Thiên 10 — Phẩm 9: Thực hành

 Phẩm thứ chín: Thực hành Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ; Ba-la-mật: đến bờ bên kia. Gộp lại là trí tuệ lớn thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật, nhờ đó vượt qua biển sinh tử để đến bờ giải thoát)

 Bấy giờ hiền giả Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu lý "không" bậc nhất) bạch Phật rằng: "Thưa vâng, bậc Thiên Trung Thiên (Trời của các trời, danh hiệu tôn xưng Phật)! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, người có tâm nguyện lớn) không có ẩu-hòa câu-xá-la (phương tiện thiện xảo: sự khéo léo dùng cách thích hợp để tu hành và giáo hóa mà không bị dính mắc) mà thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, thì như sau.

 Nếu thực hành nơi sắc (hình chất, phần thân xác và vật chất), thì đó là thực hành theo tưởng (tức là bám vào hình tướng, vào khái niệm). Nếu thực hành nơi thống dương (cảm thọ: cảm giác khổ, vui, hay không khổ không vui), tư tưởng (sự nhận biết hình tướng, gọi tên sự vật), sinh tử (ở đây chỉ "hành": các hoạt động tạo tác, ý muốn của tâm) và thức (sự hay biết, phân biệt), thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng sắc là thường còn, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là thường còn, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng sắc là vô thường (không thường còn, luôn biến đổi), thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô thường, thì đó là thực hành theo tưởng.

 Nếu thực hành theo ý cho rằng sắc là khổ, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là khổ, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng sắc là vui, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vui, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng sắc là ngã sở (cái thuộc về ta, của ta), thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là ngã sở, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng sắc không phải là ngã sở, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không phải là ngã sở, thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng sắc là hư vô (trống rỗng, không thật), thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là hư vô, thì đó là thực hành theo tưởng.

 Thưa Thiên Trung Thiên! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà thực hành theo ý cho rằng sắc là tịch mịch (vắng lặng, đã dứt hết mọi khuấy động), thì đó là thực hành theo tưởng. Thực hành theo ý cho rằng thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là tịch mịch, thì đó là thực hành theo tưởng.

 Thưa Thiên Trung Thiên! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà không có ẩu-hòa câu-xá-la, thì nếu thực hành tứ ý chỉ (bốn chỗ đặt tâm quán sát: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), đó là thực hành theo tưởng. Thực hành tứ ý đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều thiện chưa sinh, nuôi lớn điều thiện đã sinh), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần diệu: ý muốn, sự siêng năng, sự chuyên tâm, sự suy xét), ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu: lòng tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), thất giác ý (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát do hành (tám con đường chân chính: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng), thì đó là thực hành theo tưởng. Nếu thực hành thập chủng lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), tứ vô sở úy (bốn điều Phật không hề e sợ khi thuyết pháp giữa đại chúng), tứ phân biệt biện (bốn tài biện thuyết không ngăn ngại: thông suốt về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, và về cách nói năng ứng đáp), thập bát bất cộng chư Phật chi pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ chư Phật mới có, không chung với ai khác), thì đó là thực hành theo tưởng.

 Thưa Thiên Trung Thiên! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà tự nghĩ rằng: 'Ta đang thực hành Bát-nhã Ba-la-mật', thì đó là Bồ-tát Ma-ha-tát trái lại đang thực hành theo tưởng. Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát trong lòng tự nghĩ rằng: 'Thực hành như thế này là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật', thì đó cũng là thực hành theo tưởng. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà không có ẩu-hòa câu-xá-la."

 Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) hỏi: "Thưa Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế nào để đạt được Bát-nhã Ba-la-mật?"

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Thưa hiền giả! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà dựng lên tưởng về sắc, thì không tin hiểu được. Nếu dựng lên sắc thì không thoát khỏi tưởng, mà là thực hành theo tưởng sinh tử. Nếu thực hành theo tưởng về sắc thì không thể thoát khỏi vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật), hành (các hoạt động tạo tác của thân, miệng, ý), thức, lục nhập (sáu cửa giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), sở cánh (xúc: sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), thống (thọ: cảm giác), ái (lòng ham muốn), thọ (thủ: sự nắm giữ, chấp lấy), hữu (sự hình thành đời sống mới), sinh, già, bệnh, chết, cùng những nỗi lo buồn, phiền não dồn đến. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là không thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, tức là không có ẩu-hòa câu-xá-la.

 Dựng lên tưởng về mắt thì không tin hiểu được sự giải thoát. Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát dựng lên tưởng về tai, mũi, lưỡi, thân, ý thì không tin hiểu được sự giải thoát. Nếu dựng lên tưởng về nhãn sắc thức (sự hay biết sinh ra khi mắt gặp hình sắc), nhĩ thanh thức (sự hay biết khi tai gặp âm thanh), tỷ hương thức (sự hay biết khi mũi gặp mùi), thiệt vị thức (sự hay biết khi lưỡi gặp vị), thân tế hoạt thức (sự hay biết khi thân chạm vào vật mịn, trơn, tức các đối tượng xúc chạm), ý pháp thức (sự hay biết khi ý gặp các đối tượng của tâm), thì không tin hiểu được sự giải thoát. Nếu quen theo sự tiếp xúc của mắt, sự tiếp xúc quen thuộc của tai, mũi, lưỡi, thân, ý, và dựng lên các tưởng ấy, thì không tin hiểu được sự giải thoát.

 Giả sử dựng lên tưởng về tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, thì không tin hiểu được sự giải thoát. Nếu dựng lên tưởng về thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp, thì không tin hiểu được sự giải thoát, mà đối với Phật pháp lại nhớ nghĩ, thực hành theo sự bám chấp vào tưởng. Người nhớ nghĩ, thực hành theo tưởng thì không tin hiểu được sự giải thoát khỏi tai họa khổ não của mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nối nhau gây ra vòng sinh tử, từ vô minh cho đến già chết). Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy còn không thể chứng quả của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, cầu giải thoát cho riêng mình) hay Bích-chi-phật (người tự mình quán xét nhân duyên mà giác ngộ, không nhờ thầy dạy), huống gì đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của một vị Phật)? Đó là điều không thể đạt tới. Như thế đó, thưa Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như vậy là không có ẩu-hòa câu-xá-la."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà có ẩu-hòa câu-xá-la?"

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà không thực hành nơi sắc, không thực hành nơi thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức; không thực hành theo tưởng về sắc, không thực hành theo tưởng về thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức; không thực hành theo ý sắc là thường, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là thường; không thực hành theo ý sắc là vô thường, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô thường; không thực hành theo ý sắc là khổ, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là khổ; không thực hành theo ý sắc là vui, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vui; không thực hành theo ý sắc là ngã sở, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là ngã sở; không thực hành theo ý sắc không phải ngã sở, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không phải ngã sở; không thực hành theo ý sắc là hư vô, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là hư vô; không thực hành theo ý sắc là không (trống rỗng, không có tự thể riêng cố định), không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là không; không thực hành theo ý sắc là vô tưởng (không có hình tướng để nắm bắt), không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô tưởng; không thực hành theo ý sắc là vô nguyện (không có gì để mong cầu), không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô nguyện; không thực hành theo ý sắc là tịch mịch, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là tịch mịch; không thực hành theo ý sắc là vô tưởng, không thực hành theo ý thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô tưởng.

 Vì sao vậy? Sắc tức là không; sắc không khác với không; sắc chính là không, không chính là sắc. Sắc tự nhiên là không. Thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là không, thì không có thức; không có cái gì khác với không; thức chính là không, không chính là thức. Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành là không, không có cái gì khác với không. Xét cho cùng thì tam thập thất phẩm (ba mươi bảy pháp hỗ trợ cho sự giác ngộ, gồm bảy nhóm vừa kể) là không, không có cái gì riêng khác với không; ba mươi bảy phẩm là không, không là ba mươi bảy phẩm. Thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp là không, không có cái gì khác với không. Phật pháp là không, không có cái gì riêng khác với không; không chính là pháp, pháp chính là không.

 Như thế đó, thưa Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như vậy là thành tựu ẩu-hòa câu-xá-la. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế thì đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật. Vị ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật rồi thì không có gì để nắm giữ, không có gì để thực hành; không nắm giữ, không thực hành; không thực hành, không nắm giữ; không có chỗ thực hành mà cũng chẳng phải không thực hành. Vì vậy, không có gì để nắm giữ mà cũng chẳng có gì được nắm giữ."

 Hiền giả Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật rồi lại không có gì để nắm giữ?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Vì Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì tự tính (bản chất vốn có) không thể nắm bắt được. Do vậy, Bát-nhã Ba-la-mật là không có gì cả, và đó chính là tự tính. Vì thế, thưa Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không có gì để nắm giữ, không có gì để thực hành; không nắm giữ, không thực hành; không thực hành, không nắm giữ; không có chỗ thực hành mà cũng chẳng phải không thực hành. Vì vậy, không có gì để nắm giữ mà cũng chẳng có gì được nắm giữ. Vì sao vậy? Vì mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều là không có gì cả, đó gọi là tự tính. Vì thế không có chỗ đến, không có chỗ vướng phạm, đó gọi là Nhất thiết bất thọ tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định, chuyên chú tĩnh lặng; đây là thứ định không nắm giữ bất cứ pháp nào). Định ấy của Bồ-tát Ma-ha-tát rộng khắp, sâu xa, không thể đo lường, các vị Thanh văn và Bích-chi-phật không thể theo kịp. Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ tam-muội này mà mau đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát không rời tam-muội này thì mau đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật; vậy còn có tam-muội nào khác nữa chăng?"

 Tu-bồ-đề đáp Xá-lợi-phất: "Còn có những tam-muội khác giúp mau đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật!"

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Thực hành những tam-muội nào khác thì Bồ-tát Ma-ha-tát mau đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật?"

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Thủ-lăng-nghiêm tam-muội (tam-muội dũng mãnh tiến bước, kiên cố không gì phá nổi) thì mau đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật!"

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Lại có tam-muội tên là Bảo Ấn (Dấu ấn báu), lại có tam-muội tên là Sư Tử Ngu Lạc (Sư tử vui đùa), lại có tam-muội tên là Nguyệt Diệu (Ánh trăng chiếu), lại có tam-muội tên là Nguyệt Tràng Anh (Cờ phướn ánh trăng), lại có tam-muội tên là Nhất Thiết Ấn (Dấu ấn của tất cả), lại có tam-muội tên là Vô Năng Kiến Đỉnh (Đỉnh cao không ai thấy được), lại có tam-muội tên là Liễu Pháp Giới (Thấu rõ cõi pháp), lại có tam-muội tên là Phân Biệt Tràng Anh (Cờ phướn phân biệt)(?), lại có tam-muội tên là Dụ Kim Cang (Ví như kim cương), lại có tam-muội tên là Nhập Pháp Ấn (Đi vào dấu ấn của pháp), lại có tam-muội tên là Lập Định Ý Vương (Vua của tâm định vững vàng), lại có tam-muội tên là Ấn Vương (Vua các dấu ấn), lại có tam-muội tên là Thế Lực Tinh Tấn (Sức mạnh siêng năng), lại có tam-muội tên là Siêu Đẳng (Vượt trên mọi bậc), lại có tam-muội tên là Nhập Ứng Thuận Phân Biệt (Đi vào sự phân biệt thuận hợp), lại có tam-muội tên là Nhập Biện Ư Thập Phương Giới (Đi vào tài biện thuyết khắp cõi mười phương), lại có tam-muội tên là Tổng Trì Ý (Tâm ghi nhớ giữ gìn tất cả), lại có tam-muội tên là Độ Vô Vi (Vượt đến chỗ vô vi, tức cảnh giới không tạo tác, không sinh diệt), lại có tam-muội tên là Đẳng Ngự Chư Pháp Hải Ấn (Dấu ấn biển cả, điều ngự bình đẳng mọi pháp), lại có tam-muội tên là Phổ Chu Hư Không (Khắp cùng hư không), lại có tam-muội tên là Kim Cang Đạo Tràng (Nơi thành đạo bền chắc như kim cương), lại có tam-muội tên là Chấp Anh Tràng (Cầm cờ phướn tốt đẹp), lại có tam-muội tên là Đế Anh Như Môn Khổn (Vẻ đẹp của vua trời vững như ngưỡng cửa)(?), lại có tam-muội tên là Khởi Bản (Dấy lên từ gốc), lại có tam-muội tên là Sư Tử Hống (Tiếng gầm sư tử), lại có tam-muội tên là Tinh Tấn Lập (Đứng vững trong siêng năng), lại có tam-muội tên là Thắng Bảo (Báu thù thắng), lại có tam-muội tên là Chiếu Minh (Chiếu sáng), lại có tam-muội tên là Bất Huyễn (Không chớp mắt), lại có tam-muội tên là Bất Trụ Ư Hạ (Không dừng ở chỗ thấp), lại có tam-muội tên là Quyết Liễu (Quyết đoán thấu suốt), lại có tam-muội tên là Đăng Minh Quảng Phổ (Ánh đèn sáng rộng khắp), lại có tam-muội tên là Vô Lượng Hành (Hạnh không đo lường được), lại có tam-muội tên là Quang Tạo (Ánh sáng tạo tác), lại có tam-muội tên là Hữu Sở Chiếu Diệu (Có chỗ chiếu rọi), lại có tam-muội tên là Trang Nghiêm Tịnh (Trang nghiêm trong sạch), lại có tam-muội tên là Ly Cấu Quang (Ánh sáng lìa nhơ), lại có tam-muội tên là Hữu Sở Tạo Lạc (Có chỗ tạo niềm vui), lại có tam-muội tên là Điện Đăng Minh (Ánh sáng như chớp và đèn), lại có tam-muội tên là Tận Sách (Tìm xét đến tận cùng)(?), lại có tam-muội tên là Uy Thần Tích (Dấu vết oai thần), lại có tam-muội tên là Ly Tận Sách (Lìa sự tìm xét đến tận cùng)(?), lại có tam-muội tên là Vô Năng Thắng (Không ai hơn được), lại có tam-muội tên là Khai Thông (Mở thông), lại có tam-muội tên là Đăng Minh (Ánh đèn), lại có tam-muội tên là Ly Đăng Cấu (Lìa vết nhơ của đèn)(?), lại có tam-muội tên là Nghiêm Tịnh Biện Tài (Tài biện thuyết trang nghiêm trong sạch), lại có tam-muội tên là Hữu Sở Quang Diệu (Có chỗ rực sáng), lại có tam-muội tên là Tạo Sự (Làm nên việc), lại có tam-muội tên là Tuệ Anh (Tinh hoa trí tuệ), lại có tam-muội tên là Trụ Duy (Dừng nơi sự suy xét)(?), lại có tam-muội tên là Phổ Minh (Sáng khắp), lại có tam-muội tên là Thiện Lập (Khéo đứng vững), lại có tam-muội tên là Bảo Tích (Kho báu chất chứa), lại có tam-muội tên là Siêu Chư Pháp Ấn (Vượt trên dấu ấn của các pháp), lại có tam-muội tên là Phổ Pháp (Pháp khắp cùng), lại có tam-muội tên là Thắng Ngu Lạc (Niềm vui thù thắng), lại có tam-muội tên là Độ Pháp Đỉnh (Vượt đến đỉnh của pháp), lại có tam-muội tên là Hữu Sở Hủy Hoại (Có chỗ phá bỏ), lại có tam-muội tên là Nhất Thiết Minh Cú (Câu sáng tỏ mọi điều), lại có tam-muội tên là Đẳng Tự Sở Tác (Việc làm của chữ bình đẳng), lại có tam-muội tên là Thú Tự (Hướng vào chữ), lại có tam-muội tên là Đoạn Nhân Duyên (Cắt đứt nhân duyên), lại có tam-muội tên là Vô Sự (Không có việc), lại có tam-muội tên là Vô Tường (Không có tường ngăn), lại có tam-muội tên là Quyết Liễu Nhập Hiệu (Thấu suốt mà đi vào danh hiệu)(?), lại có tam-muội tên là Vô Ti Hành (Hạnh không thấp kém), lại có tam-muội tên là Trừ Minh (Trừ bóng tối), lại có tam-muội tên là Tu Hành Tích (Dấu vết tu hành), lại có tam-muội tên là Vô Động (Không lay động), lại có tam-muội tên là Quảng Giới (Cõi rộng), lại có tam-muội tên là Quyết Nhất Thiết Đức (Quyết định mọi công đức), lại có tam-muội tên là Trụ Vô Tâm (Dừng nơi không tâm), lại có tam-muội tên là Tịnh Ư Nghiêm Chỉnh (Trong sạch nơi sự trang nghiêm chỉnh tề), lại có tam-muội tên là Độ Giác Ý (Vượt qua bằng tâm giác ngộ), lại có tam-muội tên là Vô Lượng Đăng Minh (Ánh đèn vô lượng), lại có tam-muội tên là Đẳng Bất Đẳng (Ngang bằng với cái không gì sánh bằng), lại có tam-muội tên là Độ Nhất Thiết (Vượt qua tất cả), lại có tam-muội tên là Đoạn Chư Sự (Dứt mọi việc), lại có tam-muội tên là Ly Ý Liễu Trừ (Lìa ý, thấu suốt mà trừ bỏ)(?), lại có tam-muội tên là Ly Kiến Lập (Lìa sự dựng lập), lại có tam-muội tên là Nhất Thắng (Một sự thù thắng), lại có tam-muội tên là Hành Chư Sự (Làm mọi việc), lại có tam-muội tên là Nhất Sự (Một việc), lại có tam-muội tên là Trừ Oán Sự (Trừ việc oán thù), lại có tam-muội tên là Diệt Chư Sở Hữu Bất Đương (Diệt mọi điều không đúng đắn), lại có tam-muội tên là Nhập Tùy Nhân Duyên Âm (Đi vào âm thanh tùy theo nhân duyên), lại có tam-muội tên là Thanh Tích Ngôn Vô Tận Độ (Dấu vết âm thanh, lời nói vượt qua không cùng tận)(?), lại có tam-muội tên là Uy Thần Tích (Dấu vết oai thần), lại có tam-muội tên là Quang Diệu Sí Thịnh (Ánh sáng rực rỡ mạnh mẽ), lại có tam-muội tên là Thanh Tịnh Thụ (Cây trong sạch), lại có tam-muội tên là Thanh Chứng Nhi Nhàn (Chứng sự trong sạch mà thảnh thơi)(?), lại có tam-muội tên là Nhất Thiết Thắng (Hơn tất cả), lại có tam-muội tên là Bất Lạc Nhất Thiết Chư Khổ Lạc (Không ưa thích mọi khổ và vui), lại có tam-muội tên là Vô Tận Sự (Việc không cùng tận), lại có tam-muội tên là Tổng Trì Cú (Câu ghi nhớ giữ gìn tất cả), lại có tam-muội tên là Đẳng Ư Chính Tà Sư Tử Tọa (Tòa sư tử bình đẳng đối với chính và tà)(?), lại có tam-muội tên là Nhập Hưởng Ly Hưởng (Đi vào tiếng vang mà lìa tiếng vang), lại có tam-muội tên là Vô Hưởng Đắc Hưởng (Không có tiếng vang mà được tiếng vang), lại có tam-muội tên là Ly Cấu Minh (Ánh sáng lìa nhơ), lại có tam-muội tên là Ngự Tích (Dấu vết điều ngự), lại có tam-muội tên là Mãn Nguyệt Ly Cấu Quang (Ánh trăng tròn lìa nhơ), lại có tam-muội tên là Điện Đĩnh Quang (Ánh sáng như chớp)(?), lại có tam-muội tên là Đại Nghiêm Tịnh (Trang nghiêm trong sạch lớn), lại có tam-muội tên là Phổ Chiếu Thế Gian (Chiếu khắp thế gian), lại có tam-muội tên là Phổ Định Ý (Tâm định khắp cùng), lại có tam-muội tên là Ứng Vô Nhiễm Ly Nhiễm (Không nhiễm, lìa nhiễm), lại có tam-muội tên là Ngự Không Nhất Thiết Đẳng Ngự (Điều ngự hư không, điều ngự bình đẳng tất cả), lại có tam-muội tên là Vô Thanh Bất Thanh Bảo (Báu không xanh, chẳng phải không xanh)(?), lại có tam-muội tên là Lập Vô Bản Niệm (Đứng nơi niệm không có gốc), lại có tam-muội tên là Thân Thời Đệ Nhất (Thân lúc nào cũng bậc nhất)(?), lại có tam-muội tên là Ngôn Thời Trừ Không Niệm (Khi nói thì trừ niệm về không)(?), lại có tam-muội tên là Thoát Hư Không Ngại Diệt Hộ (Thoát khỏi ngăn ngại như hư không, dứt sự che giữ)(?).

 Thưa Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành các tam-muội này thì mau đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật. Cùng với vô số cửa tam-muội khác không thể đếm, không có giới hạn, và các cửa tổng trì (năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn mọi giáo pháp không để quên mất), là những điều Bồ-tát Ma-ha-tát nên học, thì mau đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật!"

 Bấy giờ Tu-bồ-đề nương theo ý chỉ thánh thiện của Phật mà nói lời tán thán: "Thưa Xá-lợi-phất! Nên biết rằng các vị Đát-tát-a-kiệt (Như Lai: bậc đến từ chân như, danh hiệu của Phật), A-la-ha (Ứng Cúng: bậc đáng được cúng dường), Tam-da-tam-phật (Chánh Đẳng Giác: bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) thời xưa đã thọ ký (báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật) cho những vị Bồ-tát Ma-ha-tát như thế này; và nay các vị Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-phật hiện đang ở các thế giới khắp mười phương cũng đều đã thọ ký cho các vị Bồ-tát Ma-ha-tát này. Người thực hành tam-muội này thì không thấy tam-muội, cũng không nghĩ đến tam-muội, cũng không có chỗ nào là tam-muội, cũng không nghĩ: 'Ta sẽ nhập tam-muội. Ta sẽ nhập tam-muội chăng?', cũng không nghĩ: 'Ta có tam-muội về không.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không có tưởng niệm."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát an trú nơi tam-muội này, có phải là an trú nơi sự thọ ký của các vị Tam-da-tam-phật thời xưa chăng?"

 Đáp: "Không phải vậy, thưa Xá-lợi-phất! Vì sao? Thưa Xá-lợi-phất! Bát-nhã Ba-la-mật và tam-muội không khác nhau, Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không khác. Bồ-tát Ma-ha-tát chính là tam-muội, tam-muội chính là Bồ-tát Ma-ha-tát."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Như nhân giả (cách gọi tôn kính người đối diện) đã nói: 'Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã Ba-la-mật và các tam-muội không phải là khác nhau; Bồ-tát chính là tam-muội, tam-muội chính là Bồ-tát. Mọi pháp đều bình đẳng, nên không biết đến tam-muội.' Vì vậy, thưa Xá-lợi-phất(?)! Đối với tam-muội này, người thiện nam cũng không biết, cũng không hiểu rõ."

 Xá-lợi-phất lại hỏi: "Vì sao không biết, không hiểu rõ?"

 "Vì do không có gì để sáng tỏ (vô minh)(?) mà thành tam-muội, vì vậy Bồ-tát không biết, không hiểu rõ."

 Lúc ấy Đức Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật) khen hiền giả Tu-bồ-đề: "Lành thay, lành thay, Tu-bồ-đề! Đúng như ta đã khen ông là người thực hành về không bậc nhất, tán thán là tôn quý nhất. Bồ-tát Ma-ha-tát học Bát-nhã Ba-la-mật thì nên như thế này; với Đàn Ba-la-mật (bố thí đến bờ bên kia: sự cho đi trọn vẹn), Thi Ba-la-mật (trì giới trọn vẹn: giữ gìn giới luật), Sằn Ba-la-mật (nhẫn nhục trọn vẹn: chịu đựng mọi trái ý), Duy-đãi Ba-la-mật (tinh tấn trọn vẹn: siêng năng không lui sụt), Thiền Ba-la-mật (thiền định trọn vẹn: tâm lắng yên chuyên nhất), Bát-nhã Ba-la-mật; với tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành; với thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp cũng đều như vậy."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế, có phải là học Bát-nhã Ba-la-mật chăng?"

 Phật dạy: "Đúng vậy! Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế là học Bát-nhã Ba-la-mật, mà điều được học cũng không có gì đạt được. Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật cũng lại như vậy. Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp tự nhiên đầy đủ; tuy có chỗ đạt được mà cũng không có gì đạt được."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế. Học như vậy là học Bát-nhã Ba-la-mật, có đạt được Bát-nhã Ba-la-mật chăng?"

 Phật dạy: "Học như thế là học Bát-nhã Ba-la-mật, đạt được cái không có gì để đạt được."

 Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế nào là đạt được cái không có gì để đạt được?"

 Đức Thế Tôn đáp: "Không nắm bắt được cái ta, cũng không nắm bắt được con người, thọ mạng (cái sống lâu dài của một chủ thể), cũng không nắm bắt được kẻ thấy biết. Ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch hoàn toàn, cũng không thể thấy được. Ấm, chủng (giới: các yếu tố cấu thành), các nhập (các cửa giác quan cùng đối tượng của chúng), xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn cũng đều trong sạch như vậy, cũng không nắm bắt được. Cội nguồn của vô minh, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch; hành, thức, lục nhập, danh sắc (tinh thần và thể xác), sở cánh, thống, ái, thọ, hữu, sinh, già, bệnh, chết, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch.

 Khổ không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch; tập (nguyên nhân gây ra khổ), tận (sự diệt hết khổ) và con đường (con đường dẫn đến diệt khổ) cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch. Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc) cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch. Sắc giới (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), vô sắc giới (cõi không còn thân hình, chỉ còn tâm thức) cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch. Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch. Sáu Ba-la-mật cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch. Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất: người mới vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai: người còn trở lại cõi đời một lần), A-na-hàm (quả vị thứ ba: người không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả vị thứ tư: người đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), Bích-chi-phật cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch. Bồ-tát cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch. Phật cũng không nắm bắt được, xét đến tận cùng từ gốc đến ngọn đều trong sạch."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn! Cái gì là trong sạch?"

 Đáp: "Không có gì khởi lên, không có gì sinh ra, không có gì đạt được, không có gì thực hành, đó là trong sạch."

 Xá-lợi-phất thưa: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế là học pháp gì?"

 Phật dạy: "Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế là học pháp không có gì để học. Vì sao vậy? Thưa Xá-lợi-phất! Các pháp này, khi người ta cho rằng chúng là có thật, thì đó là chỗ kẻ phàm phu ngu muội nương tựa bám vào."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Ai đạt được pháp này?"

 Phật dạy: "Vì không có gì đạt được, nên đạt được như thế; vì vậy gọi là không có gì đạt được."

 Lại hỏi: "Bạch Thế Tôn! Ai không có gì đạt được mà lại có chỗ đạt được?"

 Phật dạy: "Sắc không có gì để nắm bắt: bên trong cũng không, bên ngoài cũng không, cả trong lẫn ngoài cũng không. Nghĩa là những gì gọi là có thì tự tính vốn không có, đều là không. Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không có trong, không có ngoài, cũng không có cả trong lẫn ngoài; những gì gọi là có thì tự tính vốn không có, đều là không. Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp cũng không có trong, không có ngoài, cũng không có cả trong lẫn ngoài; những gì gọi là có thì tự tính vốn không có, đều là không.

 Kẻ phàm phu ngu muội ấy theo sự dẫn dắt của vô minh, nương tựa bám chấp vào ái mà sinh ra tưởng niệm. Vì nương vào vô minh nên như cả hai mắt đều mù(?), tức là không biết và không thấy gì. Đã không biết không thấy, họ liền tưởng nghĩ đến những pháp không thể nắm bắt, nương tựa vào danh sắc, rồi lại nương tựa bám chấp vào Phật pháp. Đã có chỗ nương tựa mà lại muốn hiểu rõ pháp không có gì cả, cho nên không biết không thấy. Thế nào là không biết không thấy? Đối với sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không biết không thấy; đối với mười hai nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), mười tám chủng (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), ba mươi bảy phẩm, mười hai nhân duyên, thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp cũng không biết không thấy; vì lý do ấy gọi là ngu.

 Họ không buông bỏ. Không buông bỏ những gì? Không buông bỏ dục giới, không buông bỏ sắc giới, không buông bỏ vô sắc giới, không buông bỏ địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật; tức là không tin tưởng vững chắc. Không tin điều gì? Không tin sắc là không, không tin thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là không; không tin mười hai nhập, mười tám chủng, mười hai nhân duyên, ba mươi bảy phẩm, thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp là không. Họ không thể dựng lập: không dựng lập Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật, không an trú nơi địa vị A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật), lại không dựng lập các pháp của chư Phật; vì lý do ấy gọi là ngu. Họ nương tựa bám chấp vào mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; bám chấp vào các giới, các ấm, các nhập; bám chấp, nương theo, mong cầu dâm dục, sân giận, ngu si; bám chấp, nương theo, ưa thích các mối nghi ngờ và tà kiến (cái thấy sai lệch); bám chấp, nương theo, ưa thích cả Phật đạo."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Bồ-tát Ma-ha-tát học như vậy, chẳng phải là không học Bát-nhã Ba-la-mật sao? Chẳng sinh ra Tát-vân-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn giác của Phật) sao!"

 Phật dạy: "Bồ-tát Ma-ha-tát học Bát-nhã Ba-la-mật như vậy thì không đạt được Tát-vân-nhã."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát học như vậy thì không đạt được Tát-vân-nhã sao?" Phật bảo Xá-lợi-phất: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy học Bát-nhã Ba-la-mật như vậy mà không có ẩu-hòa câu-xá-la, có tưởng nghĩ, có nương tựa vào Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật; trái lại còn tưởng cầu, nương tựa vào sáu Ba-la-mật, ba mươi bảy phẩm, thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp; lại còn tưởng cầu trí tuệ Tát-vân-nhã, đã tưởng cầu Tát-vân-nhã rồi lại nương tựa vào đó. Vì vậy, thưa Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không học Bát-nhã Ba-la-mật, không đạt được trí tuệ Tát-vân-nhã."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Bồ-tát Ma-ha-tát học Bát-nhã Ba-la-mật như vậy, là không học Bát-nhã Ba-la-mật? Là không thực hành trí tuệ Tát-vân-nhã chăng?"

 Phật dạy: "Đúng vậy, thưa Xá-lợi-phất! Học Bát-nhã Ba-la-mật như vậy là không đạt được Tát-vân-nhã." Xá-lợi-phất hỏi: "Thưa Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát nên học Bát-nhã Ba-la-mật như thế nào, và học theo cách thuận hợp ra sao để đạt được trí tuệ Tát-vân-nhã?" Phật bảo Xá-lợi-phất: "Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà không thấy Bát-nhã Ba-la-mật, thì Bồ-tát Ma-ha-tát như vậy là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, là học Bát-nhã Ba-la-mật mà đạt được trí tuệ Tát-vân-nhã, đạt được cái không có gì để đạt được. Không có gì đạt được, không có gì đạt được, cũng không đạt được Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật; cũng không đạt được Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-phật, Bồ-tát, Phật; cũng không đạt được Tát-vân-nhã. Như thế đó, thưa Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành như vậy là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, là học Bát-nhã Ba-la-mật mà đạt được Tát-vân-nhã, đạt được cái không có gì để đạt được."

 Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Thế nào là không có gì đạt được?"

 Đức Thế Tôn đáp: "Bên trong cũng không, bên ngoài cũng không, cả trong lẫn ngoài cũng không, mọi pháp đều là không."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video