Thiên 4 — Phẩm 4: Mười tám giới

 Phẩm thứ tư: Mười tám chủng

 Phật bảo Trì Nhân (tên vị Bồ-tát đang thưa hỏi trong kinh này): "Thế nào gọi là Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) hiểu rõ các chủng? Đó là khi Bồ-tát phân biệt được mười tám chủng (còn gọi là mười tám giới, tức mười tám yếu tố làm nên mọi sự nhận biết. Gồm sáu căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; sáu trần là hình sắc, âm thanh, mùi, vị, cảm giác chạm và pháp; sáu thức là sáu cái biết sinh ra khi căn gặp trần). Rồi Bồ-tát theo đó mà suy xét, nhận biết bằng sự quán chiếu.

 Xét đến gốc ngọn của nhãn chủng (yếu tố mắt) thì không có nhãn giới (phạm vi riêng, tự có của mắt). Tất cả đều trống không, không có ngã (cái "tôi" có thật) và ngã sở (cái "của tôi"). Các nhập (chỗ căn gặp trần để đưa cảnh vào nhận thức) không tồn tại lâu. Nhãn chủng trống rỗng, nên gọi là tự nhiên (bản tính vốn như thế, không có thực thể riêng). Vì mắt có bản tính ấy nên nói mắt là không thật. Mắt do mê lầm và tưởng nghĩ mà hợp thành. Mắt không thành tựu được gì, không nắm bắt được hoạt động của thức, chỉ là hình dáng của khoảng không. Như khoảng không, mắt chẳng thành tựu gì, chẳng có gì cả, cũng chẳng có chỗ ở. Mắt không có trong, không có ngoài, cũng không có ở giữa. Đó là thứ việc lừa dối, không có thật, không thể giữ gìn. Mắt sinh ra từ nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ hợp lại), không có quá khứ, vị lai, hiện tại. Vì thế mắt có bản tính tự nhiên, bản tịnh (vốn trong lặng, không vướng nhiễm gì) và không có hình. Mắt do tội phúc (việc ác và việc thiện đã làm) tạo thành, khởi lên từ điên đảo (sự thấy biết lộn ngược, lấy giả làm thật). Vì bị duyên hiện tại xoay chuyển mà thành cái thấy, nên nói nhãn giới là trống không, không thể thấy được. Xét kỹ về mắt thì không có giới. Do thức dạo qua trong đó nên mới gọi là nhãn giới. Nhãn căn (bộ phận mắt dùng để thấy) trong sạch, hình sắc chói sáng, hợp với ý căn (bộ phận tâm ý dùng để nhận biết). Bị nhân duyên trói buộc, ba thứ hợp lại với nhau. Mắt, hình sắc và thức nhóm lại, mà nhãn giới vẫn là trống không. Nhãn giới không thành giới; giới vốn không có giới. Người sáng trí mới hay biết điều này. Vì vậy Bồ-tát phân biệt nhãn giới và hiểu rõ chân đế (chân lý tuyệt đối, sự thật rốt ráo). Bồ-tát hiểu gốc của hình sắc thì thấy nó không có gì cả.

 Thế nào là hiểu rằng hình sắc không có giới? Không hòa hợp với hình sắc, cũng không lìa hình sắc, không có gì sinh ra lớn lên. Tuy nói là sắc giới (phạm vi của hình sắc, đối tượng của mắt) nhưng thật ra không có gì, hình sắc không có chỗ ở. Vì sao nói hình sắc không có giới? Vì hình sắc không có hình sắc thật, không có trong, không có ngoài, cũng không có ở giữa; nó đứng đó trong trống rỗng. Do tưởng nghĩ mà mắt thấy ánh sáng của hình sắc. Nhãn chủng trong sạch nên thấy được sắc đẹp, rồi tạm đặt tên gọi là "sắc", chứ không có nơi nào để nắm được. Giống như nhìn gương sáng thấy bóng mặt mình: gương không bụi, trong sạch, nên người ta ngược lại tưởng là có hình sắc. Tuy trong gương hiện ra hình sắc, nhưng cái bóng ấy hiện ra từ bên trong, không phải từ ngoài đi vào; chỉ vì hình bên ngoài soi vào mà gương hiện bóng. Mắt cũng như vậy. Vì mắt trong sạch, dù nhờ hình sắc mà thấy, cũng như soi gương thấy bóng mặt. Thấy hình sắc là trống không, đó là bản tính tự nhiên của hình sắc. Nó không có cảnh giới, không thể nắm lấy, hoàn toàn không thành tựu gì. Cái tưởng về hình sắc vốn không sinh ra. Chúng sinh không hiểu, vừa thấy hình sắc liền cho rằng mình đã hiểu hình sắc (?). Giới không sinh ra thì không có giới. Hiểu sắc giới là hiểu gốc ngọn của hình sắc: không có quá khứ, vị lai, hiện tại, trống rỗng, tự nhiên. Người ta khen ngợi ánh sáng ấy, nhưng đó chỉ là cái gọi là do duyên hợp mà có (?). Sắc giới là như vậy.

 Còn về nhãn thức (cái biết sinh ra khi mắt gặp hình sắc), người quán chiếu theo chân đế biết rằng nó không có giới. Quán như thế nào? Không có nhãn thức chủng. Mắt và hình sắc không có chỗ ở; vì vốn trong lặng nên mắt và hình sắc không thể nắm được, hoàn toàn không có gì. Nhãn thức không có thực thể, chỉ là tên gọi tạm hiện ra mà thôi. Nhãn thức không hợp lại, không có hình thật. Giới của nhãn thức do điên đảo pha trộn mà có, thành từ những đời trước, bị trói buộc bởi những gì thấy được qua nhân duyên hiện tại. Khi gặp nhân duyên thì gọi là nhãn thức, vì chúng sinh đang ở trong điên đảo. Nếu đạt đến cái thấy của bậc thánh mà phân biệt rõ, thì nhãn thức không có giới. Vì sao? Vì mắt không thành tựu được gì. Mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nối nhau làm nên vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết) khởi lên, đối đãi, hợp lại mà sinh, nương vào việc đã làm mà tạm gọi là nhãn thức. Vì ưa thích hoạt động của thức, khởi lên những việc đã quen làm, nên hợp thành thức. Tuy có thấy, nhưng đều là giả, không thật; chỉ nương vào hình tướng và nhân duyên mà hiện ra thôi. Nói về nhãn thức là để chúng sinh hiểu. Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã đến với chân như) giảng bày, phân biệt các hình tướng: các tưởng nghĩ hợp lại nên gọi là thức. Mắt vốn không thành tựu gì; dựa vào bản tướng trong sạch của thức và chỗ hướng tới của các hành động mà gọi là "cái được thấy". Tuy quen với nhãn thức, vẫn nói là không có giới. Vì sao? Vì mắt không tìm cầu rằng "ta có được nhãn thức", hay "không có được", để mà biết nó. Hình sắc và thức không nắm được gì, để cho chúng tự nhiên như vậy. Vì sao? Vì chúng không thành tựu gì. Tạm nương vào lời nói để bày tỏ nghĩa này, vì chúng sinh mà cứu giúp, che chở họ khỏi nguy khốn. Chỗ hoạt động vốn có của mắt, cái niệm của ý, đó là nền tảng; tướng của thức là tự nhiên (?). Nhãn giới, sắc giới, thức giới: ba thứ hợp lại thành sự tụ hội của các giới. Do nhân duyên và tướng của nghiệp (hành động tạo quả) mà nói đến sự hội tụ của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng), nên mới tạm nương vào mắt, hình sắc và thức. Suy xét như vậy, liền đưa chúng sinh vào chỗ thấu suốt rằng không có mắt, không có sắc giới, cũng không có thức giới. Dạy như thế là để dứt bỏ mọi sự bám chấp. Nếu hiểu được những phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt) mà Như Lai đã thấu đạt và dùng để giác ngộ mọi người, thì sẽ hiểu rằng tất cả ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc, tức toàn bộ thế giới sinh tử) đều không có giới. Vì sao? Vì xét kỹ các giới thì thật không có giới, hình sắc không thể nắm được.

 Nhĩ giới, thanh giới, thức giới (tai, âm thanh, cái biết của tai) cũng như vậy. Mũi, mùi và cái biết của mũi; lưỡi, vị và cái biết của lưỡi; thân, cảm giác chạm và cái biết của thân; ý, pháp và cái biết của ý cũng thế. Cân nhắc, suy xét, quán chiếu thì thấy chúng không thành tựu gì.

 Ý giới (yếu tố tâm ý, gốc của sự nhận biết bên trong) trống rỗng, không có thật, hoàn toàn không có gì. Lại nữa, chủng ấy không thành tựu gì. Ví như có người gieo hạt xuống đất, dần dần nảy mầm; nước làm nhân duyên, ánh mặt trời chiếu vào. Mầm của hạt không do ai tạo ra. Hạt không cùng với mầm hợp thành một, nhưng nhờ hạt mà sinh mầm; hạt không lìa mầm, mầm không lìa hạt. Ý giới cũng thế: từ ý nghiệp (những việc làm bằng tâm ý) mà hiện ra chủng, nên có ý giới. Ý không lìa niệm, niệm không lìa ý. Ý giới tuy riêng biệt nhưng do nhân duyên hợp thành. Ý giới không có trong, không có ngoài; ý không có ở giữa. Tất cả đều do túc mệnh (những đời sống trước) và bản hạnh (việc làm vốn có từ trước) dựng nên; đều do ý nghiệp và nhân của giới hợp lại, do nhân duyên hiện tại hợp lại mà sinh, nên tạm gọi là "ý". Từ chỗ mình thuộc về (?) mà tội phúc sinh ra, mười hai nhân duyên khởi lên, hiện rõ ra nên mới nói, vì thế gọi là ý giới. Dùng phương tiện nói ra là để chúng sinh hiểu gốc ngọn của nó; nhưng tìm cầu đến tận cùng thì thật không có gốc ngọn, không thể nắm được. Vì sao? Vì tâm tự buông lung, không có chỗ ở. Mọi lời lẽ mềm mỏng đưa đến cái biết đều vậy; ý giới hoàn toàn không có thật, không có quá khứ, vị lai, hiện tại. Người sáng suốt hiểu rõ ý giới không có giới.

 Pháp giới (ở đây là phạm vi đối tượng của ý, tức mọi ý niệm, sự việc mà tâm biết đến) cũng không có. Thế nào là quán sát bản tính tự nhiên của pháp giới? Nó hoàn toàn không có gì, không thể nắm được. Pháp giới không thành tựu, không có hình tượng, chỉ do điên đảo dựng lên, không có người, không có tuổi thọ; nó sinh từ sự hư dối, khởi lên cảm thọ (sự cảm nhận vui, khổ) và thức, nên gọi là pháp giới. Thế nào là hiểu rằng pháp giới không có, chỉ tạm hiện ra giới của nó? Vì sao? Vì pháp giới không có gì cả, sinh từ nhân duyên; vì sinh từ nhân duyên nên nói là không có giới. Giới ấy do nhân duyên hợp thành, xoay chuyển thành điên đảo. Như Lai, bậc Chí Chân (bậc đạt đến chân lý tột cùng), hiểu rõ giới của chúng sinh, nên nói là pháp giới, tức nương vào sự nhóm họp mà đặt tên tạm. Pháp giới không có trong, cũng không có ngoài, cũng không có ở giữa. Tuy vậy, an trú vào đó để cởi bỏ các pháp thiện và bất thiện, dứt mọi nghĩa lý, rồi truyền bá lời dạy về đạo, nên gọi là vâng làm. Bàn về sự không có gì cả: pháp giới như khoảng không, không có hình thành tựu, chỉ tạm có tên gọi thôi. Pháp cũng như vậy, không thành tựu hình tượng. Để dứt cái tưởng về pháp, mới dùng những gì đang hiện ra mà nói điều cốt yếu: tất cả đều không có cảnh giới, vì vậy trước hết mới khen ngợi điều này. Không có quá khứ, vị lai, hiện tại; vì duyên hiện tại mà bị trói buộc, do duyên hợp thành. Chúng sinh không hiểu; người sáng suốt hiểu rõ và chứng nghiệm. Pháp giới không có giới, không nhiều không ít; chỉ dùng phương tiện mà tạm nói là pháp giới. Người hiểu pháp giới thì dứt bỏ mọi thứ sinh ra trong ba cõi. Vì dứt các pháp nên không nói có pháp giới; chỉ do nhân duyên mà dùng lời nói, hình tướng để đặt vào các pháp, nên gọi là rốt ráo. Người sáng suốt nói rằng đó là tướng không sinh. Vì sao? Vì tướng của pháp giới hoàn toàn không thành tựu gì. Pháp giới không có chỗ ở: không có chỗ, cũng không phải không có chỗ; không có chỗ để hợp lại mà ở, cũng không phải là không ở. Quán sát rõ thì pháp giới mãi mãi không có chỗ trụ. Pháp giới không sinh, không có ai làm ra, không có chỗ hội họp, không hợp cũng không tan. Pháp không do ai tạo, cũng không thành tựu.

 Ai quán pháp giới được như vậy thì sẽ thấy ý thức (cái biết của ý) mà không thấy có thức. Phải quán như thế nào? Cái giới không sinh thì gọi là thức giới. Vì sao? Vì xét kỹ ý thức thì nó không có gì cả, hư dối không thật, hợp với điên đảo; vì từ ý niệm mà có nên gọi là ý thức. Đó là việc làm của phàm phu (người thường chưa giác ngộ) do ngu tối; chỉ có bậc hiền thánh (những người tu hành đã đạt đạo) thấu suốt mới thấy biết được. Dùng hai điều để nói về chỗ nương của ý thức, vì loài chúng sinh không thể hiểu rõ. Người sáng suốt phân biệt rằng ý thức sinh ra từ sự trống rỗng, từ những tưởng nghĩ không chân chính. Giới của ý thức không có gì đặc biệt; giảng bày đến rốt ráo cũng chỉ là tạm nương vào lời nói, mượn đó để nói cho chúng sinh. Chúng sinh không hiểu gốc ngọn của ý thức là không có giới, nên do nhân duyên nhóm họp mà xoay vần không cùng. Các bậc hiền thánh không tìm cầu thức giới, vì nó không có trong, không có ngoài, không có ở giữa. Người sáng suốt hiểu rõ ý thức thì không thấy có ý thức; tất cả đều do duyên khởi lên, từ điên đảo mà sinh. Do hai nhân duyên mà có chúng sinh: tưởng nghĩ không chân thật và nhận lấy sự hư dối. Từ hoạt động của tâm mà sinh, theo tướng của thế gian mà có ý thức thôi. Tâm vốn có của chúng sinh từ những duyên ấy mà hiện ra. Ý thức không có quá khứ, vị lai, hiện tại. Xét đến gốc của ý thức thì cũng không có chỗ bám. Nơi ý thức có mặt thì không đi, không đến, không có chỗ tồn tại đứng vững. Ý không có chỗ trụ. Vì sao? Vì ý thức vốn trong lặng, không có hai, không có tướng, không hai; chỗ nó ở, chỗ nó đứng đều không thể thấy được. Người sáng suốt hiểu rõ ý thức là như vậy. Ý thức không có pháp nào để nói, không hợp lại cũng không lìa ra, không có tưởng sinh khởi, không có tướng của lời dạy; chỉ bậc hiền thánh mới hiểu rõ.

 Thế nào là thức giới? Chỗ nó từ đó mà đến thì không có chỗ nào để từ đó đến, không có nhân duyên. Vì sao? Vì ý thức giới sinh ra từ nhân duyên, xét gốc ngọn của nó thì không ai thấy được. Người sáng suốt hiểu rõ sự hình thành của ý là như vậy: vốn không có gì làm ra, do chúng sinh tự tạo, mà hoàn toàn không có gì sinh ra; tướng của những gì chúng sinh tạo ra cũng không có gì sinh ra."

 Phật nói: "Này Trì Nhân! Nếu có Bồ-tát quán như thế, hiểu rõ ý thức, thì sẽ không còn bám chấp vào thức."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video