Thiên 18 — Môn 14 Bổ ích (11–12): Ngũ cầm hí và khẩu quyết thở sáu chữ

 Mười bốn, Môn Bổ ích (phần nói về các cách bồi bổ, làm cho thân thể khỏe mạnh thêm)

 (Mười một) Phép Ngũ cầm hí (bài tập mô phỏng động tác của năm loài vật: hổ, hươu, gấu, vượn, chim)

 [Nguyên văn] Sách *Đạo Tạng kinh* (bộ tổng tập kinh sách của Đạo giáo) chép: "Lão Quân (tức Thái Thượng Lão Quân, là Lão Tử được Đạo giáo tôn làm thần) nói: Các bậc tiên ngày xưa làm phép đạo dẫn (phép vận động co duỗi thân thể kết hợp với hít thở để giữ gìn sức khỏe). Họ biết vươn mình như chim, kéo duỗi da thịt và thân thể, cử động các khớp xương, để mong lâu già. Phép ấy gọi là Ngũ cầm hí (trò của năm loài vật). Kéo duỗi chân tay như móng vuốt loài thú để thay cho đạo dẫn.

 Khi trong người thấy khó chịu thì đứng dậy làm theo trò của một con vật, cho ra mồ hôi rồi thôi, nhờ vậy thân thể nhẹ nhõm, nhanh nhẹn. Phổ (tức Ngô Phổ, học trò của Hoa Đà) thực hành theo, sống đến hơn chín trăm tuổi, tai vẫn thính, mắt vẫn tinh, răng còn đủ và chắc. Làm phép đạo dẫn vốn rất dễ, vậy mà người chịu làm lại rất hiếm, thật đáng buồn thay!

 Một, trò con hổ: bốn chi chống xuống đất, dậm phía trước ba lần (dậm chân tại chỗ mà không tiến lên), dậm phía sau ba lần. Duỗi dài da thịt, chợt tiến lên, chợt lùi lại, ngửa mặt nhìn trời rồi trở về tư thế cũ. Lại nằm sấp, chống mình xuống đất, tiến lên và lùi lại mỗi lần bảy lượt.

 Hai, trò con gấu: nằm ngửa thẳng, hai tay ôm phía dưới đầu gối, ngẩng đầu, áp đầu xuống đất bên trái bảy lần, bên phải cũng bảy lần. Rồi chống xuống đất, hai tay trái phải đỡ đất mỗi bên bảy lần.

 Ba, trò con hươu: bốn chi chống xuống đất, vươn cổ ngoái nhìn ra sau, bên trái ba lần, bên phải ba lần. Ngoái sang trái thì duỗi chân phải, ngoái sang phải thì duỗi chân trái, duỗi ra co vào mỗi bên cũng ba lần.

 Bốn, trò con vượn: bám vào vật gì đó để treo mình lên, co duỗi thân thể, kéo lên hạ xuống bảy lần. Rồi lấy chân móc vào vật mà treo ngược người, bên trái bảy lần, bên phải bảy lần. Sau đó ngồi, hai tay trái phải móc lấy chân, cúi ép (đầu) xuống mỗi bên bảy lần (chữ "năm" ở chỗ này không rõ nghĩa) (?).

 Năm, trò con chim: đứng dậy, co một chân lên, giang hai tay, dùng sức vẫy lên như quạt cánh, mỗi bên hai lần bảy lượt (tức mười bốn lượt). Rồi ngồi xuống, duỗi chân, cúi lên kéo các ngón chân, mỗi bên bảy lần. Co duỗi hai tay mỗi bên bảy lần.

 Phép Ngũ cầm hí cứ tùy sức mà làm, lấy lúc ra mồ hôi làm giới hạn. Phép này làm thân thể nhẹ nhõm, giúp tiêu cốc khí (khí sinh ra từ thức ăn, ý nói giúp tiêu hóa thức ăn), tăng khí lực, trừ được trăm bệnh. Đà (tức Hoa Đà) thực hành phép này, sống quá vạn tuổi. Ông truyền dạy cho học trò là Ngô Phổ người đất Quảng Lăng (nay thuộc vùng Dương Châu, tỉnh Giang Tô), người này cũng được sống lâu.

 [Giải thích] Phép Ngũ cầm hí trong mục này và Bí quyết phục khí thổ nạp (phép điều hòa hơi thở: thở ra hơi cũ, hít vào hơi mới để nuôi dưỡng thân thể) trong các mục sau được chọn từ thiên *Thái Thượng Lão Quân dưỡng sinh quyết*, thuộc bộ Động Thần (một trong ba phần lớn của Đạo Tạng) trong bộ *Chính Thống Đạo Tạng* (bộ Đạo Tạng được biên soạn vào niên hiệu Chính Thống đời Minh).

 Ngũ cầm hí là phép đạo dẫn do người xưa bắt chước cách vận động của các loài chim thú mà soạn ra. Sách *Trang Tử* đã có động tác "gấu treo mình, chim vươn cánh". Sách *Hoài Nam Tử* lại ghi sáu động tác của các loài vật: "gấu treo mình, chim vươn cánh, vịt trời tắm (?), [vượn nhảy (?)], cú nhìn, hổ ngoái lại".

 Danh y đời Hậu Hán là Hoa Đà đã kế thừa một số kinh nghiệm của người trước mà soạn ra Ngũ cầm hí. Thiên *Hoa Đà truyện* trong sách *Hậu Hán thư* chép: "Hoa Đà nói với Ngô Phổ rằng: 'Thân thể con người cần được lao động, chỉ có điều đừng để quá sức mà thôi. Có cử động thì cốc khí mới tiêu được, máu huyết mới lưu thông, bệnh không sinh ra được. Cũng như cái chốt cửa không bao giờ mục (ví như vật thường xuyên chuyển động thì không hư hỏng) vậy.

 Vì thế các bậc tiên ngày xưa làm phép đạo dẫn, vươn cổ như gấu, ngoái nhìn như cú, kéo duỗi lưng và thân mình, cử động các khớp xương, để mong lâu già. Ta có một phép gọi là Ngũ cầm hí: một là hổ, hai là hươu, ba là gấu, bốn là vượn, năm là chim. Phép này cũng dùng để trừ bệnh, lại có lợi cho chân tay, dùng thay cho đạo dẫn. Khi thân thể thấy khó chịu, đứng dậy làm theo trò của một con vật, cho mồ hôi ra ướt đẫm, rồi xoa phấn lên người, thân thể sẽ nhẹ nhõm, nhanh nhẹn, trong bụng lại thấy muốn ăn.' Ngô Phổ thực hành theo, sống hơn chín mươi tuổi, tai vẫn thính, mắt vẫn tinh, răng còn đủ và chắc."

 Hoa Đà vì "hiểu rõ phép dưỡng tính (cách nuôi dưỡng thân thể và tinh thần) nên người ta cho rằng ông đã gần trăm tuổi mà dung mạo vẫn còn khỏe mạnh như người trai tráng". Ngũ cầm hí sau khi được đưa vào bộ *Đạo Tạng* thì được gắn tên *Thái Thượng Lão Quân dưỡng sinh quyết*, có những lời không đúng sự thật như "Hoa Đà thực hành phép này, sống quá vạn tuổi; Ngô Phổ thực hành theo, sống hơn chín trăm tuổi". Nhưng các động tác của năm con vật được mô tả ở đây bắt chước dáng điệu loài vật rất giống, lượng vận động lớn, phản ánh được bộ mặt mộc mạc, chân thực của Ngũ cầm hí thời xưa.

 Một, trò con hổ: bắt chước dáng con hổ dữ đi ra. Tay chân bốn chi chống xuống đất, thành tư thế bốn chi ngồi xổm trên đất. Trước hết dùng hai chi trước (tay) dậm tại chỗ ba lần, rồi dùng hai chi sau (chân) dậm tại chỗ ba lần. Sau đó thả lỏng và duỗi dài các cơ, bốn chi chống đất, chợt nhảy tới trước, chợt nhảy lùi sau, mỗi chiều nhảy bảy lần. Cuối cùng ngẩng đầu nhìn trời, dáng như hổ nhìn xa rồi gầm dài, kết thúc bài tập.

 Hai, trò con gấu: bắt chước dáng con gấu nằm ngẩng đầu nhìn quanh. Nằm ngửa, hai tay ôm phía dưới đầu gối, ngẩng đầu, xoay đầu về phía mặt đất bên trái và trước ngực để nhìn quanh bảy lần, rồi về bên phải bảy lần. Sau đó lật mình, bốn chi chống đất, hai tay trái phải đỡ đất mỗi bên bảy lần.

 Ba, trò con hươu: bắt chước dáng con hươu vươn mình, ngẩng cao đầu. Bốn chi chống đất, vươn cổ ngẩng đầu ngoái nhìn sang trái sang phải mỗi bên ba lần. Khi ngoái nhìn, vươn cổ sang trái thì duỗi thẳng chân phải, vươn cổ sang phải thì duỗi thẳng chân trái; duỗi ra co vào bên trái bên phải cũng mỗi bên ba lần.

 Bốn, trò con vượn: bắt chước dáng con vượn leo cây chuyền cành, nhanh nhẹn, linh hoạt. Dùng hai tay bám vào vật gì đó (như cành cây chẳng hạn) để treo người lơ lửng, kéo người lên, co duỗi chân tay, lên xuống bảy lần. Sau đó dùng chân móc vào cành cây hay vật tương tự, treo ngược người, đung đưa sang trái sang phải mỗi bên bảy lần. Sau đó ngồi xuống, duỗi thẳng hai chân, dùng tay trái tay phải móc lấy chân, cúi đầu xuống cho đầu chạm vào chân, mỗi bên bảy lần.

 Năm, trò con chim: bắt chước dáng con hạc đứng một chân, bay lượn nhẹ nhàng tự tại. Đứng thẳng, một chân đặt xuống đất, một chân co lên, thành tư thế hạc trắng đứng một chân. Giang hai tay, dùng sức vẫy lên xuống như chim đang bay. Đổi chân trái chân phải đứng một chân, mỗi bên bảy lần. Sau đó ngồi xuống, duỗi chân, dùng tay móc lấy các ngón chân, mỗi bên làm bảy lần. Lại duỗi thẳng rồi co hai cánh tay, mỗi bên làm bảy lần.

 Những điều cần chú ý: khi tập có thể chỉ tập một trò, cũng có thể tập cả năm trò cùng lúc. Nên tùy theo tình trạng cơ thể, cố gắng hết sức trong khả năng, lấy lúc hơi ra mồ hôi làm mức.

 Mười bốn, Môn Bổ ích

 (Mười hai) Bí quyết phục khí thổ nạp

 [Nguyên văn] Chữ Tứ (?) (một âm thở ra; chữ gốc bị mất, theo các câu sau có lẽ là chữ "tứ"): chữ Tứ chủ về tạng Phế (theo Đông y là phổi cùng chức năng điều hành hơi thở; "chủ" nghĩa là cai quản, ứng với), Phế nối liền với ngũ tạng (năm tạng chính trong cơ thể theo Đông y: Tâm – tim, Can – gan, Tỳ – lá lách và chức năng tiêu hóa, Phế – phổi, Thận). Phế bị nhiễm gió thì mũi nghẹt. Có bệnh thì đọc chữ Tứ (?), dùng phép thổ nạp mà chữa.

 Chữ Ha: chữ Ha chủ về Tâm (tim), Tâm nối với lưỡi và ngũ tạng. Tâm nóng thì lưỡi khô. Có bệnh thì đọc chữ Ha, dùng phép thổ nạp mà chữa.

 Chữ Hô: chữ Hô chủ về Tỳ, Tỳ nối với môi. Sách bàn rằng: Tỳ bị thấp (khí ẩm ướt đọng lại gây bệnh) thì môi khô nứt. Có bệnh thì đọc chữ Hô, dùng phép thổ nạp mà chữa.

 Chữ Hư: chữ Hư chủ về Can (gan), Can nối với mắt. Sách bàn rằng: Can thịnh (khí của gan quá mạnh) thì mắt đỏ. Có bệnh thì đọc chữ Hư, dùng phép thổ nạp mà chữa.

 Chữ Xuy: chữ Xuy chủ về Thận, Thận nối với tai. Sách bàn rằng: Thận hư (thận suy yếu) thì tai điếc. Có bệnh thì đọc chữ Xuy, dùng phép thổ nạp mà chữa.

 Chữ Hy: chữ Hy chủ về Tam tiêu (theo Đông y là một "phủ" chia khoang thân mình làm ba phần trên, giữa, dưới, là đường vận hành của khí và nước trong cơ thể). Có bệnh thì đọc chữ Hy, dùng phép thổ nạp mà chữa.

 [Giải thích] Có một phương pháp luyện tập khi thở thì kết hợp đọc thầm âm của các chữ, gọi là "Bí quyết phục khí thổ nạp" hay "Lục tự khí quyết" (bí quyết thở với sáu chữ). Sáu chữ ấy là Tứ (?), Ha, Hô, Hư, Xuy, Hy. Sáu chữ lần lượt ứng với Phế, Tâm, Tỳ, Can, Thận – tức năm tạng – và Tam tiêu.

 Chữ Tứ (?) ứng với Phế. Phế chủ về khí, khai khiếu ở mũi (tức là thông ra ngoài và biểu hiện qua mũi), khí của Phế rót vào khắp năm tạng. Phế bị nhiễm gió thì mũi nghẹt không thông. Phế có bệnh, có thể khi thở ra đọc thầm chữ "Tứ" (?) để chữa.

 Chữ Ha ứng với Tâm. Tâm khai khiếu ở lưỡi, thống lĩnh năm tạng. Tâm kinh (đường kinh mạch thuộc về tim) có nhiệt thì miệng lưỡi khô ráo. Tâm có bệnh, có thể khi thở ra đọc thầm chữ "Ha" để chữa.

 Chữ Hô ứng với Tỳ. Tỳ khai khiếu ở môi. Cho nên người xưa nói: Tỳ đọng thấp thì môi miệng khô ráo. Tỳ có bệnh, có thể khi thở ra đọc thầm chữ "Hô" để chữa.

 Chữ Hư ứng với Can. Can khai khiếu ở mắt. Cho nên người xưa nói: khí của Can quá thịnh thì mắt đỏ và đau. Can có bệnh, có thể khi thở ra đọc thầm chữ "Hư" để chữa.

 Chữ Xuy ứng với Thận. Thận khai khiếu ở tai. Cho nên người xưa nói: Thận hư thì tai điếc.

 Thận có bệnh, có thể khi thở ra đọc thầm chữ "Xuy" để chữa. Chữ Hy ứng với Tam tiêu. Tam tiêu có bệnh, có thể khi thở ra đọc thầm chữ "Hy" để chữa.

 Tóm tắt:

 Phương pháp luyện tập chữa bệnh khi thở thì kết hợp đọc thầm khẩu quyết, lần đầu được ghi trong sách *Dưỡng tính diên mệnh lục* (sách ghi phép nuôi dưỡng thân tâm để kéo dài tuổi thọ) của Đào Hoằng Cảnh đời Lương: "Hít khí vào có một cách, thở khí ra có sáu cách. Hít khí vào một cách là hít; thở khí ra sáu cách là Xuy, Hô, Hy, Ha, Hư, Tứ (?), đều là thở ra cả. Hơi thở của con người, một lần thở ra một lần hít vào, vốn có số ấy.

 Muốn làm phép thở dài ra thì: lúc trời lạnh có thể dùng chữ Xuy, lúc trời ấm có thể dùng chữ Hô. Chữa bệnh tỉ mỉ theo từng trường hợp thì: chữ Xuy để trừ gió độc, chữ Hô để trừ nóng, chữ Hy để trừ bứt rứt, chữ Ha để giáng khí xuống, chữ Hư để làm tan chỗ ứ trệ, chữ Tứ (?) để giải sự mệt mỏi cùng cực."

 Đời sau lại đem sáu chữ ứng với năm tạng và Tam tiêu, cùng với bốn mùa. Như bài ca quyết "Sáu chữ ứng với năm tạng" trong sách *Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu* (sách nêu những điều cốt yếu của phép ngồi thiền theo lối chỉ quán: "chỉ" là dừng các ý nghĩ lan man, "quán" là quan sát soi xét bằng trí tuệ) do Trí Khải (?) (vị cao tăng đời Tùy) thuật lại, có nói: Tâm ứng chữ Ha, Thận ứng chữ Xuy; Tỳ ứng chữ Hô, Phế ứng chữ Tứ (?), bậc thánh đều biết; khi Can tạng nóng thì dùng chữ Hư; chỗ Tam tiêu bị ứ tắc thì chỉ việc đọc chữ Hy.

 Phần "Hai mươi bảy, Môn Người già" của sách này có dẫn bài ca quyết "Sáu chữ ứng với bốn mùa" trong sách *Tu chân thư* nói rằng: Mùa xuân đọc chữ Hư làm sáng mắt, hành Mộc (một trong ngũ hành, ứng với mùa xuân và với Can) giúp đỡ Can; mùa hạ đọc chữ Ha cho Tâm thì hành Hỏa (ứng với mùa hạ và với Tâm) tự lắng dịu; mùa thu đọc chữ Tứ (?) thì chắc chắn hành Kim (ứng với mùa thu và với Phế) làm Phế nhuận; Thận đọc chữ Xuy chỉ cốt sao cho cung Khảm (quẻ Khảm thuộc hành Thủy, ở đây chỉ Thận) được yên ổn; Tam tiêu đọc chữ Hy thì trừ được bứt rứt nóng nảy; bốn mùa đều thường đọc chữ Hô thì Tỳ tiêu hóa được thức ăn.

 Phải nhớ kỹ kiêng (?) không để phát ra tiếng cho miệng và tai nghe thấy; công hiệu của nó còn hơn cả thuốc tiên quý báu.

 Còn về cách luyện cụ thể và công dụng chữa bệnh chủ yếu của Lục tự quyết, phần "Hai mươi bảy, Môn Người già" của sách này có bàn kỹ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video