giáo hóa, cứu độ, ta cũng muốn cứu độ họ; hạnh ấy không phải là hạnh tầm thường nhỏ hẹp, không phải hạnh thô kệch tồi tệ, không phải hạnh khó làm (?), không phải hạnh thấp kém; vì thế gọi là tâm lớn thù thắng. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là tâm lớn thù thắng nhất của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "tâm thanh tịnh" (tấm lòng trong sạch). Mười điều ấy là gì? Bản tính đầy đủ; bản tính không lay động; bản tính ngay thẳng chất phác; không có vẻ giả dối; dứt bỏ mọi hành vi xấu; không phát tâm thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà chỉ mong giải thoát cho riêng mình); không phát tâm Bích-chi-phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, sống riêng một mình, không đi giảng dạy ai); không chỉ vì muốn gỡ những kết sử (phiền não trói buộc tâm), cấu chướng (nhơ bẩn ngăn che) của riêng mình mà tu công đức (?); ơn nhỏ còn nhớ, huống gì ơn lớn mà không nghĩ đến báo đáp; làm ơn cho người mà không cậy ơn; lời nói và việc làm phù hợp với nhau, không bao giờ sai lệch; không che giấu lỗi mình, không chê bai điều kém của người khác.
Bồ-tát không bao giờ bề ngoài nói lời êm dịu mà trong lòng ôm hận; cũng không nhăn mặt cau mày, nổi giận, thô bạo làm phiền não chúng sinh. Tự mình không có lòng tranh cãi, cũng không khiến người khác gây tranh cãi. Không nói lời hai lưỡi để phá hoại, gây xích mích giữa người với người. Thân luôn cung kính, lời nói chân thật, lời và việc tương xứng, những việc làm đều là thiện. Đối với giáo pháp của Như Lai thì không nói điều lỗi lầm xấu xa.
Thế nào là không nói điều lỗi lầm xấu xa? Bồ-tát phát tâm bồ-đề (lòng mong cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh), cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục (áo của người tu), được xuất gia trong giáo pháp của Như Lai. Không phải vì sợ vua mà xuất gia, không phải vì sợ quan của vua mà xuất gia, không phải vì làm trộm cướp mà xuất gia, không phải vì mắc nợ mà xuất gia, không phải vì sợ hãi mà xuất gia, không phải vì tà mạng (kiếm sống bằng cách không chân chính) mà xuất gia; mà vì lòng tin nên xuất gia. Đã được xuất gia rồi thì luôn tìm cầu pháp lành, gần gũi bạn lành, thuận theo bạn lành, ở chỗ thiện tri thức (người thầy, người bạn hiểu biết, dẫn dắt mình tu tập đúng đắn) mà lắng nghe và tiếp nhận pháp lành. Nghe pháp rồi tu hành, lòng không kiêu căng ngạo mạn, không bao giờ hiểu ngược mà nắm giữ sai lạc về pháp. Để dứt bỏ cái thấy điên đảo mà vào chánh đạo (con đường chân chính); vào chánh đạo rồi liền được chánh kiến (cái thấy đúng đắn); được chánh kiến rồi thì cách A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề không xa. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là tâm thanh tịnh của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "tin sâu không nghi". Mười điều ấy là gì? Tin thân mật của Như Lai (điều sâu kín nhiệm mầu nơi thân Phật mà người thường không thể hiểu thấu); tin khẩu mật của Như Lai (điều sâu kín nhiệm mầu nơi lời nói của Phật); tin ý mật của Như Lai (điều sâu kín nhiệm mầu nơi tâm ý của Phật); tin những hạnh mà các Bồ-tát thực hành; tin pháp bồ-đề (pháp đưa đến giác ngộ); tin rằng chư Phật, hễ khởi làm việc gì đều làm cho trọn vẹn; tin sự ra đời của chư Phật; tin nhất thừa của chư Phật (một cỗ xe duy nhất, tức một con đường duy nhất đưa mọi người đến thành Phật); tin âm thanh sâu xa của chư Phật; tin chư Phật tùy theo từng loại chúng sinh mà nói pháp thích hợp.
Thế nào là tin thân mật của Như Lai? Tin pháp thân của Như Lai (thân chân thật của Phật, chính là chân lý, không có hình tướng); tin sự tịch diệt của Như Lai (sự vắng lặng hoàn toàn, đã dứt sạch phiền não và sinh tử); tin thân không gì sánh bằng, không thể đo lường của Như Lai; tin thân bền chắc của Như Lai; tin thân không hư hoại của Như Lai; tin thân kim cương của Như Lai (thân cứng chắc như kim cương, không gì phá được), từ chân thật mà sinh ra. Tin biết điều ấy không hư dối, cũng không sinh nghi ngờ; ấy gọi là tin thân mật của Như Lai.
Lại suy nghĩ: nghe về khẩu mật của Như Lai, có thọ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy về sau sẽ thành Phật) ngay trước mặt, thọ ký kín đáo, thọ ký cho người chưa phát tâm, thọ ký cho người mới phát tâm. Tin rằng chư Phật luôn nói pháp theo tứ y (bốn điều nương tựa: nương theo pháp chứ không nương theo người, nương theo nghĩa chứ không nương theo lời, nương theo trí tuệ chứ không nương theo hiểu biết phân biệt, nương theo kinh nói rõ nghĩa rốt ráo chứ không nương theo kinh chưa nói rõ nghĩa). Tin chư Phật biết mà không sai lầm; tin lời nói của chư Phật không sai lầm; tin chư Phật như điều đã nói ở trên, lời nói không hư dối. Vì sao vậy? Vì chư Phật đã dứt hết mọi lỗi lầm, lìa mọi nhơ bẩn, trừ sạch mọi bụi trần, không còn mọi nóng bức của phiền não, đã dứt hết kết nghiệp (những nghiệp do phiền não trói buộc gây ra), tự tại không bị ngăn ngại, tâm luôn vắng lặng, không đục, không dơ, lắng trong thanh tịnh. Nếu bảo Như Lai có lỗi về thân hay lời nói thì không có lẽ ấy. Đúng như thật, không hư, không dối; quyết định rõ ràng ở chỗ này mà không sinh nghi ngờ; ấy gọi là tin khẩu mật của Như Lai.
Bồ-tát lại nghĩ thế này: nghe về ý mật của Như Lai, tâm làm điều gì đều thuận theo trí tuệ; hàng thanh văn, duyên giác (cũng tức là Bích-chi-phật) và tất cả Bồ-tát đều không thể hiểu thấu, trừ khi Như Lai muốn cho họ biết. Vì sao vậy? Vì biển trí tuệ của Như Lai rất sâu, khó vượt qua, không thể nghĩ bàn; vượt ngoài mọi sự biểu hiện của tâm ý; vô lượng vô biên, ngang bằng với cõi hư không; vượt ngoài những gì mà các ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài đạo Phật) biết được bằng xem tướng, bói toán, bùa chú; tâm luôn đúng như thật, không có hư dối.
Lại nghe về những việc Bồ-tát làm vì chúng sinh, không sinh mỏi mệt chán nản, không sinh kinh sợ, ý chí và sức lực bền chắc, gánh vác gánh nặng, có thể sinh ra ý muốn lớn lao, làm trọn đủ các ba-la-mật, mọi Phật pháp dần dần được viên mãn. Tâm của Bồ-tát không bị ngăn ngại, không ai sánh bằng; tinh tấn bền chắc, trang nghiêm bền chắc, trí tuệ bền chắc, thệ nguyện bền chắc; thệ nguyện không lay động, thệ nguyện không gì sánh bằng. Vì sao vậy? Vì xứng hợp với tướng của bồ-đề, dần dần tăng trưởng rộng lớn cho đến khi viên mãn. Biết đúng như thật điều ấy, không có hư dối, lòng không nghi ngờ.
Thế nào là tu được lòng tin không nghi? Nghĩ thế này: từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi nơi đạo tràng (nơi ngồi tu và thành đạo), được không chướng, không ngại, biết khắp tất cả các pháp, sáng tỏ không bị che lấp; được thiên nhãn (mắt thấy mọi nơi, xa gần, trong ngoài), thiên nhĩ (tai nghe mọi âm thanh xa gần), tha tâm (biết được tâm ý người khác), túc mạng (biết được các đời trước), như ý túc (năng lực biến hóa, đi lại tùy ý) và lậu tận trí (trí biết rằng mình đã dứt sạch mọi phiền não); trong khoảnh khắc một sát-na (khoảng thời gian cực ngắn) đều biết hết ba đời (quá khứ, hiện tại, tương lai). Dùng trí như vậy quán xét cõi chúng sinh, thấy có chúng sinh làm việc ác bằng thân, nói lời ác bằng miệng, nghĩ điều ác trong ý, phỉ báng bậc hiền thánh, khởi tà kiến lớn; cũng biết vì nhân duyên tà kiến ấy mà khi thân hoại mạng chung, họ rơi vào địa ngục lớn. Quán thấy có những chúng sinh tu thiện nơi thân, tu thiện nơi miệng, tu thiện nơi ý, không phỉ báng bậc hiền thánh, thành tựu chánh kiến, nhờ nhân duyên ấy mà khi thân hoại mạng chung được sinh lên cõi trời. Quán thấy như vậy sự sai khác thiện ác của các chúng sinh rồi nghĩ thế này: "Khi xưa lúc ta tu đạo Bồ-tát đã phát thệ nguyện lớn: nếu ta tự thành bồ-đề, cũng khiến người khác thành bồ-đề. Thệ nguyện của ta được trọn vẹn, lời và việc chân thật, không có hư dối." Đối với chỗ này cũng không nghi ngờ.
Ta nghe rằng Như Lai chỉ có một thừa; việc này chân thật, không điên đảo, không hư dối. Vì sao vậy? Ví như châu Diêm-phù-đề (châu lục phương nam, nơi loài người sinh sống) có nhiều cồn bãi nhỏ, các cồn bãi nhỏ ấy đều nương vào châu Diêm-phù-đề mà tồn tại, và cũng đều gọi chung là Diêm-phù-đề. Nhất thừa của Như Lai cũng như vậy: tất cả các thừa đều từ Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu hướng đến thành Phật và cứu độ tất cả chúng sinh) mà ra. Vì thế một thừa ấy gọi là Đại thừa của Như Lai. Đối với điều này cũng không sinh nghi ngờ, biết đúng như thật. Vì vậy Bồ-tát tin thừa của Như Lai.
Cũng từng nghe Như Lai nói pháp theo nhiều cách, các tu-đa-la (kinh điển ghi lời Phật dạy) đủ loại, không gì là không chân thật. Vì sao vậy? Vì Như Lai tùy theo chúng sinh mà mình giáo hóa, họ hỏi pháp gì thì đáp cho xứng hợp với họ. Đối với chỗ này biết đúng như thật, tin nhận không nghi. Từng nghe âm thanh sâu xa nhiệm mầu của chư Phật, việc này chân thật, lòng không nghi hoặc. Vì sao vậy? Các vị trời chỉ nhờ tu chút phước nhỏ mà còn được giọng nói sâu xa, êm dịu, mềm mại, huống gì Như Lai đầy đủ vô lượng trăm nghìn muôn ức công đức. Tin sâu chỗ này, không sinh nghi ngờ; ấy gọi là Bồ-tát tin âm thanh sâu xa của Như Lai. Lại tin rằng Như Lai có thể dùng một âm thanh mà giảng nói các pháp, tùy theo căn cơ (khả năng tiếp nhận) của từng loài mà dứt hết nghi ngờ cho họ, và các chúng sinh đều cho rằng: "Đức Thế Tôn (danh hiệu Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) chỉ nói riêng cho mình." Phật dùng một âm thanh giảng nói các pháp, chúng sinh tùy theo loài của mình mà đều tin hiểu; điều ấy không phải do khởi ý tưởng, mà cũng không phải không khởi ý tưởng (?). Biết đúng như thật, không có hư dối, đối với chỗ này không sinh nghi ngờ. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là Bồ-tát tin sâu không nghi.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều ví như biển lớn. Mười điều ấy là gì? Là kho báu lớn; sâu xa khó vượt qua; rộng lớn không đo lường được; dần dần sâu thêm theo thứ tự; không ở chung với phiền não; vắng lặng một tướng; các dòng sông đua nhau đổ vào đều dung chứa được hết; thủy triều không sai thời khắc; có thể làm chỗ nương tựa cho người khác; và không bao giờ cạn kiệt.
Thế nào là Bồ-tát là kho báu lớn? Như biển lớn, mọi thứ châu báu đều từ trong ấy mà ra, người ở Diêm-phù-đề đều đến tranh nhau lấy mà không làm cho vơi đi được. Bồ-tát cũng vậy, giống như kho báu: vô số chúng sinh đều nhờ lòng tin mà tu hạnh Bồ-tát, kho báu công đức vẫn không vơi bớt. Ấy gọi là Bồ-tát như kho báu lớn. Ví như biển lớn sâu rộng khó vượt qua, Bồ-tát cũng như vậy: biển pháp trí tuệ của Bồ-tát, tất cả các ma và các ngoại đạo không ai vượt qua được. Ấy gọi là Bồ-tát sâu rộng khó vượt qua. Ví như biển lớn rộng lớn không bờ bến, Bồ-tát cũng vậy: công đức và trí tuệ rộng lớn không bờ bến. Ấy gọi là Bồ-tát như biển lớn sâu rộng không bờ bến. Ví như biển lớn dần dần sâu thêm theo thứ tự, Bồ-tát Ma-ha-tát (vị Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có hạnh nguyện cao rộng) thành tựu nhất thiết trí (trí tuệ biết rõ tất cả) cũng dần dần sâu thêm. Ấy gọi là Bồ-tát như biển lớn dần dần sâu thêm.
Ví như biển lớn không giữ xác chết. Vì sao vậy? Vì tính của biển vốn tự nhiên như thế. Biển pháp của Bồ-tát cũng không chứa chung với những xác chết là các kết lậu (phiền não trói buộc và rỉ chảy làm ô nhiễm tâm), phiền não, và các ác tri thức (bạn xấu, người dẫn dắt theo đường sai). Vì sao vậy? Vì pháp của Bồ-tát vốn như thế. Ví như biển lớn, các dòng sông đổ vào đều cùng một vị mặn. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy: các nghiệp lành trong sạch, vô lượng tất cả công đức khi đến biển chủng trí (nhất thiết chủng trí, trí tuệ của Phật biết rõ mọi pháp trong từng chi tiết) cũng đều cùng một vị, bình đẳng không sai khác. Ví như biển lớn có thể dung chứa trăm nghìn dòng sông mà biển lớn không tăng không giảm. Bồ-tát cũng vậy: lắng nghe tiếp nhận tất cả Phật pháp, lại vì chúng sinh mà phân tích giảng giải, mà không tăng không giảm. Ấy gọi là Bồ-tát như biển lớn không tăng không giảm.
Thế nào là ví như thủy triều của biển lớn không vượt quá giới hạn? Bồ-tát cũng như vậy: đối với những chúng sinh cần được giáo hóa cho thuần thục, Bồ-tát cũng không để lỡ thời hạn. Như biển lớn là hang ổ nương ở của tất cả các loài chúng sinh thân to lớn, Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, làm hang ổ nương ở cho tất cả chúng sinh có tâm lớn. Ấy gọi là Bồ-tát như biển lớn là chỗ nương ở. Ví như biển lớn không bao giờ cạn hết, Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, vì tất cả chúng sinh mà nói pháp thích hợp, cũng không bao giờ cạn hết. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là Bồ-tát ví như biển lớn.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "trí vi tế" (trí tuệ tinh tế, thấu suốt những điều sâu kín). Mười điều ấy là gì? Khéo biết xuất yếu (con đường thiết yếu để thoát ra khỏi sinh tử); khéo biết pháp xuất yếu; khéo biết tất cả các pháp đều bình đẳng, cùng một tướng; khéo biết tất cả các pháp đều có tướng như huyễn (giả hiện như trò ảo thuật); khéo biết tướng của tất cả các pháp; khéo biết mười hai nhân duyên rất sâu xa (chuỗi mười hai khâu nhân quả nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh cho đến già chết); khéo biết các nghiệp không thể nghĩ bàn; khéo biết nghĩa của tất cả các pháp; khéo biết nghĩa như thật; khéo biết trí như thật.
Này thiện nam tử! Thế nào gọi là Bồ-tát khéo biết pháp xuất yếu? Bồ-tát có thể dùng trí tuệ quán xét tất cả chúng sinh bị tham lam, giận dữ bốc cháy hừng hực, bị ngu si tối tăm che lấp, rồi suy nghĩ như vầy: "Chúng sinh làm thế nào để thoát ra?" Quán xét các pháp bình đẳng, cùng một tướng; biết tất cả các pháp có tướng như huyễn; biết đúng như thật tất cả các pháp; có thể vượt qua lẽ nhân duyên rất sâu xa; có thể biết nghiệp không thể nghĩ bàn; biết tất cả các pháp đều không có tướng, mà vẫn biết các loại nghiệp khác nhau; có thể biết duyên khởi (mọi sự vật do nhiều nhân duyên hợp lại mà sinh ra) và tướng của các nghiệp. Nhờ trí vi tế như vậy, đối với pháp do chư Phật nói ra đều hiểu thấu nghĩa lý. Vì hiểu nghĩa nên điều mình thấy là chân thật; vì thấy chân thật nên có thể cứu độ chúng sinh thoát khỏi sinh tử. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là trí vi tế của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều mà được "tùy ứng biện" (tài biện luận ứng đáp thích hợp theo từng trường hợp). Mười điều ấy là gì? Như Phật đã nói: tất cả các pháp không có ngã (cái tôi thường còn), không có chúng sinh, không có thọ mạng, không có con người, không có kẻ làm, không có kẻ biết, không có kẻ thấy. Tất cả các pháp đều có tướng như vậy. Tất cả các pháp đều là không (không có tự tính cố định). Tất cả các pháp đều hư vọng, lừa dối, không có chủ. Tất cả các pháp đều do vọng tưởng, không có thật, đều từ nhân duyên mà khởi lên. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là tùy ứng biện của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "từ biện" (tài dùng lời lẽ). Mười điều ấy là gì? Bàn luận không vấp váp; lời nói không cạn kiệt; lời lẽ mềm mại trơn tru; vui tươi tốt đẹp không cùng; không sợ đại chúng; lời lẽ không hèn kém nhỏ nhoi; lời lẽ không e dè kiêng sợ; lời lẽ không ai sánh bằng; lời nói không bị người khác ghét bỏ; lời nói tuy vô lượng mà không rời nghĩa của tứ y. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là từ biện của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "tịnh biện" (tài biện luận trong sạch). Mười điều ấy là gì? Lời không ngập ngừng lắp bắp; lời không sợ hãi; lời không hèn kém; lời không thô lỗ cao ngạo; nghĩa không thấp kém nhỏ nhoi; lời không thiếu sót; tiếng nói trong trẻo; tiếng không thiếu sót; nói đúng lúc, không sơ sót; biện luận không thô bạo.
Thế nào gọi là Bồ-tát được biện tài không lắp bắp? Vì không sợ oai đức của đại chúng nên lời nói không lắp bắp. Thế nào gọi là Bồ-tát được biện tài không sợ hãi? Vì bản tính ngay thẳng nên không kiêng sợ điều gì. Thế nào gọi là Bồ-tát được biện tài không hèn kém? Vì nguyên do gì? Vì Bồ-tát ở giữa đại chúng như sư tử, không e dè khó khăn gì. Thế nào gọi là lời của Bồ-tát không thô lỗ cao ngạo? Vì nguyên do gì? Vì đã trừ bỏ kết sử. Này thiện nam tử! Vì có phiền não nên lời nói tất nhiên thô lỗ cao ngạo. Thế nào gọi là nghĩa của Bồ-tát không thấp kém nhỏ nhoi? Vì nguyên do gì? Vì đã khéo nắm được pháp; đã hiểu sâu pháp nên nghĩa lý sáng tỏ. Thế nào gọi là lời của Bồ-tát không thiếu sót? Vì nguyên do gì? Vì khéo hiểu các bộ luận. Nếu hiểu luận ít ỏi thì lời biện luận sẽ có chỗ thiếu sót. Thế nào gọi là tiếng nói của Bồ-tát không thiếu sót? Vì sao vậy? Vì Bồ-tát hiểu rõ hết tất cả các loại âm thanh. Thế nào gọi là Bồ-tát biết lúc mà nói? Nếu cần nói trước thì không để lại sau; nếu cần nói sau thì cũng không nói trước. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát khéo biết thời điểm. Thế nào gọi là biện luận của Bồ-tát không thô bạo? Điều gì người ta không ưa thích thì không nói cho họ nghe. Vì sao vậy? Vì mọi lỗi lầm nơi miệng đều do các thói quen phiền não mà ra; vì đã dứt bỏ điều ác nên lời nói mềm mỏng. Bồ-tát Ma-ha-tát không có biện luận nào là không rõ ràng. Vì sao vậy? Vì các căn (giác quan và năng lực nhận biết) của Bồ-tát đều đã sắc bén. Này thiện nam tử! Vì các căn tối tăm chậm lụt nên mới có biện luận không rõ ràng; căn sắc bén thì không như vậy. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là tịnh biện của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "nhạo thuyết biện" (tài ưa giảng nói, nói lưu loát, khiến người nghe vui thích). Mười điều ấy là gì? Lời nói yêu thương; lời nói không nhăn nhó; lời nói có nghĩa lý; lời nói đúng pháp; lời nói bình đẳng; lời nói không tự đề cao mình; lời nói không coi thường người khác; lời nói không nhiễm ô; lời nói không làm người khác phiền não, tổn thương; và đủ loại tài biện luận.
Này thiện nam tử! Bồ-tát nói lời yêu thương, có thể khiến chúng sinh trong lòng vui vẻ, nét mặt hòa nhã tươi tỉnh, khiến ai nấy đều được an ủi. Bồ-tát biện luận có nghĩa lý, có thể dùng lời hay khiến mọi người vui thích. Bồ-tát biện luận đúng pháp, dạy bảo đem lại lợi ích. Bồ-tát biện luận bình đẳng, luôn dùng tâm bình đẳng mà nói pháp cho chúng sinh, có thể khiến tất cả đều vui mừng. Bồ-tát nói pháp không tự đề cao, vì đã dứt bỏ tâm kiêu mạn, tự cho mình là đúng. Bồ-tát nói pháp bằng cách cùng làm việc với chúng sinh, để chúng sinh vui lòng. Bồ-tát nói pháp không coi thường người khác, vì tâm chuyên nhất. Bồ-tát nói lời không nhiễm ô, vì giữ vững giới hạnh trong sạch, khiến chúng sinh vui lòng. Bồ-tát nói lời không làm phiền não, tổn thương, vì dùng sức nhẫn nhục khiến chúng sinh vui lòng. Bồ-tát có đủ loại tài biện luận, vì có thể dùng sự ưa giảng nói mà khiến chúng sinh vui lòng. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là nhạo thuyết biện của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "khéo nói pháp", có thể khiến chúng sinh tin nhận. Mười điều ấy là gì? Nói pháp cho người đủ sức làm pháp khí (người có căn cơ đủ khả năng tiếp nhận giáo pháp, ví như đồ đựng chứa được vật quý); nói pháp xứng hợp với căn tính của người nghe; không nói pháp cho kẻ chê bai, chỉ trích; không nói pháp cho kẻ ngoại đạo có cái thấy khác lạ; không nói pháp cho kẻ kiêu mạn không có lòng thành; không nói pháp cho kẻ không có lòng tin; không nói pháp cho kẻ nịnh hót, lừa dối, giả trá; không nói pháp cho kẻ chỉ mong kiếm sống; không nói pháp cho kẻ cầu lợi lộc cúng dường, keo kiệt, tham lam, ganh ghét; không nói pháp cho kẻ điên cuồng, ngu si, điếc câm.
Này thiện nam tử! Vì nguyên do gì mà Bồ-tát không keo kiệt pháp? Pháp mình có được thì đem trao hết cho chúng sinh, khiến họ tin hiểu; không giống như những ông thầy giữ bí mật mà không nói ra. Bồ-tát không bao giờ khởi tâm không thương xót đối với chúng sinh, cũng không gạt chúng sinh ra ngoài; chỉ với người không đủ sức làm pháp khí thì Bồ-tát giữ tâm xả (tâm buông bỏ, không cưỡng ép, giữ thái độ bình thản).
Bồ-tát Trừ Cái Chướng (tên vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Nếu không nói cho những chúng sinh ấy, thì sẽ nói cho ai?" Phật nói: "Người có lòng tin thì ta sẽ nói cho. Người có thiện căn (gốc rễ điều lành đã gieo trồng) đã thuần thục, đủ sức làm pháp khí thì sẽ nói cho họ. Người đã gieo trồng các thiện căn nơi các đức Phật quá khứ; người tâm không nịnh hót quanh co, không giả dối; người không phải kẻ dùng mánh khóe mê hoặc, giả vờ làm ra vẻ oai nghi; người không cầu danh tiếng vì lợi lộc cúng dường; người luôn được thiện tri thức che chở giữ gìn; người có trí, nghe rồi có thể tin hiểu theo; người có các căn sắc bén; người nghe pháp rồi có thể thực hành, siêng năng tinh tấn; người có thể thuận theo lời Phật dạy. Nếu có những thiện nam tử như vậy, chư Phật và Bồ-tát sẽ nói pháp cho họ. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là Bồ-tát khéo nói pháp, khiến chúng sinh tin nhận."
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "pháp sư nói pháp" (người thầy giảng dạy giáo pháp). Mười điều ấy là gì? Tu tập Phật pháp mà có thể nói pháp, nhưng cũng không thấy có pháp nào để tu tập; không thấy có pháp nào có thể dứt kết sử mà vẫn nói pháp, cũng không thấy có kết sử nào bị dứt; cũng không thấy có pháp nào để chán ghét, lìa dục, tịch diệt; nói như vầy: "Pháp cũng không thể chán ghét, cũng không thể lìa dục, cũng không thể đạt được tướng tịch diệt." Đạt quả Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất của bậc thánh, người đã vào được dòng thánh) mà nói pháp, nhưng không thấy có tướng Tu-đà-hoàn. Đạt quả Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa) mà nói pháp, nhưng không thấy có tướng Tư-đà-hàm. Đạt quả A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi Dục nữa) mà nói pháp, nhưng không thấy có tướng A-na-hàm. Đạt quả A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng thanh văn, đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử) mà nói pháp, nhưng không thấy có tướng A-la-hán. Đạt quả Bích-chi-phật mà nói pháp, nhưng không thấy có tướng Bích-chi-phật. Dứt bỏ sự chấp ngã mà nói pháp, nhưng cũng không thấy có ngã, không thấy có chấp. Thấy quả báo của nghiệp mà nói pháp, nhưng cũng không thấy có tướng quả báo của nghiệp.
Vì sao vậy? Vì Bồ-tát quán thấy các giả danh (tên gọi tạm đặt ra) không nhất thiết dựa vào pháp; trong tên gọi không có pháp, trong pháp không có tên gọi; chỉ là thế tục đặt tạm ra tên gọi để lưu truyền trong thế gian. Vì theo thế đế (chân lý theo quy ước thông thường của thế gian) nên mới có giả danh; còn quán xét theo đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng, rốt ráo) thì không có, tất cả đều là hư vọng, lừa gạt mê hoặc phàm phu. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là Bồ-tát pháp sư nói pháp.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều gọi là "pháp bền chắc". Mười điều ấy là gì? Bồ-tát Ma-ha-tát tuy quán sắc (hình sắc, phần vật chất) là chân thật mà không phá hoại tướng của sắc; quán thọ (cảm nhận), tưởng (tri giác, hình dung), hành (các hoạt động của tâm, ý chí), thức (sự nhận biết phân biệt) là chân thật mà cũng không phá hoại tướng của thọ, tưởng, hành, thức. Bồ-tát tuy quán Dục giới (cõi còn ham muốn ăn uống, dục lạc, nơi loài người ở) là chân thật mà không phá hoại tướng của Dục giới; tuy quán Sắc giới (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế) là chân thật mà không phá hoại tướng của Sắc giới; tuy quán Vô sắc giới (cõi chỉ còn tâm thức, không còn thân hình) là chân thật mà không phá hoại tướng của Vô sắc giới; tuy quán các pháp là chân thật mà không phá hoại tướng của các pháp; tuy quán các pháp là chân thật mà không phá hoại chúng sinh theo giả danh; tuy quán pháp là trống rỗng vắng lặng mà rốt cuộc không rơi vào đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng chết là mất hẳn, không có gì cả); tuy quán các pháp là chân thật mà không phá hoại chánh đạo. Bồ-tát dùng trí phương tiện khéo léo, khéo biết có và không mà không chấp vào tướng. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là pháp bền chắc của Bồ-tát.
Này thiện nam tử! Bồ-tát lại có mười điều khéo biết pháp giới (thực tướng chân thật của mọi sự vật, toàn thể các pháp). Mười điều ấy là gì? Có trí tuệ; nương tựa thiện tri thức; có thể siêng năng tinh tấn; xa lìa ấm cái (những thứ che lấp tâm như tham dục, giận dữ, hôn trầm, xao động, nghi ngờ); thanh tịnh; cung kính; thường tập quán không (quán xét thấy mọi pháp đều không có tự tính cố định); trừ bỏ sự chấp vào các kiến giải; hướng về đạo; thấy được của báu chân thật.
Này thiện nam tử! Bồ-tát có trí tuệ thì gần gũi thiện tri thức; thấy thiện tri thức thì yêu kính vui mừng, đối với thiện tri thức khởi ý tưởng như đối với Thế Tôn, nương tựa thiện tri thức mà ở. Nhờ thiện tri thức nên được siêng năng tinh tấn; nhờ thiện tri thức nên có thể dứt trừ mọi pháp ác. Tuy đã đầy đủ mọi pháp lành mà vẫn siêng năng tinh tấn không mỏi mệt để dứt trừ ấm cái. Đã không còn những thứ che lấp ngăn trở nên siêng năng tu đạo, được thân, miệng, ý thanh tịnh, dứt trừ những thói quen xấu. Được thanh tịnh nên có thể cung kính cúng dường; được cung kính cúng dường nên được quán không; vì tu quán không nên trừ bỏ các giả danh; vì trừ bỏ các giả danh nên có thể hướng về chánh đạo; vì hướng về chánh đạo nên có thể thấy chân thật.
Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là thấy chân thật?" Phật liền đáp: "Điều thấy không hư dối gọi là chân thật." Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là chân thật?" Phật lại đáp: "Pháp không hư vọng gọi là chân thật." Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là không hư vọng?" Phật liền đáp: "Đúng như thật, không phải là không đúng như thật, gọi là không hư vọng." Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là như thật?" Phật liền đáp: "Pháp này chỉ có thể biết bằng tâm, khó nói ra bằng miệng, không phải chữ nghĩa có thể diễn giải được."
Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là tướng của pháp lìa chữ nghĩa?" — Đó là chỗ đường ngôn ngữ đã dứt, vượt ngoài mọi nơi tâm có thể đi đến; lìa mọi hí luận (lời bàn luận suông, phân biệt vô ích), không tạo, không làm, cũng không có bên này bên kia; không phải sự cân nhắc tính toán có thể với tới; cũng không có hình tướng dáng vẻ; vượt trên mọi điều mà phàm phu ngu muội thấy được; vượt ra khỏi cõi ma; vượt ra khỏi mọi chỗ của kết sử; vượt ra ngoài mọi sự biểu hiện của tâm, ý, thức; không trụ nơi chỗ tịch diệt của bậc hiền thánh, mà lại là điều các bậc hiền thánh chứng biết. "Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, đó gọi là rốt ráo như thật, là điều do bậc nhất thiết trí nói ra, là cảnh giới không thể nghĩ bàn, cảnh giới không hai."
Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Tướng như thật ấy chứng bằng cách nào, thấy bằng cách nào?" Phật bảo: "Này thiện nam tử! Phải có trí xuất thế gian (trí tuệ vượt ra ngoài thế gian) mới có thể chứng thấy, tự mình đạt được pháp này." Bồ-tát Trừ Cái Chướng lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bản tính của pháp này rốt ráo thanh tịnh, không phải pháp nhiễm ô; là pháp lắng trong yên tĩnh, là pháp vi diệu thù thắng nhất; thường còn không lay động, không phải pháp hư hoại. Dù có Phật ra đời hay không có Phật ra đời, tính của pháp vẫn luôn như vậy. Bồ-tát Ma-ha-tát siêng năng tu hành những hạnh khó làm, khổ hạnh, trăm nghìn muôn ức hạnh khó làm, khổ hạnh, là để đạt được pháp này mà giúp chúng sinh được an lập."
Bồ-tát Trừ Cái Chướng lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Như vậy, dùng văn tuệ (trí tuệ có được do nghe pháp) mà nghe, dùng tư tuệ (trí tuệ có được do suy ngẫm) mà suy nghĩ, thì thân có được chứng hay không?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Không phải vậy. Vì sao? Vì phải dùng trí tuệ quán xét pháp như thật thì thân mới được chứng." Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Không phải do văn tuệ mà nghe, tư tuệ mà suy nghĩ thì thân được chứng sao?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Không phải. Không phải nhờ văn tuệ, tư tuệ mà thân có thể được chứng."
"Này thiện nam tử! Ông nay hãy lắng nghe kỹ, ta sẽ nói một ví dụ. Này thiện nam tử! Ví như cuối mùa xuân, trời nóng gắt, giữa đồng hoang rộng lớn, có một người từ phương đông đến, muốn đi về phương tây; lại có một người từ phương tây đến, muốn đi qua phương đông. Người từ phương tây đến bị cái nóng bức bách, nói với người kia rằng: 'Nay tôi bị cái nóng bức bách, khát nước mệt lả vô cùng. Xin chỉ đường cho tôi, chỗ nào có ao suối mát mẻ để có thể dứt cơn khát mệt?' Người từ phương đông đến, khéo biết đường đi, khéo biết dấu hiệu của đường, liền đáp người kia rằng: 'Dọc đường có nước tốt, trong mát, ngon ngọt, không mặn không đắng. Tôi đã tắm rửa và uống no ở đó rồi mới đến được đây. Này thiện nam tử! Anh muốn đi đến đó thì có nhiều đường; cách đây không xa có hai lối: một là lối bên trái, hai là lối bên phải. Anh nay nên theo lối bên phải mà đi, bỏ lối bên trái. Đi khỏi đây không lâu, sẽ thấy một khu rừng rậm rạp tươi tốt mát mẻ; trong khu rừng ấy có nhiều ao suối đẹp, nhiều dòng nước ngon, có thể tắm rửa và uống để dứt cơn khát mệt.'"
Phật nói: "Này thiện nam tử! Người khát mệt kia, lúc nghe nói có nước mà suy nghĩ, đã dứt được cơn khát chưa?" Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, chưa. Tuy nghe nói có nước mát nhưng thân chưa tự mình biết được." Phật nói: "Này thiện nam tử! Ở đây cũng như vậy: không phải nhờ văn tuệ, tư tuệ v.v. mà có thể chứng biết pháp thực tướng (tướng chân thật của mọi pháp). Đồng hoang rộng lớn ví cho sinh tử. Người khát mệt là phàm phu còn đủ mọi trói buộc; bị cái nóng phiền não bức bách nên sinh cơn khát ái dục. Người khéo biết đường ví như Bồ-tát khéo biết con đường đến nhất thiết trí. Người được uống nước ví như khéo được vị của pháp. Tắm rửa mát mẻ ví như tự thân chứng nghiệm. Nước lắng trong sạch sẽ, không mặn không đắng ví như pháp chân thật."
"Này thiện nam tử! Ông nay hãy khéo lắng nghe, ta lại nói thêm một ví dụ. Giả sử Như Lai ở cõi Diêm-phù-đề, sống lâu đến một kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài), nói về vị tu-đà (thức ăn cam lộ của cõi trời), hương thơm thù thắng nhiệm mầu, ngọt ngon trong sạch, lúc ăn thì được an vui, ai nấy đều khen ngợi vị ấy không gì sánh bằng. Nếu có người tuy thấy được màu sắc của nó mà chưa ăn, thì đã biết được vị của nó chưa?" Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, chưa." Phật nói: "Này thiện nam tử! Nay ta lại vì ông nói thêm một ví dụ nữa. Ví như có người đã từng ăn một thứ quả ngon, ở trước mặt người chưa được ăn mà khen ngợi quả ấy đủ cả màu sắc, hương thơm và vị ngon. Người kia nghe nói về quả ấy, đã biết được màu sắc, hương thơm, vị ngon của quả ấy chưa?" Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, chưa." Phật nói: "Này thiện nam tử! Phàm phu ngu muội cũng như vậy: không phải nhờ trí tuệ trong sự nghe và suy nghĩ mà có thể chứng biết tướng chân thật của pháp."
Bồ-tát Trừ Cái Chướng bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Nay Ngài vì con mà nói những ví dụ này thật hay. Ai được nghe thì không lâu cũng sẽ được lợi ích của pháp. Vì sao vậy? Vì nếu nghe pháp này thì nhất định chứng được bậc A-bệ-bạt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường tu hướng đến thành Phật), sẽ đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề." Phật liền đáp: "Đúng như ông nói. Người nghe pháp này nhất định chứng được bậc A-bệ-bạt-trí, sẽ đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Này thiện nam tử! Đủ mười điều này, gọi là Bồ-tát khéo biết pháp giới."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video