Mười bốn. Môn Bổ ích (nhóm phép luyện tập để bồi bổ, làm khỏe thân thể)
(4) Phép hành khí kiểu rùa và ba ba (hành khí: dùng hơi thở và ý nghĩ để dẫn khí vận chuyển trong cơ thể)
〔Nguyên văn〕 Phép hành khí kiểu rùa và ba ba: lấy áo che miệng và mũi, nín thở chín lượt (bất tức: tạm ngưng thở, giữ hơi lại một lúc rồi mới thở ra; mỗi lần nín rồi thở ra như vậy gọi là một "thông", tức một lượt), nằm ngửa ngay ngắn. Thở ra thở vào thật nhẹ bằng mũi. Chữa được chứng nghẹt mũi không thông.
Ngồi quay mặt về hướng đông, ngửa đầu, nín thở năm lượt. Dùng lưỡi khuấy cho nước bọt đầy miệng rồi nuốt hai lần bảy (tức mười bốn lần). Chữa được chứng khô miệng, đắng lưỡi.
〔Giải thích〕 Phép hành khí kiểu rùa và ba ba: lấy áo hoặc chăn che kín miệng mũi, nín thở chín lượt, nằm ngửa ngay ngắn; hơi thở phải đều, nhỏ, sâu và dài, thở ra hít vào đều bằng mũi. Có thể chữa chứng nghẹt mũi không thông hơi.
Ngồi quay mặt về hướng đông, ngửa đầu hướng về phía mặt trời, nín thở chín lượt, sau đó dùng lưỡi liếm lên vòm miệng (?) cho nước bọt tiết ra trong miệng, nuốt xuống mười bốn lần. Có thể chữa khô miệng, ráo lưỡi và đắng miệng.
Tóm tắt:
Phép hành khí kiểu rùa và ba ba trong thiên này, cùng với phép hành khí kiểu chim nhạn, kiểu rồng, kiểu cóc…, đều là những phép đạo dẫn thổ nạp do người xưa bắt chước dáng điệu, cách sống của loài vật mà đặt ra (đạo dẫn thổ nạp: phương pháp dưỡng sinh cổ, kết hợp cử động co duỗi thân thể với việc thở ra – hít vào để dẫn khí trong người). Rùa và ba ba là loài sống rất lâu; người xưa thường dùng câu "thọ như hạc, tuổi như rùa" để chúc người ta sống lâu. Khi đem vào khí công thì có câu "rùa hít thở bằng mũi, hươu vận khí ở vùng xương cụt (?), để thông mạch Nhâm và mạch Đốc" (mạch Nhâm: đường kinh mạch chạy dọc chính giữa mặt trước thân người; mạch Đốc: đường kinh mạch chạy dọc chính giữa sống lưng). Hơi thở của rùa và ba ba cực nhỏ, cực nhẹ, ra vào không có tiếng, liên tục như sợi chỉ, như động mà không động, hơi trước nối hơi sau, vì thế có thể nối dài mãi từng bước, sống lâu đến trăm năm. Bắt chước cách hành khí của rùa và ba ba thì hẳn cũng có thể khiến người sống lâu. Cách bắt chước có hai: một là bắt chước hình dáng rùa và ba ba, lấy áo hoặc chăn che miệng mũi, như rùa, ba ba rụt cổ vào mai; hai là bắt chước hơi thở của rùa và ba ba, thở ra hít vào bằng mũi, đều, nhỏ, sâu, dài, đưa thẳng xuống đan điền (vùng bụng dưới rốn, nơi theo khí công là chỗ chứa và nuôi dưỡng khí), để nuôi dưỡng sự sống, kéo dài tuổi thọ. Về sau gọi công phu này là "quy tức" (thở theo kiểu rùa). Chủ yếu nhấn mạnh việc bắt chước cách hít thở của rùa và ba ba, không nhất thiết câu nệ vào việc lấy áo chăn che miệng mũi.
Đoạn thứ hai của thiên này nói về phép hút tinh hoa mặt trời và phép nuốt nước bọt; nếu kết hợp được với phép hành khí kiểu rùa và ba ba thì hiệu quả càng tốt. Việc đặt đoạn này ngay sau phép hành khí kiểu rùa và ba ba có lẽ còn mang ý: vừa hành khí theo kiểu rùa và ba ba, vừa thường quay mặt về hướng đông hướng mặt trời mà hút lấy tinh hoa của mặt trời, đồng thời dùng nước bọt để dưỡng âm (bồi bổ phần âm, tức phần dịch thể, tinh chất nuôi dưỡng cơ thể).
Mười bốn. Môn Bổ ích
(5) Phép hành khí kiểu chim nhạn
〔Nguyên văn〕 Phép hành khí kiểu chim nhạn: cúi đầu, tựa vào vách, nín thở mười hai lượt. Dùng ý nghĩ đẩy chất đàm ẩm ứ đọng và thức ăn cũ không tiêu ra theo đường dưới, thì tự khỏi.
〔Giải thích〕 Phép hành khí kiểu chim nhạn: tựa lưng vào vách tường, cúi đầu, nín thở mười hai lượt. Dùng ý nghĩ dẫn khí vào trong dạ dày, lấy nội khí (khí vận hành bên trong cơ thể) đẩy chất đàm ẩm (chất dịch đục ứ đọng trong người) và túc thực (thức ăn cũ tồn đọng không tiêu) đang ứ lại, cho thoát ra ngoài theo hậu môn, thì tự nhiên khỏi bệnh.
Tóm tắt:
Sách "Chư bệnh nguyên hậu luận" (sách y học đời Tùy bàn về nguyên nhân và triệu chứng các bệnh), "Quyển hai mươi – Các chứng bệnh đàm ẩm" viết: "Phép hành khí kiểu con vịt (?): thân thẳng, cổ cong, đẩy khí đi xuống, mỗi lần là một lượt, chữa được chứng thức ăn cũ không tiêu." Chữ bị thiếu ở đây (?) chính là con vịt; vì bắt chước con vịt, thân thẳng, cúi đầu, cong cổ, nín thở mà hành khí, nên gọi là phép hành khí kiểu vịt.
Cách làm là tựa lưng vào vách, đứng thẳng người, cúi đầu, cong cổ, thở theo lối nín thở, dùng ý nghĩ dẫn khí, đẩy đàm ẩm và thức ăn cũ không tiêu trong dạ dày, ruột ra ngoài. Nhưng cả sách này lẫn sách "Vân Cấp Thất Thiêm" (bộ sách lớn đời Tống tập hợp các sách Đạo giáo) ở đoạn này đều gọi là phép hành khí kiểu chim nhạn. Thời gần đây có bài "công phu Đại Nhạn", cũng đặt tên theo lối bắt chước loài vật, vì thế ở đây vẫn dùng tên phép hành khí kiểu chim nhạn.
Mười bốn. Môn Bổ ích
(6) Phép hành khí kiểu rồng
〔Nguyên văn〕 Phép hành khí kiểu rồng: cúi đầu (bản khác ghi: gập đầu) nhìn xuống, nín thở mười hai lượt. Chữa được bệnh ghẻ ngứa do phong và mụn nhọt độc, khiến tà nhiệt (khí nóng gây bệnh) không vào được người.
Bệnh ở họng thì có thể (?), quay về hướng dương minh để thông đạt (?), nằm xuống.
Dùng tay xoa từ bụng xuống tới chân, lấy tay nắm chân kéo ra, hạ cánh tay xuống mười hai lượt, nín thở mười hai lượt. Chữa được chứng chân yếu, tê bại không đi nổi, đau lưng và cột sống.
Lấy hai tay đan vào nhau đặt lên gáy, chữa được chứng nhiễm độc. Nếu không khỏi thì từ trong bụng thở mạnh hết hơi ra.
Lúc trăng mới mọc, lúc trăng đứng giữa trời, lúc mặt trời lặn, đứng thẳng quay mặt về phía mặt trăng, nín thở tám lượt, ngửa đầu hút lấy tinh hoa ánh trăng vào miệng rồi nuốt xuống. Làm cho âm khí (phần khí thuộc âm trong cơ thể, có tính mát, nuôi dưỡng) tăng trưởng. Phụ nữ hút ánh trăng thì âm tinh (tinh chất thuộc âm, nền tảng của sinh dục) càng dồi dào, đường sinh nở thông suốt.
〔Giải thích〕 Phép hành khí kiểu rồng: gập đầu nhìn xuống, nín thở mười hai lượt. Có thể chữa ghẻ ngứa do phong và mụn nhọt độc, khiến tà nhiệt không xâm nhập được vào cơ thể.
Câu "Bệnh ở họng thì có thể" lẽ ra là "bệnh ở họng"; câu "quay về hướng dương minh để thông đạt, nằm xuống" hình như bị sót chữ. Để ngờ, chờ khảo cứu thêm.
Dùng tay xoa bóp từ bụng xuống tới chân, tới chân rồi thì lấy tay nắm chân kéo ra, sau đó buông thõng cánh tay xuống; làm như vậy mười hai lần, nín thở hành khí mười hai lượt. Có thể chữa bệnh ở chân: chân yếu mềm, tê đau không đi được, đau lưng và cột sống.
Hai tay đan vào nhau ôm chặt lấy gáy, có thể chữa chứng tà độc. Nếu chưa khỏi thì hành khí từ trong bụng, thở mạnh cho khí ra thật nhiều, sẽ khỏi.
Lúc trăng mới mọc, lúc trăng đứng giữa trời, lúc trăng sắp lặn, đứng ngay ngắn quay mặt về phía mặt trăng, nín thở tám lượt, ngửa đầu, dùng ý nghĩ tưởng tượng hút khí tinh hoa của ánh trăng vào miệng, nuốt vào trong người, có thể bồi bổ cho âm khí tăng thêm.
Phụ nữ hút ánh trăng thì có thể làm cho âm tinh càng thêm dồi dào, đầy đủ, kinh nguyệt điều hòa, chức năng sinh sản mạnh, dễ thụ thai.
Tóm tắt:
Phép hành khí kiểu rồng là bắt chước tư thế con rồng xanh từ trên trời cúi đầu nhìn xuống, nên gọi là phép hành khí kiểu rồng. Điểm cốt yếu là "cúi đầu nhìn xuống, nín thở mười hai lượt". Đoạn cuối là "phép hút tinh hoa mặt trăng". Các nhà dưỡng sinh xưa cho rằng "âm tinh được nuôi đầy đủ thì người sống lâu". Mặt trăng thuộc âm, ánh trăng là tinh hoa của âm; hút vào có thể bồi bổ âm tinh cho người, âm tinh tăng lên thì người sống lâu. Phụ nữ thuộc âm, hút ánh trăng có thể làm âm khí thêm dồi dào, kinh nguyệt thông và đều, dễ thụ thai. Vì thế "phép hút tinh hoa mặt trăng" và "phép hút tinh hoa mặt trời" là hai công pháp lớn để bồi bổ âm tinh và dương khí (phần khí thuộc dương, có tính ấm, thúc đẩy hoạt động) cho con người. Cách tập phép hút tinh hoa mặt trăng là: ngửa đầu, hai mắt nhìn mặt trăng, mắt không mở to, vừa ngắm trăng vừa thở. Khi mắt mỏi thì có thể nhắm mắt nhẹ, ghi nhớ hình dạng mặt trăng; khi hình ảnh ấy sắp mờ đi thì mở mắt ra ngắm lại. Dùng ý nghĩ tưởng tượng hút ánh trăng vào miệng, rồi nuốt vào trong người; tập lâu sẽ thấy có "ánh bạc trong trắng" đi vào ngũ tạng lục phủ (các cơ quan nội tạng), khiến khắp người mát mẻ, bứt rứt dần tan, bước vào "cảnh giới thanh tịnh" (trạng thái tâm trong sạch, yên lặng), thậm chí thấy một khối ánh sáng màu trắng treo soi ngay trước mặt, lan tỏa dập dờn trong thân.
Mười bốn. Môn Bổ ích
(7) Phép vào nước
〔Nguyên văn〕 Khi vào nước, giơ hai cánh tay lên mà nín thở, đó là phép không bị chìm.
– Ngồi quay mặt về hướng bắc theo thế "ky cứ" (ngồi bệt, hai chân duỗi dạng ra phía trước, hình như cái ki), lấy tay vít lấy năm ngón chân, chữa được chứng teo yếu vùng phục thố (khối cơ to ở mặt trước đùi, nổi lên như con thỏ nằm) và gân vùng mông co rút.
– Ngồi thế ky cứ, luồn hai tay qua chỗ chân co mà chống xuống đất, đặt chân co lên trên tay, nâng mông lên. Có thể kết hợp hành khí. Chữa được chứng tiểu rắt nhỏ giọt và đau vú.
– Giơ chân lên bắt chéo ra sau gáy, hai tay chống đất, nâng mông lên và giữ (?), khi nín thở tới mức tận cùng thì bắt chéo hai chân lên trên gáy. Chữa được chứng trong bụng đầy tức khó chịu, trừ được tam trùng (ba loại giun sán ký sinh trong bụng theo y học cổ), làm lợi cho ngũ tạng (năm cơ quan chính: tim, gan, tì, phổi, thận), khiến tinh thần khoan khoái.
– Ngồi xổm, hai tay nâng chân lên, ngồi xổm dạng ngang hết mức. Chữa chứng khí xung (?) gây sưng đau, chứng hàn sán (đau bụng dưới, đau vùng bẹn – bìu do khí lạnh gây ra) chạy lên chạy xuống, đưa khí về thận.
– Ngồi xổm, hai tay nâng năm ngón chân lên, cúi đầu xuống hết mức. Khi ấy khí của ngũ tạng đều dồn tới, chữa được tai nghe không rõ, mắt nhìn không tỏ; tập lâu thì khiến tóc bạc đen trở lại.
– Nằm ngửa ngay ngắn, cuộn hai bàn tay lại thành nắm, nín thở, dẫn khí xuôi xuống gót chân, chống vào giường. Chữa chứng âm kết (đại tiện bí kết do hàn lạnh), gân mạch tê dại, teo yếu, co rút (?).
– Vòng hai tay lại, chống vào dưới nách, chữa chứng tức đầy trong ngực, chóng mặt, tay teo khô.
– Lật ngược hai bàn tay chống lên đầu gối, ngửa đầu bắt chước ba ba lấy khí, đưa nguyên khí "đại hoàng" (nguyên khí: khí gốc bẩm sinh, nền tảng sự sống; "đại hoàng" ở đây chỉ trung đan điền, xem lời giải phía sau) xuống đan điền, khiến lưng và cột sống không còn biết đau.
– Dùng ngón tay cái nhanh chóng vê bịt lỗ mũi, nín thở, khí liền đi lên tới nê hoàn trong não (nê hoàn: vùng trung tâm bên trong đầu, còn gọi là thượng đan điền), khiến âm dương thuận theo lẽ thường của nó, đến mức không biết mệt mỏi.
– Tay trái nhanh chóng nắm chặt tóc, tay phải vòng ra qua sau gáy; đó gọi là huyết, mạch, khí đều chảy về gốc của mình, đóng giữ khí của kinh cự dương (tức kinh Thái dương, đường kinh mạch chạy dọc phía sau lưng, gáy, đầu), khiến âm không tràn ra ngoài; thật rõ ràng (?) đều là cách làm lợi cho đạo âm dương.
– Ngồi ngay ngắn, hai tay vắt chéo ra sau lưng, gọi là "buộc đai". Chữa chứng không đi đại tiện được, làm thông lợi vùng bụng, chữa chứng hư nhược gầy mòn. Ngồi dưới đất, hai tay đan chéo đặt ở phía dưới (bụng), chữa chứng vùng kín căng đầy.
– Hai tay nắm dây ròng rọc mà treo ngược người, cho chân lộn lên phía trên, chữa được chứng chóng mặt và phong điên (bệnh điên, động kinh do phong tà gây ra). Hai tay vòng ngược ra sau lưng nắm dây mà tự treo mình lên.
Chữa được chứng trung tiêu không vận chuyển (?), ăn uống không xuống được. Một tay nắm dây kéo ở trên, tay dưới tự nắm lấy chân, chữa được trĩ lâu năm ở vùng mông và chứng sưng.
– Ngồi dưới đất, duỗi thẳng hai chân, hai tay đan chéo vít lấy hai bàn chân, kéo hết mức. Chữa chứng ruột và dạ dày không chịu nhận thức ăn, nôn ọe, khí đi ngược lên.
〔Giải thích〕 Phép vào nước: khi tập phải giơ hai cánh tay lên, nín thở hành khí; đó chính là công pháp gọi là không bị nước làm hại. Câu "phép không bị chìm" có thể đối chiếu với phép vào lửa, mà giải thích theo nghĩa "phép không bị tổn hại".
– Quay mặt về hướng bắc, ngồi thế ky cứ, dùng hai tay kéo năm ngón của hai chân, có thể chữa chứng đùi teo yếu mềm, gân mạch vùng thắt lưng – xương cùng (?) co rút.
– Ngồi theo thế co gối, dạng chân, luồn hai tay qua khoeo chân chống xuống đất, đặt chân lên trên tay, nâng mông lên. Có thể đồng thời kết hợp hành khí. Chữa khỏi chứng tiểu rắt nhỏ giọt và đau vú.
Giơ chân bắt chéo ra sau gáy, hai tay chống đất, nâng mông lên thật cao, đến mức tối đa, bắt chéo hai chân lên trên gáy. Có thể chữa chứng trong bụng đầy chướng khó chịu, trừ tam trùng, khơi thông ngũ tạng, làm tinh thần khoan khoái.
– Dùng thế ngồi xổm, khi ngồi xổm thì dạng hai chân sao cho gần như thành một đường thẳng, tức là cái gọi là "gắng sức ngồi xổm dạng ngang"; đồng thời hai tay nắm lấy ngón của hai chân, gắng sức kéo lên trên cho ngón chân rời khỏi mặt đất. Công pháp này có thể chữa chứng khí xung lên làm bụng sưng đau, chứng hàn sán chạy lên chạy xuống, khiến khí thận lưu thông.
– Dùng thế ngồi xổm co gối như ngồi, hai tay kéo năm ngón của hai chân lên, cúi đầu hết mức, khiến khí của ngũ tạng đều dồn lên đầu. Có thể chữa tai nghe không rõ, mắt mờ nhìn không tỏ. Tập công pháp này lâu dài có thể khiến tóc bạc đen trở lại.
– Nằm ngửa ngay ngắn, hai bàn tay cuộn lại thành nắm, bế khí nín thở, dẫn khí theo chân xuống tới gót chân thì dừng, hai gót chân chống lên giường. Có thể chữa chứng âm kết, gân mạch tê dại, teo yếu hoặc co quắp. Buông hai tay ra, chống vào dưới nách, chữa chứng tức đầy trong ngực, chóng mặt, tay teo khô không cử động được.
– Lật ngược hai bàn tay chống lên đầu gối, ngửa đầu, hít khí theo cách con ba ba ngửa mặt lên trời vươn cổ hít khí, dẫn khí tới trung đan điền (vùng giữa ngực bụng, quanh chỗ hõm dưới ngực), khiến nguyên khí ở trung đan điền xuống tới hạ đan điền (vùng bụng dưới rốn), có thể làm hết đau lưng và cột sống. Nguyên khí "đại hoàng" chính là nguyên khí ở trung đan điền.
– Dùng ngón tay cái nhanh chóng vê bịt lỗ mũi, bế khí nín thở, dẫn khí đi lên tới nê hoàn trong não, có thể khiến âm dương thuận theo lẽ thường của nó, đạt hiệu quả làm thân thể cường tráng, khỏe mạnh, khiến người khó mệt mỏi.
– Tay trái nhanh chóng nắm chặt tóc, tay phải vòng ra qua sau gáy; đó chính là cái gọi là huyết, mạch, khí đều chảy về gốc của mình, đóng giữ khí của kinh Thái dương, khiến âm khí không chảy ra ngoài. Công pháp này quả thật là cách hiệu nghiệm để điều hòa, thông suốt âm dương.
– Ngồi ngay ngắn, hai tay vắt chéo ra sau lưng, gọi là "buộc đai". Có thể chữa chứng đại tiện khó khăn, làm thông lợi vùng bụng, và có thể chữa chứng hư lao (suy nhược lâu ngày) gầy mòn (?).
– Ngồi dưới đất, hai tay đan chéo đặt dưới rốn, có thể chữa chứng vùng hội âm (vùng giữa hậu môn và bộ phận sinh dục) căng đầy khó chịu.
– Hai tay nắm lấy dây thừng, treo ngược người trên ròng rọc. Ròng rọc là dụng cụ kéo nước giếng lên. Công pháp này có thể dùng dụng cụ ấy, cho chân ở trên, đầu ở dưới, người rời khỏi mặt đất, để chữa chứng chóng mặt và bệnh phong điên. Hai tay vòng ngược ra sau lưng kéo dây, níu dây tự treo mình lơ lửng giữa không trung. Có thể chữa khỏi chứng tì khí ở trung tiêu (vùng bụng trên, nơi lá lách và dạ dày tiêu hóa thức ăn) không vận hóa được, ăn uống kém. Một tay ở trên níu kéo dây, tay kia ở dưới nắm lấy chân, có thể chữa khỏi trĩ lâu năm và chứng sưng đau vùng xương cùng cụt (?).
– Ngồi dưới đất, duỗi thẳng hai chân, hai tay đan chéo vít kéo hai bàn chân, gắng sức hết mức, có thể chữa chứng ruột và dạ dày không chịu nhận thức ăn uống, nôn mửa, khí đi ngược lên.
Tóm tắt:
– Bàn về phép vào nước: sách "Vân Cấp Thất Thiêm" viết: "Phép hút tinh hoa mặt trăng: hút tinh hoa mặt trăng, phàm lúc trăng mới mọc, lúc trăng đứng giữa trời, lúc trăng lặn, đứng thẳng quay mặt về phía mặt trăng, nín thở tám lượt, ngửa đầu hút tinh hoa mặt trăng, nuốt tám lần, khiến âm khí tăng trưởng. Phụ nữ hút vào thì âm tinh càng dồi dào, đường sinh nở thông suốt. Phàm khi vào nước, giơ hai cánh tay lên nín thở, (thì không) chìm (?)." Sách "Ngộ Chân Thiên chú sớ" (lời chú giải sách "Ngộ Chân Thiên", kinh điển về luyện nội đan của Đạo giáo đời Tống) nói: "Làm cho lửa lắng dịu lại gọi là mộc dục" (mộc dục: nghĩa đen là tắm gội; trong luyện nội đan là giai đoạn ngừng thúc lửa, để tâm và khí yên lặng mà ôn dưỡng); mộc dục chính là vào nước tắm rửa cho sạch thân.
Chữ "phàm khi vào nước" ở đây có thể hiểu là: hút tinh hoa mặt trăng quá mức, khiến âm khí trội lệch, thân người như bị dội nước, hoặc như đang ngâm trong nước, chân tay lạnh giá. Lúc ấy nên giơ hai cánh tay lên mà nín thở, để dẫn lửa lên, nâng dương khí, làm tan âm khí, không để âm khí nhấn chìm dương khí khiến lửa tắt. Vương Băng (danh y đời Đường, người chú giải sách "Hoàng Đế Nội Kinh") nói: "Bồi thêm cho nguồn của lửa để làm tan bóng mây âm u" (tức tăng dương khí để tiêu trừ chứng âm hàn), chính là ý này. Câu "Phép vào nước: khi vào nước, giơ hai cánh tay lên mà nín thở, là phép không bị chìm" trong thiên này có nghĩa là: khi luyện công để bổ âm, giống như vào nước tắm gội xong, thì nên giơ hai cánh tay lên nín thở để dẫn dương khí lên, khơi lửa, đừng để nước nhấn chìm lửa. Vào nước và vào lửa đều là hai điều cần lưu ý, hai nguyên tắc lớn trong luyện công, vì thế sách này đặt riêng thành đề mục để người đọc chú ý.
– Phép ba ba lấy khí: cách tập xem ở "phép hành khí kiểu rùa". Đoạn này nhấn mạnh rằng công phu ấy cũng có thể tập theo cách "lật ngược hai bàn tay chống lên đầu gối, ngửa đầu bắt chước ba ba lấy khí, đưa nguyên khí đại hoàng xuống đan điền", còn phép trước thì chủ trương lấy áo chăn che miệng mũi; mỗi cách bắt chước một mặt khác nhau. Theo thuyết ngũ hành, hành Thổ ở vị trí trung tâm, màu của nó là màu vàng chính; vì có màu vàng mà thể lại lớn, nên gọi là "đại hoàng" (vàng lớn). "Đại hoàng" ở đây tức là trung đan điền. Hơi thở của ba ba sâu, dài, nhỏ và đều; bắt chước mà hít vào thì phải cố gắng hít cho sâu dài, khiến khí đi từ trung đan điền thẳng xuống tới hạ đan điền.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video