Phẩm thứ bảy: Mười hai duyên
Phật bảo Trì Nhân (vị Bồ-tát thưa hỏi trong kinh này): Thế nào là hiểu rõ và tuyên giảng các nhập (chỗ giác quan gặp đối tượng mà sinh ra sự hay biết), mười hai duyên khởi (mười hai khâu nối tiếp nhau làm điều kiện cho nhau, dẫn đến vòng sinh tử), quán (chiêm nghiệm, xét kỹ bằng trí tuệ) mười hai duyên? Quán bằng cách nào? Vì đối với các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều là việc của vô minh (không sáng suốt, không hiểu sự thật), nên gọi là si (ngu si). Không hiểu rằng các pháp không có chỗ trụ, nên gọi là vô minh. Không hiểu các pháp, nên có sinh ra vô minh, vì thế gọi là si.
Vì không hiểu điều ấy nên là vô minh; vì vô minh làm duyên nên có hành (những tạo tác của thân, miệng, ý tạo thành nghiệp). Nếu không thấu đạt pháp, không làm đúng pháp ấy, nên nói: do vô minh làm duyên liền có hành. Do hành làm duyên mà sinh ra thức (sự hay biết, phần tâm thức đi vào đời sống mới), nên nói: từ hành đưa đến thức. Có hai tướng (phần tinh thần và phần thể chất) thì đưa đến danh sắc (danh: phần tâm; sắc: phần thân), nên nói: từ thức làm duyên mà sinh danh sắc. Từ danh sắc liền sinh lục nhập (sáu giác quan), nên nói: từ danh sắc làm duyên mà có lục nhập.
Nhân đó có sự tiếp xúc, nên nói: từ lục nhập làm duyên liền sinh xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng). Nhân đó có thọ (cảm giác khổ, vui, không khổ không vui), nên nói: từ xúc làm duyên mà có thọ. Rồi sinh ra ái (lòng tham luyến), nên nói: từ thọ làm duyên liền sinh ái. Từ ái làm duyên mà sinh thủ (sự nắm giữ, bám chặt), nên nói: từ ái làm duyên liền sinh thủ. Từ thủ liền sinh hữu (sự tồn tại, tức nghiệp lực dẫn tới đời sau), nên nói: từ thủ làm duyên liền có hữu. Từ hữu liền đưa đến sinh, nên nói: từ hữu làm duyên liền có sinh. Từ sinh làm duyên liền có già, bệnh, chết, khóc lóc, sầu muộn, những điều không vừa ý, sự hội tụ của khổ hoạn lớn, nên nói: từ sinh đưa đến bao nhiêu nỗi khổ.
Vì sao mà hợp thành bấy nhiêu phiền não? Vì vô minh nên quen theo các điên đảo (thấy trái sự thật); từ ái mà làm theo sự vui thích, tham muốn; tâm ở đâu cũng ưa thích, luyến mộ không bỏ. Đó là mười hai phần duyên khởi của thế tục, tự giam mình lại: mù tối không có mắt, mắc trong lưới vô minh; tâm chứa đầy ghẻ lở ung nhọt (ví phiền não), đi vào chỗ tối tăm; vô minh đứng đầu. Quán mười hai duyên như vậy.
Hiểu rõ vô minh ấy là giả dối, không thật; lại nữa bản tế (điểm khởi đầu nguyên thủy) của nó không thể biết. Vì sao? Không thể biết, không thể biết, vì không đạt đến minh (sự sáng suốt); vì do vô minh nên bản tế sinh khởi của nó không thể biết. Nếu có trí sáng thì nên quan sát nó: hiểu rõ bản tế thì đạt đến chỗ không có bờ mé. Không khởi suy tưởng, cũng chẳng phải không tưởng, liền đoạn được các tưởng. Vì đoạn các tưởng nên không nương vào vô minh. Tất cả các pháp không trái với vô minh; các pháp ấy không lìa khỏi vô minh và tâm tự cao (?). Vì sao? Vì để bỏ vô minh, nên gọi tất cả các pháp đều là vô minh.
Vì giác ngộ rõ tất cả các pháp đều là vô minh, thì đạt được việc của minh, không cần tìm đến minh nữa. Vì tiêu trừ vô minh thì gọi là việc của minh. Thế nào là tiêu trừ vô minh? Hiểu tất cả các pháp đều không có gì; tất cả các pháp đều trống rỗng, không thật; ở trong điên đảo, pháp vốn không có gì, chỉ mượn danh mà có thôi. Đó gọi là đoạn vô minh, cũng đoạn luôn cái có minh; minh và vô minh đều trống rỗng, không thật.
Điều gọi là vô minh: vì vô minh nên có các hành nghiệp, liền đưa đến mười hai phần. Phàm phu ngu tối không thấu đạt được, tự lao vào chỗ tà vạy tối tăm; vốn hoàn toàn không có gì, lại tạo ra cái có, nên gọi là hành. Không chỗ, không lời, không nói, không biết; minh cũng không tối (?). Nghiệp của các hành vốn đều trống không. Pháp vốn không có mà lại làm thành có, nên nói: do duyên vô minh mà khiến thành các hành.
Hành ấy vô thường; từ nghiệp phải trái mà đưa các hành đến. Lại xét các hành không có quá khứ, vị lai, hiện tại. Vô minh ấy trống không; phân biệt vô minh thì thấy các hành vốn không, hành đều tự nhiên, hành không có chỗ dính mắc. Do vô minh nên sinh các hành; vô minh ấy không dính vào các hành. Minh và hành không đoạn mà vô minh liền tiêu (?). Hành không trừ hành. Hành và vô minh này thì phát sinh tối tăm, che lấp.
Ở trong điên đảo thì vô minh không thể nắm bắt, gọi là tự nhiên; hành không thể nắm bắt, cũng gọi là tự nhiên. Vì tối tăm bế tắc nên gọi là vô minh; vì tối tăm vô minh nên mới lập ra hành. Nếu pháp không có vô minh thì không có gì; do pháp giả dối mà thành ra vô minh.
Về hành và thức: hành là hành không dính mắc, không khởi lên hành của thức (?). Vì sao? Hành không biết hành; hành không có pháp nào để đi đến. Từ hành và thức sinh ra các điên đảo. Hành và thức không trong, không ngoài, cũng không khoảng giữa; không có ai khởi ra thức, chỉ vì hành buông lung mà sinh ra thức thôi. Người sáng trí tìm thức không được; thức không có chỗ sinh, cũng không có gì để thấy.
Kẻ ngu không phân biệt được thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, thủ, hữu, sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khóc lóc, đau đớn, điều không vừa ý, sự hội tụ của khối khổ lớn, nên xoay vần không bờ mé, sinh tử không dứt, bị ném vào giữa năm sông bốn ngòi (ví dòng sinh tử và phiền não cuốn trôi con người) mà không tự qua được.
Hiểu rõ là không có gốc, hoàn toàn không dính mắc, không đến, không cùng tận, đó là việc bình đẳng; quán mười hai duyên cũng lại như vậy. Đó gọi là minh, không có hai. Cho nên siêng năng tinh tấn tìm cầu tất cả các pháp; ưa mộ các pháp mà không tưởng, cũng không phải không tưởng. Đó là minh nhu thuận (sự sáng suốt thuận theo chân lý), nhập vào mười hai duyên.
Đó, Trì Nhân, là các Bồ-tát (người tu hạnh giác ngộ, phát nguyện cứu độ chúng sinh) hiểu rõ và tuyên giảng mười hai duyên khởi: ở nơi các duyên hội hợp mà có sinh khởi, phân biệt thì không có hội hợp; ấy gọi là đạt được sự hiểu biết vô sở sinh (không có gì thật sự sinh ra). Hiểu rõ duyên khởi, quán mười hai duyên, không nên xét là có sinh, (nếu xét có sinh) thì không đến được trí tuệ quyền xảo (trí tuệ khéo léo, linh hoạt) (?). Nếu thấu biết mười hai duyên khởi là không có gì sinh, mới gọi là hiểu rõ, đạt trí tuệ vô sinh.
Cho nên, Trì Nhân, Bồ-tát đại sĩ (bậc Bồ-tát lớn) muốn vào trí tuệ vô sinh, lập sự chứng ngộ sáng tỏ, thì nên phân biệt, thông suốt mười hai duyên khởi mà vâng làm. Vâng làm đối với các duyên khởi mà không có gì sinh; quán như vậy mới gọi là đạt được trí tuệ vô sở sinh. Vì đạt được trí tuệ vô sở sinh, lập sự chứng ngộ sáng tỏ, mới gọi là đạt được trí tuệ đạo, hiểu rõ rằng không từ đâu sinh ra.
Cho nên, Trì Nhân, Bồ-tát đại sĩ thực hành như vậy thì đối với các duyên sinh mà không có gì sinh, đoạn hết ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc: toàn bộ thế giới sinh tử luân hồi); do nhân duyên mà chứng ngộ sáng tỏ, quán là không có gì sinh. Nếu có Bồ-tát đến được tướng vô sinh, thì mau đạt được vô sở tòng sinh pháp nhẫn (sự chấp nhận và an trú vững vàng nơi chân lý rằng các pháp vốn không sinh ra), liền được gần gũi hạnh của Bồ-tát; chính mình vâng làm, được gặp mặt chư Phật mà nhận đạo quyết (lời Phật báo trước người ấy chắc chắn sẽ thành Phật), sẽ đạt đạo Vô thượng chính chân (sự giác ngộ cao nhất, chân chính), thành bậc Tối Chính Giác (bậc giác ngộ chân chính tột bậc, tức Phật).
Được thụ ký không lâu, vì đã gần với sự thụ ký. Lại dùng chính hình tướng của mình như thế mà vâng làm lời Phật dạy; các chính sĩ (bậc tu hành chân chính, tức các Bồ-tát) ấy mỗi người liền được thụ ký, được chấp nhận, được tin vui. Phân biệt tất cả các pháp thế gian để độ người các phương. Hiểu rõ gốc của mười hai duyên khởi để thấu đạt duyên khởi; chư Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính) hiện ngay trước mắt; không còn sợ các ma Ba-tuần (vua ma, chuyên phá hoại người tu đạo). Nếu thấy ngay hiện tại trên đất liền, dưới nước, tất cả muôn vật, thì thấy rõ sinh tử, đã vượt qua các ách nạn, nhổ được gốc vô minh. Những bậc như thế mãi được an ổn, và (người ta) được thấy các chính sĩ ấy.
Phật nói: Trì Nhân, nếu có Bồ-tát hiểu rõ như thế: cái ta và cái của ta đều do nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ) mà có. Nếu có ai nghe điều này, hiểu rõ gốc ngọn của mười hai duyên khởi, tin vui không nghi, thì chư Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) thành tựu gốc rễ của người ấy; không lâu sẽ được thụ ký, được vô sở tòng sinh pháp nhẫn. Vì đã có gốc của sự thụ ký, không lâu chư Như Lai liền trao lời thụ ký thành đạo: sẽ đạt đạo Vô thượng chính chân, thành bậc Tối Chính Giác.
Kinh Trì Nhân Bồ-tát Sở Vấn (Kinh do Bồ-tát Trì Nhân thưa hỏi), quyển thứ ba
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video