Thiên 8 — Phẩm 8: Ba mươi bảy phẩm trợ đạo

 Phẩm thứ tám: Ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp giúp đạt giác ngộ)

 Phật bảo Trì Nhân (vị Bồ-tát thưa hỏi trong kinh này): Thế nào là Bồ-tát (người tu hạnh giác ngộ, phát nguyện cứu độ chúng sinh) hiểu rõ ý chỉ (tức niệm xứ: chỗ đặt tâm chú ý quán xét để dừng các vọng niệm)? Nếu có Bồ-tát phân biệt, quan sát, thực hành bốn ý chỉ. Thế nào là bốn ý? Tự quán thân mình; quán thống dương (cảm thọ: cảm giác khổ, vui, không khổ không vui), tâm (?) và pháp (mọi sự vật, hiện tượng) cũng lại như vậy. Thế nào là tự quán (thân), thống dương, tâm và pháp?

 Ở đây Bồ-tát tự quán việc của thân, xét đúng như chân đế (sự thật chân thật tối hậu): thân là vô thường (không bền, luôn đổi thay), là khổ, là không (trống rỗng, không có thực thể), chẳng phải là ta, ấy là điều cốt yếu. Thân là ung nhọt, bệnh tật, nguy ách, chịu nhiều tai hại, vì quen theo sự ham vui; lay động, trôi đi, dơ dáy, không sạch. Quán như vậy: bao nhiêu tì vết đầy cả trong thân này; chín lỗ ung nhọt (chín lỗ trên thân: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, và hai đường đại tiểu tiện) ngày đêm chảy ra; chỗ hôi thối, không sạch như nhà xí.

 Quán kỹ như vậy thì không có chút nào, dù nhỏ bằng sợi tóc, đáng ưa, đáng giữ. Dơ bẩn nhơ đục, da bọc lấy thịt, gân quấn quanh, từ tội phúc mà thành. Chứa nhóm các thứ dính mắc thì có thịnh ấm (năm ấm đầy dẫy gây ra khổ; năm ấm là năm nhóm hợp thành con người: thân xác, cảm thọ, tưởng, tạo tác của tâm, sự hay biết). Thế nào là chứa nhóm? Thế nào là thịnh ấm? Đều do duyên đời trước mà có thịnh ấm này; do từ gốc đã nương tựa luyến mộ, bị điều giả dối che phủ; tắm rửa trang sức, cho đó là thân ta; do đó mà chứa nhóm.

 Thế nào là thịnh ấm? Từ nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ) khởi lên mà quả báo thành. Từ tạo tác xoay vần, nhân nơi tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió). Xét gốc ngọn của thân thì không phải thật có; nhận lấy tứ đại mà thành sắc ấm (nhóm vật chất, phần thân xác). Nhân đó mà được mượn danh.

 Vì sao gọi là thân? Vì tự mình đã tạo tác, nên gọi là thân. Vì tâm nương vào đó, nên gọi là thân. Vì do tội phúc làm ra, nên gọi là thân. Vì từ suy tưởng sinh ra, hèn kém đáng khinh, hợp với hành nghiệp, nên gọi là thân. Vì từ nhân duyên mà thành, thân vừa được chút yên thì lại hư hoại, không được lâu dài, không thể còn mãi, chẳng bao lâu sẽ chia lìa, nên gọi là thân.

 Thân không trong, không ngoài, cũng không khoảng giữa; tuy đứng đó chịu bức bách khổ não, thân không biết thân, cũng không thể thấy, không vì thế mà được hiểu sáng, không qua được bờ bên kia, không có suy tưởng, giống như loài cỏ cây, ngói đá. Thân không thành thân. Quán như vậy mà lập được sự hiểu thấu thì không tham thân, không ưa mộ gì, biết thân là hoạn nạn. Thân không có quá khứ, vị lai, hiện tại.

 Chẳng phải thân; thân này như đống bọt nước, (chỉ được) tắm rửa trang sức. Thân này như căn nhà, có tám mươi loại trùng. Thân này bức bách khổ não, có vô số trăm bệnh. Thân này không ai cứu được, bị ba khổ (khổ vì đau đớn, khổ vì cái vui tan mất, khổ vì mọi thứ luôn đổi dời) vây khốn. Điều gọi là khổ: là hoạn nạn của sinh tử, là nỗi khó của chia lìa. Thân này là đồ chứa khổ, chịu các nguy ách. Quán như vậy, suy nghĩ thuận theo nghĩa lý, thì không tham thân, không mộ người khác, không có chí ham vui gì.

 Thân này không có ta; tuy có rồi cũng lìa. Thân không có gì, hoàn toàn không có thực. Thân này vốn không, tự nhiên hư vô, đến chỗ không chân chính, chỉ do giả dối mà dựng lên thôi. Bị trói buộc một cách vô ích, do hành nghiệp cũ mà thành. Tuy có thân này mà chẳng phải thân ta. Nên phát tâm chuyên tinh, mộ cầu (đạo) mà không tham (thân).

 Đã quan sát được thân và mạng sống của mình: không hợp không tan, không thấy chỗ đi về và chỗ đứng trụ, không thấy quá khứ, vị lai, hiện tại; không tưởng, cũng không phải không tưởng, hoàn toàn không dính mắc; không nương vào thân mạng; thân chẳng phải của ta, cũng không có cái thuộc về ta, thì không nhận lấy gì. Không hợp không tan, không từ đâu đến, (thì không còn gì) khiến tâm phiền nóng không biết đi về đâu (?).

 Xét gốc ngọn của thân thì không có khởi sinh, đứng trụ, diệt mất. Bồ-tát quán thân như vậy là không có thân. Đã hiểu thân là rỗng; nếu thân muốn thịnh lên thì liền tự tiêu diệt. Thân ý chỉ (niệm xứ về thân) được lập, thuận theo mà thực hành; quán thân đúng như nghĩa thì không có thân.

 Phật bảo Trì Nhân: Thế nào là Bồ-tát quán thống dương của thân (quán cảm thọ)? Nếu có Bồ-tát xét ba thọ của thân: thọ vui, thọ khổ, thọ không vui không khổ. Xét cảm thọ thì không biết nó đi về đâu, không đi không đến, chỉ từ hư vô; do nhân duyên hợp thành, nhận quả báo tội phúc; do điên đảo (thấy trái sự thật) khởi lên; biết rằng thọ vốn không; nhân suy tưởng mà lập.

 Người quán như vậy không nắm được cảm thọ, không có quá khứ, vị lai, hiện tại, không thấy chỗ ở của nó. Thọ quá khứ, hiểu là trống không, không có ta, cũng không có cái của ta; (cho nó là) thường còn, bền chắc đều là pháp điên đảo. Thọ quá khứ trống không, lặng lẽ, không tưởng; thọ vị lai và hiện tại cũng đều như vậy. Mới biết cảm thọ không thể thành lập, không có hình dạng để nắm, mỗi thứ tự lìa nhau. Cảm thọ ấy không có gì khởi, cũng không có gì diệt, cũng không có chỗ ở, không trong không ngoài.

 Phàm phu ngu tối do điên đảo mà sinh ra cảm thọ; quả báo tội phúc vừa hợp liền lìa. Cho nên nói cảm thọ đều là pháp trống không, mờ mịt, giả dối. Biết như vậy, từ nhân duyên của thọ mà nắm được chỗ của tâm (?). Thọ hội hợp rồi có lúc hết, ắt quy về diệt tận; không thấy chỗ cảm thọ hợp tụ. Tâm tự nghĩ rằng: cảm thọ thì trống không, tự nhiên không hình, không thấy chỗ sinh. Thọ không có sinh, cũng không có diệt, không có tưởng thành tựu; vì không có tưởng thành tựu nên không có tướng (hình tướng, dấu hiệu); tướng không có sinh.

 Quán khắp như vậy thì đối với cảm thọ của thân không còn nương tựa. Hiểu biết chân đế của cảm thọ vốn là không; vì đoạn cảm thọ nên lìa các thọ nơi các nhập (chỗ giác quan gặp đối tượng), không hợp với chúng, không dính vào cảm thọ; các hành vắng lặng, mau tìm phương tiện, đạt tam muội định (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một chỗ). Bồ-tát xét việc cảm thọ như vậy; thấy rõ việc ấy rồi thì thấy được cả mười phương.

 Phật bảo Trì Nhân: Thế nào là Bồ-tát quán việc của tâm ý? Nếu có Bồ-tát quán việc niệm của tâm, ngay trong khoảnh khắc khởi niệm mà xét pháp của tâm; nếu có biến đổi khác thì quán được. Tâm tự nghĩ rằng: tâm ấy chưa từng chạy đi đâu, không đến chỗ nào; bị duyên khác sai khiến, đưa tới chỗ hội tụ (?). Điều tâm khởi lên cũng không thành tựu, cũng không có hình dáng, đều không nắm được. Tâm không đi không về, đứng mà không có chỗ, không có quá khứ, vị lai, hiện tại. Do nhân duyên hiện ra mà có điều nghĩ; tâm ấy tính toán. Không trong, không ngoài, không khoảng giữa, mà có bức bách khổ não.

 Tâm không có chỗ ở, không có tự tính, không thể làm thành, không có gì để đoạn. Nếu có chỗ đoạn thì tâm được gọi là bao nhiêu loại biến đổi, khiến không thể đếm xuể; tướng sinh liền diệt. Trì Nhân, tâm không có chỗ trụ, tâm không có chỗ còn lại; ở đâu cũng đã biết rõ được thì không có tâm niệm, cũng không có gì để thấy. Vì sao? Vì tâm ấy trống không, tự nhiên không hình, không có chúng sinh, lại không có gì, không có chỗ ở; không có ai hợp tâm lại, không có ai làm nó tan.

 Tâm không có quá khứ, không có vị lai, không nắm được khoảng giữa; không ai thấy được. Tâm không tự nhiên, tâm không thanh tịnh (?); tâm không biết tâm; tâm không đoạn tuyệt. Tâm không có tâm thì gọi là bản tịnh (vốn trong sạch). Phàm phu ngu tối ở trong điên đảo, do nhân duyên hư dối mà bám vào các tướng; tâm tự khởi niệm. Lại tâm kia trống không, không có ta, vậy mà cho rằng có thân, tâm còn mãi, thường còn, lâu dài, mãi an ổn; do pháp điên đảo mà tự lao vào tối tăm.

 Quán tâm như vậy thì đạt được tâm ý chỉ (niệm xứ về tâm) nhu thuận (thuận theo chân lý). Tâm không tưởng niệm, cũng không phải không tưởng, hiểu rõ tâm mình; đối với chỗ sinh mà không có tưởng là sinh. Vì sao? Tâm không có gì khởi lên, không nắm được chân tế (bờ mé chân thật), không nắm được tướng của nó; tướng của tâm không khởi. Người sáng suốt hiểu được, phân biệt thấu đạt, biết chỗ tâm tập theo, chỗ tâm đi tới, rồi quy về diệt. Xét biết đúng như thật mà quán tâm như vậy: không có hợp, không có tập, không có chỗ diệt và chỗ quy về, vì không nắm được tâm. Nếu không nắm được tâm, huống gì chỗ tâm tập theo, chỗ quy về và chỗ tột cùng.

 Vì thế tâm không tưởng diệt, cũng chẳng phải không tưởng, đạt được tâm thanh tịnh. Tâm đã thanh tịnh thì không theo trần lao (phiền não làm nhơ bẩn tâm và khiến khổ nhọc), không bị ô nhiễm. Vì sao? Biết trừ bỏ cái có thì tâm thanh tịnh. Tâm chúng sinh loạn thì nhiễm trần lao; tâm sạch thì sạch, vì biết trừ bỏ. Tâm tự nghĩ rằng: tâm có trần lao; vì thế mà xét việc làm của chúng sinh: tâm có dính mắc thì thành trần lao; tâm hiểu sáng thì đạt thanh tịnh. Đã quán như vậy thì không nắm được tâm nhiễm dục, cũng không nắm được tâm sạch; bấy giờ mới thấu rõ tâm vốn thanh tịnh. Bồ-tát quán việc của tâm ý như vậy thì thông đạt bản tịnh.

 Phật bảo Trì Nhân: Thế nào là Bồ-tát đặt tâm nơi pháp, quán việc của pháp? Nếu có Bồ-tát quán tất cả các pháp, không thấy pháp bên trong, không thấy pháp bên ngoài, không ở khoảng giữa, (vậy mà) có bức bách khổ não (?). Pháp không có quá khứ, vị lai, hiện tại; nhân mười hai duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau dẫn đến sinh tử) mà sinh ra có. Các pháp là điên đảo, pháp không thành tựu. Lại xét pháp ấy, không trong không ngoài, cũng không khoảng giữa; pháp không hợp không tan; tất cả các pháp đều không có hình dáng, không có, cũng không phải không có, chỉ nương vào tiếng gọi mà có thôi.

 Tất cả các pháp như hư không, cũng như ảo tưởng; sinh ra tự nhiên, vốn thanh tịnh sáng suốt; mỗi thứ đều có chỗ nương mà nhọc nhằn (?). Tất cả các pháp không có gì để thấy; xét chỗ chân thật của nó thì như điều thấy trong mộng, tỉnh dậy không thấy gì. Tất cả các pháp như bóng phản chiếu, vốn sạch, không hình, không tên, không tưởng; các pháp không có suy nghĩ. Tất cả các pháp như tiếng vang của tiếng gọi, từ hư vô mà lập; các pháp thì không có, vì tự nhiên nên không thể nắm được. Các pháp như dã mã (ảo ảnh hơi nóng bốc trên đồng, trông như nước hay như ngựa chạy), vì không có thật.

 Người quán các pháp đúng như thật: phàm phu ngu tối thấy bao nhiêu biến đổi, còn người ấy thì biết không có pháp, không dùng pháp, không hợp không tan; vì thấy các pháp mãi không dính mắc. Quán như vậy thì thấy tất cả các pháp không đi không về, không thấy chỗ các pháp đứng. Vì sao? Không có chỗ, cũng không phải không có chỗ. Tất cả các pháp từ nhân duyên khởi, ở trong điên đảo, xoay vần không bờ mé; không lời, không phải không lời, không có hai tưởng, cũng không phải một tưởng, không có tưởng nhỏ.

 Điều người sáng suốt hiểu là không thể nắm được, cũng không phải không nắm được. Vì sao? Các pháp không sinh, cũng không khởi, không tạo không làm, không có người làm. Các pháp bỏ hình, cũng không có thân dáng, cũng không có tự nhiên mà tự nhiên thành (?). Các pháp không thể đếm, vì vốn là chân đế.

 Quán như vậy, hiểu tất cả các pháp không có ta, không có người, không có mạng sống; xét nơi trống không. Tâm tự nghĩ rằng: tất cả các pháp đều gọi là bản tính không; pháp vốn tự nhiên, cũng không có tưởng, không thấy các tưởng, không tạo nguyện cầu về pháp. Xét tất cả các pháp đều không có sinh. Tâm tự nghĩ rằng: pháp không có khởi, cũng không có diệt. Quán như vậy thì được pháp ý chỉ (niệm xứ về pháp).

 Đối với tất cả các pháp, hiểu là không có sinh; biết chỗ quy về, sự tập khởi, sự diệt tận, nhân tướng của pháp mà thành; tự nhiên lìa rồi thì không có tướng. Vì sao? Vì không có gì thành; cái vô tướng ấy chính là bỏ tướng thôi. Các bậc sáng suốt thấu đạt phân biệt giác ngộ: tất cả các pháp này đều là bản vô (vốn không, tức chân như). Nếu có Bồ-tát quán như vậy về các pháp và việc của pháp, thực hành như vậy thì không nắm được các pháp, cũng không có gì sinh, không khởi các pháp; có chỗ trụ mà cũng không có gì diệt (?).

 Tất cả các pháp đều là tướng diệt độ (vắng lặng, dứt hết sinh tử); các căn (giác quan) vắng lặng, tướng cũng lặng lẽ. Bồ-tát quán thấy các pháp như vậy, hiểu rõ pháp ý chỉ rồi thì không có chỗ dừng mà không chỗ nào không dừng; vào khắp tướng trí tuệ sáng suốt của các pháp. Tự xét tâm niệm mà đạt pháp ý chỉ, thì gọi là tuyên giảng kinh điển; đối với tất cả các pháp mà không trụ vào đâu; diễn giảng các pháp, dùng trí tuệ thu nhiếp vọng tưởng. Đó gọi là đối với tất cả các pháp, thấy được chân đế mà đạt pháp ý chỉ.

 Phật nói: Ý đã dừng thì đến được ý đoạn (sự dứt hẳn vọng niệm) (?): ý về thân, ý về thọ, ý về tâm, ý về pháp. Hiểu ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc: toàn bộ thế giới sinh tử luân hồi) là không, không thấy thân và thọ, tâm, pháp, thì đó là bốn ý đoạn.

 Phật bảo Trì Nhân: Bồ-tát nếu đạt được sự hiểu biết về năm căn (năm sức mạnh gốc rễ nuôi lớn điều lành), vượt qua gốc rễ của đời tục, thì thuận theo chân đế mà xét. Thế nào là năm căn? Một là tín căn (gốc của lòng tin), hai là tinh tấn căn (gốc của sự siêng năng), ba là ý căn (gốc của sự ghi nhớ, chú tâm), bốn là định ý căn (gốc của sự định tâm), năm là tuệ căn (gốc của trí tuệ). Đó là năm căn. Nên thấy rõ việc làm này. Quán thế nào?

 Tin rằng tất cả các pháp từ nhân duyên khởi lên, lập thành cái có do điên đảo, hư vô hợp lại; xoay vần không định như bánh xe, đi không bờ mé, cũng như giấc mộng tự nhiên lui mất. Tin rằng tất cả các pháp là vô thường, khổ, không, chẳng phải ta; là bệnh tật, ung nhọt, già nua, không còn mãi, không ở lâu được, rồi sẽ chia lìa. Các pháp không thật, đều không có thực chất, mờ mịt; buông bỏ, buông khắp các căn (?). Như tranh vẽ màu, như sức của trẻ con; suy tưởng lừa dối đùa giỡn mà cho là thật, không biết là giả dối, hoàn toàn không có gì.

 Tín căn ấy là: tất cả các pháp không có quá khứ, vị lai, hiện tại; không đi không đến, cũng không trụ; là không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy các pháp trống không, không có tướng cố định, không còn mong cầu gì), không khởi, không hành, không tưởng, không mê lầm; giới trong sạch, định trong sạch, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giác ngộ: giữ giới, thiền định, trí tuệ, giải thoát, và sự thấy biết rõ về giải thoát) đều trong sạch.

 Người vâng làm theo tín căn này thì không thối lui. Lấy lòng tin vững chắc làm đầu, lập giới cấm, hoàn toàn không mất gì, không trái việc đạo. Vì không mất gì nên thuận theo chính pháp; trụ nơi lòng tin vững chắc, không gì lay động được; quả báo của đức lành cảm đến che chở; liền lập việc làm ngay thẳng mà không nịnh hót; đoạn sáu mươi hai tà kiến (sáu mươi hai thứ thấy biết sai lầm của các học thuyết ngoài đạo Phật); không tìm theo học thuật bên ngoài để làm thầy. Như đã thấy mặt trời, mặt trăng thì không cần đuốc lửa; chỉ quy về Như Lai, biết rõ Thánh chúng (đoàn thể các bậc thánh tu theo Phật); thành tựu đầy đủ điều lành, lập nghiệp trong sạch, giữ giới, nhẫn nhục, nhân hậu ôn hòa. Lòng tin vững chắc như vậy mà không lay động; vì không gì lay động được, lại ôm sâu lòng tin đúng nghĩa, liền đầy đủ đạo pháp.

 Phật bảo Trì Nhân: Thế nào là Bồ-tát quán tinh tấn căn? Thế nào là thành tựu đầy đủ, hiểu rõ phương tiện? Nếu có Bồ-tát giữ vững đạo không trái, vì tinh tấn nên dứt được năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham dục, sân giận, hôn trầm buồn ngủ, xao động hối hận, nghi ngờ). Nếu được nghe kinh điển sâu mầu, làm khuôn mẫu như thế này, thì siêng năng thuận theo mà vâng làm; ngày đêm tinh tấn, không buồn rầu, không khiếp nhược; tâm không quên, chí mong nghe rộng; không có pháp ngăn ngại, để đoạn các điều che lấp, không bỏ tinh tấn.

 Nếu tâm khởi niệm về pháp ác, bất thiện thì dùng đại tinh tấn mà trừ bỏ. Biết pháp rồi thì lập sự siêng tu, chưa từng biếng nhác mỏi mệt; tinh tấn không nương dựa, càng thêm siêng tu; không vì việc làm này mà có sai sót; không thối lui khỏi sự cố gắng mình đã theo. Hiểu rõ các pháp, phân biệt đúng như lẽ, không trông cậy người khác. Ở trong việc đời mà không mất tinh tấn (?). Tinh tấn căn này có uy đức lớn nhất; vì siêng học theo nghĩa lý nên được gọi là tinh tấn căn.

 Phật bảo Trì Nhân: Thế nào là Bồ-tát đạt được ý căn? Thế nào là hiểu rõ, vâng làm ý căn? Nếu có Bồ-tát chế ngự tâm ý, thuận theo bố thí, giữ giới, nghe pháp, đầy đủ phạm hạnh (hạnh trong sạch, dứt dục); việc trong sạch của giới phẩm đến chỗ tột cùng; định ý, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến; thân, miệng, ý trong sạch, khiêm cung kính cẩn đến tột cùng, lập chính ý (sự ghi nhớ, chú tâm đúng đắn).

 Đối với tất cả các pháp khiến không có gì sinh; trụ nơi chỗ thù thắng mà xét việc tột cùng; (quán) khổ, tập, diệt, đạo (bốn chân lý: khổ là có thật, nguyên nhân sinh ra khổ, sự diệt hết khổ, con đường diệt khổ) để trừ đoạn; lập ý chỉ (niệm xứ); dùng phương tiện hiểu thấu căn, lực, giác (các căn, các sức mạnh, các yếu tố giác ngộ trong ba mươi bảy pháp), nhất tâm, định ý, tam muội chính thụ (trạng thái thiền định đúng đắn); hiểu thông các pháp mà không tưởng không nguyện; được trí tuệ không khởi, đạt nhẫn nhục của bậc thánh; lìa dục, diệt độ, nhờ đó được ý chỉ.

 Đầy đủ Phật pháp, không đi vào địa vị Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu tự giải thoát), Duyên giác (người tự quán nhân duyên mà giác ngộ, không thuyết pháp độ người). Vâng theo trí tuệ không ngăn ngại, tâm không mê lầm. Vì chuyên tinh vào pháp như thế, thân miệng cẩn trọng, không mất chính ý, không trông cậy người khác; xét pháp như thế có uy đức lớn nhất, đạt được gốc chân chính. Đó gọi là hiểu rõ, đạt được định ý căn (?).

 Thế nào là Bồ-tát đạt được định ý căn? Thế nào là hiểu rõ định ý căn này? Nếu có Bồ-tát thực hành thiền tư (thiền định, suy niệm), một lòng không hư dối; làm việc của bậc hiền thánh, tâm thiền không dính mắc; dùng thiền không buông lung mà khéo thu nhiếp định ý; hiểu sáng sự bình đẳng chân chính, hiểu rõ định ý; dùng thiền không điên đảo mà quán cửa định ý; thông suốt không loạn, vào chí vắng lặng. Từ tam muội đứng dậy thì không còn định ý, cũng không còn chính thụ (?).

 Vì ưa mộ, lập chí vào việc đạo, lấy thiền tư làm niềm vui cho mình, không cần trông cậy người. Thiền tư chính thụ mà không theo lời dạy của thiền (không bị thiền định trói buộc) (?). Do đạt uy đức, định ý một lòng, không tham lợi dưỡng (lợi lộc và sự cúng dường), làm việc không ồn náo. Do uy đức lớn nhất mà đạt định ý căn, sự độ thoát không cùng tận.

 Phật bảo Trì Nhân: Thế nào là Bồ-tát thực hành trí tuệ căn? Thế nào là hiểu rõ, đạt trí tuệ căn? Nếu có Bồ-tát diệt việc làm của thân. Nghĩa là gì? Trừ hết các khổ, thường tiêu việc làm của thân; ở đâu cũng thực hành trí tuệ, thấy khắp, lìa dục; diệt tập, tận, đạo (?), hướng về cửa vô vi (cõi không do tạo tác, không sinh không diệt, tức Niết-bàn).

 Do thực hành tuệ căn mà thấy hết ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) đều bốc cháy, biết ba cõi là khổ. Người có trí tuệ không nương vào ba cõi; xét thấy đều là không, vô tưởng, vô nguyện; tâm không sinh gì, không còn làm gì; thấy cái hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) thì đều buông bỏ, như cứu lửa đang cháy trên đầu; đầy đủ Phật pháp.

 Chuyên tập các pháp, tuy ở trong ba cõi mà dập tắt tất cả, buông bỏ các dính mắc; đối với ba cõi hoàn toàn không ưa mộ; đoạn các điều ưa thích, bỏ các hữu vi, tất cả nhơ nhiễm, ái dục, dây trói buộc; tâm không dính mắc, không mộ năm thứ vui (năm dục lạc từ hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm); không dính vào cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc. Tâm ôm trí tuệ, công đức thánh minh, không thể hạn lượng, như sông biển; việc làm chí thành mà không có bờ đáy. Hiểu rõ các pháp thì dùng trí tuệ phân biệt ba cõi, hoàn toàn không dính mắc. Đó là đức nghĩa tối thượng, vâng theo trí tuệ, sự độ thoát không cùng tận.

 Phật nói: Trì Nhân, vì sao gọi là căn? Điều gọi là căn, nghĩa là không gì lay động được, nên gọi là căn. Vì không bị lay động, không buông lung chạy theo, nên gọi là căn. Mãi không thối lui, không trông cậy người, nghĩa là không cần bạn đồng hành mà vẫn thuận theo lời pháp dạy, nên gọi là căn. Không hổ thẹn với người khác, không ai lay chuyển được, không có lẫn lộn, nên gọi là căn. Như vậy, Trì Nhân, đó là Bồ-tát hiểu rõ các căn.

 Lại nữa, Trì Nhân, Bồ-tát phân biệt các căn của chúng sinh (căn ở đây là căn cơ: khả năng và khuynh hướng tâm tính của mỗi người), khéo học phương đẳng (kinh điển Đại thừa, giáo lý rộng lớn bình đẳng), biết căn của chúng sinh: căn nhiễm và không nhiễm; căn có dục và không dục; căn có sân giận và không sân giận; căn có ngu si và không ngu si; biết căn sẽ đọa vào đường ác hay sinh trong cõi người; biết căn sẽ sinh lên trời hay sinh trước chư Phật mười phương; căn tâm sáng suốt thông đạt, căn mềm yếu, và căn bậc trung, đều thấy biết cả.

 Căn hèn kém thô lỗ, căn có các giác quan không đầy đủ, hoặc căn không bị tổn hại, đều biết hết. Các căn ứng hợp với pháp, căn có phương tiện, căn không phương tiện, đều biết cả. Căn có tội, căn không tội; căn nương dính, căn không dính; căn nguy hại, căn không hại, đều nên biết. Căn tùy thuận, căn không tùy thuận; căn có ngăn ngại, căn không ngăn ngại; căn hành ở cõi Dục, căn hành ở cõi Sắc, căn hành ở cõi Vô sắc; căn thông suốt các điều lành, căn lành tột cùng, đều biết được.

 Căn có chỗ quy hướng, căn nhân hậu ôn hòa, căn ở trong tà kiến, căn lập chính kiến, căn keo kiệt tham lam, căn không keo kiệt, đều biết được. Căn nóng nảy hấp tấp, căn không nóng nảy; căn mê lầm, căn không mê lầm; căn mau lẹ, căn hiền hòa; căn nhẫn nhục, căn sân giận; căn ôm lòng ganh ghét, căn không ganh ghét; căn đầy đủ bố thí, căn không đủ bố thí; căn có lòng tin, căn không có lòng tin; căn tham dục, căn lìa dục; căn ở nhà, căn bỏ nhà xuất gia; căn đủ giới, căn hủy giới, đều biết được.

 Căn răn giữ giới, căn không răn giữ giới; căn thanh tịnh; căn đủ nhẫn; căn giận hờn; căn tinh tấn bậc trên; căn biếng nhác; căn tâm loạn; căn nắm điều cốt yếu; căn định ý; căn có danh là trí tuệ; căn mất trí tuệ; căn đầy đủ thánh minh; căn ngu đần; căn không sợ hãi; căn tự cao; căn lìa tự cao; căn đạt đạo; căn theo tà kiến; căn tâm an hòa; căn buông tâm phóng túng, đều biết được.

 Căn ý tán loạn, căn vắng lặng, căn khởi sinh, căn không sinh, căn thanh tịnh, căn nhơ bẩn, căn hiểu sáng, căn rực rỡ; căn Thanh văn, căn Duyên giác, căn Bồ-tát thừa (cỗ xe Bồ-tát: con đường tu vì mình và vì người), căn Phật thừa (con đường thành Phật), đều hiểu rõ, biết mà đạt được. Đó gọi là được sức mạnh không ai sánh bằng, không có buông lung; gọi là không thối lui, đạt phương tiện khéo léo; gọi là ý căn.

 Biết căn của chư thiên (các vị trời), rồng, thần, a-tu-luân (loài thần hay gây chiến với chư thiên), ca-lưu-la (chim thần cánh vàng), chân-đà-la (thần âm nhạc), ma-hưu-lặc (thần rắn lớn), người và loài chẳng phải người. Uy đức tôn quý nhất, không ai hơn, không ai lay chuyển được; phương tiện thực hành độ khắp không cùng tận. Vâng làm, siêng tu kinh điển như thế thì mau hiểu rõ, đối với tất cả các pháp được tự tại, đi khắp các cõi mười phương, không đâu không cứu độ.

 Phật bảo Trì Nhân: Thế nào là Bồ-tát hiểu rõ đạo? Thế nào là đạt đến đạo? Nếu có Bồ-tát vâng theo tám thánh đạo (tám con đường chân chính của bậc thánh dẫn đến giải thoát): một là chính kiến (thấy biết đúng đắn), hai là chính niệm (ở đây chỉ sự suy nghĩ đúng đắn), ba là chính ngữ (lời nói đúng đắn), bốn là chính mệnh (sinh sống đúng đắn), năm là chính nghiệp (việc làm đúng đắn), sáu là chính phương tiện (sự cố gắng, siêng năng đúng đắn), bảy là chính ý (sự ghi nhớ, chú tâm đúng đắn), tám là chính định (thiền định đúng đắn).

 Thế nào là chính kiến? Nếu có Bồ-tát đoạn trừ tất cả các tà kiến. Vì sao? Tất cả các cái thấy, lên đến cả Nê-hoàn (Niết-bàn: cảnh giới dứt hết phiền não và sinh tử), nếu muốn thấy Phật, đều phải bỏ những việc thấy biết ấy, mới gọi là chính kiến. Không thấy, không nhận lấy cái thấy, mà thành tên gọi các cái thấy; hoàn toàn không nương tựa, khắp nơi không nghĩ gì; vì không điên đảo, không có gì, không tưởng; đó là chính kiến.

 Cái thấy bình đẳng nghĩa là gì? Bỏ sự hư vọng của đời để bỏ tà kiến; dùng cái thấy như thật mà trừ mọi điều thấy; trụ nơi chính kiến, hoàn toàn không dính mắc; không tưởng, không phải không tưởng, không thấy Nê-hoàn; xa lìa các cái thấy do dục, không quen theo các cái thấy. Thế nào là chính kiến? Tất cả vắng lặng, không sinh, mát mẻ, cũng không diệt, thấy bình đẳng nơi vô vi (cái không do tạo tác, không sinh không diệt); vốn thanh tịnh, đối với tất cả các pháp không trông mong gì, cũng không phải không tưởng, không gì không ứng hợp; đó là chính kiến độ thế (vượt khỏi thế gian).

 Thế nào là chính kiến? Không nắm được hiện thế (thế gian), cũng không nắm được độ thế; chính kiến đoạn pháp hiện thế và cả độ thế; không tưởng hiện thế hay độ thế, trừ mọi tưởng; không nắm được bình đẳng, tà vạy, bình đẳng hay các thứ không bình đẳng, đoạn các việc bình đẳng (?). Đó gọi là độ thế, mới gọi là chính kiến. Như vậy tất cả đều không có sinh, nên gọi là chính kiến. Thấy chân đế, chính kiến không tà, đó là chính kiến. Như vậy, Trì Nhân, là chính kiến mà Bồ-tát đại sĩ (bậc Bồ-tát lớn) thực hành.

 Thế nào là chính niệm? Hiểu đúng như chân đế rằng tất cả điều nghĩ đều là tà tưởng, kể cả nghĩ đến vô vi, đến Phật, Pháp, Thánh chúng. Vì sao? Đoạn tất cả tưởng thì điều nghĩ được bình đẳng; niệm ấy nên là chính niệm. Không có các tướng, gọi là chính niệm. Vì sao? Tiêu hết mọi suy nghĩ, gọi là xét chân chính; thì không có tà, không còn ôm tưởng, mới trụ nơi chính niệm, không nắm được điều nghĩ; lìa tưởng tà và tưởng chính, nên gọi là chính niệm. Vì trừ tưởng, (thấy) bình đẳng, bỏ các niệm, bỏ hư dối điên đảo, tiêu cả tưởng và không tưởng, bình đẳng tất cả niệm, không nương các niệm, trừ các tưởng, nên gọi là chính niệm.

 Thế nào là chính ngữ? Tất cả lời nói đều là hư vọng, ở trong điên đảo, đều là tưởng mê lầm; thấy nơi bình đẳng, tâm tự nghĩ rằng: lời nói chân chính là đoạn tất cả điều mà lời nói tuyên bày, nên gọi là chính ngữ. Lời nói không có chỗ tụ lại, không đi không đến; thấy như vậy là bình đẳng không khác. Đã đạt chính ngữ thì điều miệng nói ra đều thật, chí thành, nên gọi là chính ngữ. Lời miệng thanh tịnh; ở chỗ mình trụ, đoạn tất cả lời dạy, ngôn từ, biện tài; trong tâm giác rõ mà miệng không nói gì; bỏ hết lời tà, trụ nơi chính ngữ.

 Thế nào là chính nghiệp? Vì trụ nơi chính nghiệp nên biết hết tất cả nghiệp tà. Tất cả nghiệp ấy không thật, không đúng, vốn không có làm ra. Vì sao? Tất cả các nghiệp không có chỗ tột cùng; nghiệp đều tan nên gọi là chính nghiệp. Không ở nơi chính, không ở nơi tà, không ở nơi phải, không ở nơi trái; không tưởng, không phải không tưởng, đều vượt qua các nghiệp; không tạo chính tà, bình đẳng đạt các nghiệp, không làm, cũng không phải không làm, nên gọi là chính nghiệp.

 Đều có thể nói một cách bình đẳng về các nghiệp tà và chính; hiểu tất cả các nghiệp đúng như chân đế, cũng thấy đúng như chân đế rằng không có ứng hợp hay không ứng hợp; đó gọi là chính nghiệp. Do làm việc chân chính, không có nghiệp tà, thấy bình đẳng việc chân đế, nên gọi là chính nghiệp.

 Thế nào là chính mệnh? Biết tất cả cách sống đều rơi vào chỗ trái và tà. Vì sao? Tưởng có mạng sống, tưởng có muôn vật mà ôm vọng tưởng; tưởng về vô vi, Nê-hoàn thanh tịnh, và tưởng thấy Phật; một lòng thanh tịnh, trụ trong đó mà muốn sống trong sạch, thì đều rơi vào nghiệp tà. Tất cả cách sống, nếu là tính mạng chân chính, không cho là tà, cũng không ôm ý chính mệnh, đó là chính mệnh. Nói đó là tà mệnh mà đạt tất cả cách sống đều thành thanh tịnh, đó là chính mệnh.

 Hiểu tất cả cách sống không có chính tà; trụ nơi việc sống trong sạch, không có buông lung; không có chính mệnh, tà mệnh, không đôi không lẻ, không ứng hợp, không phải không ứng hợp, đó là chính mệnh. Không trụ nơi tà mà đạt sự sống trong sạch; không có tưởng về mạng sống, không thiện, không lời, không mạng, không phải không mạng; làm việc bình đẳng chân chính mà thấy không hư dối, đó là chính mệnh.

 Thế nào là chính phương tiện? Bỏ các phương tiện tà. Vì sao? Tất cả phương tiện đều rơi vào chỗ trái và tà. Chỗ có phương tiện thì tâm ở nơi trói buộc dính mắc, đó gọi là phương tiện tà. Vì sao? Tất cả các pháp không có phương tiện tà thật sự (?); phương tiện được làm thì không chân chính, cái không chân chính gọi là phương tiện tà; (thật ra) không có phương tiện. Không có tột cùng, không có lời nói; đoạn các phương tiện thì ở đó không có gì.

 Bỏ tưởng về Nê-hoàn, không có tưởng về Phật pháp; biết rằng thực hành phương tiện thì tất cả phương tiện đều không chân chính, đến chỗ không có phương tiện. Vì bình đẳng nên không có phương tiện; bình đẳng tất cả các pháp, không có khác nhau; không có phương tiện, vượt qua mưu tính. Ý nghĩa của các phương cách thì không có gì để tính, không ứng hợp, không phải không ứng hợp, đó là chính phương tiện. Phương tiện không thể nắm được, nghĩa là như vậy. Điều gọi là phương tiện, đó là định ý; đoạn các phương tiện, gọi là các chân đế; thấy bình đẳng như vậy, không tưởng phương tiện; vì không có gì để tưởng, đó là chính phương tiện.

 Thế nào là chính ý? Tất cả điều nghĩ đều là tà tưởng; điều ý nghĩ đều là tà tư. Vì sao? Tất cả đều rơi vào tà; nếu ý kia sinh ra thì đều là tà; ý không có gì để nghĩ. Vì sao? Tất cả điều nghĩ đều từ nhân duyên sinh; điều gọi là nhân duyên đều gọi là tà. Điều ý nghĩ mà không khởi không diệt, đó gọi là chính niệm. Sở dĩ gọi là chính niệm: là không có ý niệm, không có chỗ trụ, không có sự phát khởi nghiệp; không ý, không phải không ý, ý trong sạch bậc nhất; không có ý niệm tà, đều đoạn các suy nghĩ; cái tà thì đều không có ý niệm; đó là trụ nơi chính ý.

 Chính ý ấy không chính không tà, (không có) chính niệm hay tà niệm, trừ tất cả ý và các niệm, suy tưởng. Người hiểu rõ thì tâm không khởi loạn, thường làm sáu việc (?), gọi là trụ nơi chính ý. Ý chưa từng sinh; có ý, có tướng chưa có ý; hiểu tất cả ý, đều rõ các ý, thông suốt như chân đế; không còn nghĩ có ý không ý, ứng hợp hay không ứng hợp; đó là trụ nơi chính ý, không ý, không tà.

 Nghĩ đến việc bình đẳng, không niệm, không phải không niệm, không nhân, không suy nghĩ, không có gì để nghĩ ngợi; tất cả không trông mong, đạt đến chỗ không lời; không ý, không phải không ý, trụ nơi suy nghĩ bình đẳng; không lời không nói, bỏ mọi ngôn từ, hiểu như chân đế, khắp nơi không giảng dạy, không nghĩ không tưởng; đó mới gọi là trụ nơi bình đẳng.

 Thế nào là chính định? Thấy tất cả định đều là tà định. Vì sao? Nếu nhận lấy tưởng về nhân duyên của tam muội, mong dính vào cái chính, mong trừ bỏ, thì những điều ấy đều là tà định. Điều gọi là nắm lấy thì ngược lại, định ấy không thật. Nếu đối với các cảm thọ mà không nhận lấy gì, lại không ôm tưởng mong cầu tam muội định, không có lời dạy xuất gia (?), không nghĩ đến định ý; không nương tựa, không làm, không thông suốt (?); tiêu đoạn sự vui mừng, mãi yên lặng an vui, phân biệt tướng của định; đối với tam muội định mà không trụ vào đâu; đó mới gọi là chính định tam muội.

 Điều gọi là chính định là đối với tất cả định mà không dính mắc, thì không buông lung, sáng rõ như trí tuệ, thấu đạt định ý, không nương vào việc định, mà không mong cầu nghĩ tưởng, bình đẳng tiêu các việc chân chính. Người như vậy không tưởng, không phải không tưởng, không tưởng đến vô tưởng, mới gọi là chính định. Không chính không tà, tất cả không mong cầu; vì đoạn các tưởng, cùng diệt các mong muốn, mới gọi là chính định.

 Điều gọi là định thì không có định chính hay tà; tâm không sinh gì, không chính không tà, không có chính định, không có tà định. Vì sao? Vì giác hiểu được phương tiện của các định, mới trụ nơi chính định, không có tưởng về tam muội; không chứa nhóm sự bình đẳng, khắp gọi là tất cả, mới gọi là chính định. Không rong ruổi chạy nhảy, không tạo sự buông thả (?); hoặc bình đẳng hoặc tà, bình đẳng khắp các pháp; tất cả định ý để giữ chính thụ (trạng thái thiền định đúng đắn).

 Tất cả ba cõi đều là hữu vi; điều suy nghĩ là chân đế, dùng trí tuệ mà thấy (rõ) tất cả năm đường (năm cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) qua lại sinh ra. Phật nói: Trì Nhân, Bồ-tát như vậy hiểu rõ nghĩa của đạo, nhờ đó đạt được sự phân tích chỗ hướng về của đạo như thế. Việc thánh như vậy hiểu thông chân đế, mới gọi là chính định.

 Kinh Trì Nhân Bồ-tát Sở Vấn (Kinh do Bồ-tát Trì Nhân thưa hỏi), quyển thứ tư

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video