Thiên 9 — Phẩm 8: Danh hiệu giả lập

 Phẩm thứ tám: Giả hiệu (tên gọi tạm đặt ra, không có thực thể) của Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa người vượt sang bờ bên kia, tức bờ giải thoát; "Ma-ha" là lớn, "Bát-nhã" là trí tuệ thấy đúng thật tướng của mọi sự, "Ba-la-mật" là vượt qua bờ bên kia, cũng chỉ các hạnh tu hoàn hảo của Bồ-tát)

 Bấy giờ bậc hiền giả Tu-bồ-đề (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lý "không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật)! Như bậc Thánh nói về Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi loài; Ma-ha-tát là bậc lớn, tức vị Bồ-tát lớn), con không thấy, cũng không tìm được người thực hành ấy. Nếu con đã không thấy, không thấy có người thực hành nào là Bồ-tát Ma-ha-tát, là người thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, thì phải nói thế nào về Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát? Phải dạy người thực hành ra sao? Nếu con nói rằng trong mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) có cái nắm bắt được, tức là con đặt ra cái tên gọi là 'Bồ-tát'; nếu làm như thế thì rơi vào nghi ngờ. Vả lại xét cái tên ấy thì nó không có gì thật, cũng không có chỗ trụ (chỗ dừng lại, chỗ bám vào). Vì sao vậy? Vì cái tên này sinh ra từ vô minh (sự mê mờ, không thấy đúng sự thật, là gốc của khổ đau và luân hồi); cái tên như vậy thì không có chỗ ở, cũng không có chỗ trụ.

 Không có chỗ ở, không có chỗ trụ: sắc (thân thể và mọi hình chất vật chất) mà gọi là ngã sở (cái thuộc về ta, cái của ta) thì không thể tìm được; thọ (nguyên văn "thống dưỡng", tức cảm giác vui, khổ hay không vui không khổ), tưởng (nguyên văn "tư tưởng", tức sự nhận biết, hình dung đặc điểm của sự vật), hành (nguyên văn "sinh tử", tức các hoạt động tạo tác của tâm, ý muốn dẫn tới sống chết), thức (sự phân biệt, nhận biết) mà gọi là cái của ta thì cũng không thể tìm được. Vì sao vậy? Vì chúng chỉ là tên gọi tạm mà thôi. Bởi vậy, những nhân duyên (các nguyên nhân và điều kiện hợp lại) của nó và cái tên gọi được đặt ra, đều không trụ mà cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì cái tên gọi này sinh ra từ tâm ý vô minh; cái được gọi tên ấy không trụ mà cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn! Con quán xét con mắt, hoàn toàn không tìm được cái gọi là "của ta"; tai, mũi, lưỡi, thân, tâm cũng đều như vậy. Con xét tâm, cũng không tìm được cái gọi là "của ta". Đã quán xét mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, tâm mà hoàn toàn không tìm được gốc ngọn nào có thể gọi là "của ta", thì phải dựa vào đâu mà đặt tên cho Bồ-tát? Lại xét con mắt, nó trống rỗng, mờ ảo không thật; cái tên của nó không trụ mà cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì nó được đặt ra bằng tên gọi tạm sinh từ vô minh; xét cái tên ấy, cái được gọi tạm như thế không trụ mà cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn! Con tìm gốc ngọn của hình sắc xem có cái gì là "của ta", đều không tìm được; sáu căn (nguyên văn "lục tình": sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng vậy, tìm gốc ngọn nơi khởi sinh tên gọi của chúng xem có cái gì là "của ta", hoàn toàn không tìm được. Thọ, tưởng, hành, thức cũng đều như vậy, tìm gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", hoàn toàn không thể tìm được. Cũng vậy, thức nơi mắt đối với hình sắc, thức nơi tai đối với âm thanh, thức nơi mũi đối với mùi, thức nơi lưỡi đối với vị, thức nơi thân đối với sự xúc chạm (nguyên văn "tế hoạt": trơn mịn, chỉ cảm giác chạm), thức nơi ý đối với pháp (các đối tượng của ý), xét gốc ngọn của chúng xem cái gì gọi là "của ta", đều không tìm được. Nếu xét gốc ngọn của mắt và hình sắc xem có cái gì là "của ta" mà không tìm được, thì sáu căn cùng hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, tức mười tám giới (nguyên văn "thập bát chủng": sáu căn, sáu đối tượng của chúng và sáu thức tương ứng, gộp lại là mười tám thành phần tạo nên mọi kinh nghiệm), cũng đều như vậy. Vậy lại dựa vào đâu mà đặt tên gọi là Bồ-tát? Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, mười tám giới ấy, xét kỹ thì không có tên gọi, không trụ mà cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì do vô minh mà có tên gọi; lại xét cái tên gọi thì cũng không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Sự xúc (nguyên văn "sở tập canh": sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức) nơi mắt, sự xúc nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng đều như vậy.

 Từ duyên của sự xúc nơi mắt cho đến các hoạt động của tâm, sắc, thọ, tưởng, hành, thức, do duyên của sự xúc mà sinh ra cảm thọ này; xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", hoàn toàn không tìm được. Sáu căn, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, sắc, thọ, tưởng, hành, thức và mười tám giới, xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", hoàn toàn không tìm được, cũng không có tên gọi; cái tên gọi tạm ấy không trụ mà cũng chẳng phải không trụ. Do vô minh mà khởi sinh ra những thứ ấy, còn cái gọi là "của ta" thì đều không tìm được. Hành, thức, danh sắc (tâm và thân hợp lại), lục nhập (sáu căn), xúc, thọ, ái (sự ham muốn, khao khát), thủ (nguyên văn "thụ": sự nắm giữ, bám víu), hữu (sự hình thành đời sống mới), sinh, già bệnh chết, xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", đều không tìm được, không trụ mà cũng chẳng phải không trụ. (Đây là chuỗi mười hai nhân duyên: mười hai khâu nối tiếp nhau làm nhân làm duyên cho nhau, từ vô minh đến già chết, giải thích vì sao chúng sinh cứ sinh tử luân hồi.) Khi vô minh đã diệt thì hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già bệnh chết đều diệt; quán sát gốc ngọn, cái "của ta" đã diệt ấy đều không tìm được.

 Dâm dục, ghen ghét, giận dữ, ngu si, xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", đều không tìm được; chúng được khởi lập nên nhờ tên gọi. Xét tên gọi ấy thì không trụ mà cũng chẳng phải không trụ. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, mười tám giới, khi đã diệt sạch trừ hết, xét gốc ngọn, tìm cái gọi là "của ta" thì hoàn toàn không tìm được. Chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi ấy thì không trụ, cũng chẳng phải không trụ.

 Đàn Ba-la-mật (hạnh bố thí hoàn hảo), Thi Ba-la-mật (hạnh giữ giới hoàn hảo), Sằn Ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục hoàn hảo), Duy-đãi Ba-la-mật (hạnh tinh tấn, siêng năng hoàn hảo), Thiền Ba-la-mật (hạnh thiền định hoàn hảo), Bát-nhã Ba-la-mật (hạnh trí tuệ hoàn hảo) — sáu hạnh tu chính của Bồ-tát — quán gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", hoàn toàn không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi. Lại xét cái ta, xem gốc ngọn của nó có gì gọi là "của ta", thì nó chỉ do tên gọi; cái tên gọi tạm ấy đều không tìm được, không trụ mà cũng chẳng phải không trụ. Con người, thọ mạng (sự sống có tuổi thọ), kẻ tạo tác, kẻ quán xét, kẻ thấy biết cũng đều như vậy, xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", hoàn toàn không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ.

 Tứ ý chỉ (tức bốn niệm xứ: bốn phép tập trung chánh niệm quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp), tứ ý đoạn (tức bốn chánh cần: bốn sự nỗ lực đúng — dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh tăng trưởng), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, suy xét), ngũ căn (năm căn lành: tín, tấn, niệm, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy phát triển), thất giác ý (bảy yếu tố giác ngộ), bát do hành (tức tám chánh đạo: tám con đường đúng đắn dẫn tới giải thoát), xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", hoàn toàn không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi này, mà tên gọi tạm ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Không, vô tưởng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi sự là trống rỗng không thực thể; không bám vào hình tướng; không mong cầu gì), xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", đều không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi tạm ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Bốn thiền (bốn tầng thiền định), bốn đẳng tâm (tức bốn tâm vô lượng: từ, bi, hỷ, xả, trải đều đến mọi chúng sinh), bốn tam-muội chánh thọ vô sắc (bốn tầng định cao vượt khỏi mọi hình sắc; tam-muội là trạng thái tâm định tĩnh chuyên nhất), xét gốc ngọn xem cái gì gọi là "của ta", đều không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi tạm ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ.

 Niệm Phật, niệm Pháp (giáo lý của Phật), niệm Thánh chúng (cộng đồng các bậc tu hành đã chứng quả), niệm thức (có lẽ là niệm giới) (?), niệm bố thí, niệm sự học rộng nghe nhiều (?), niệm giữ ý theo hơi thở ra vào, niệm già bệnh chết, xét gốc ngọn xem cái gì là "của ta", đều không tìm được, cũng không thấy được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi tạm ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không sợ hãi khi thuyết pháp, vì biết chắc chắn), bốn phân biệt biện (tức bốn vô ngại biện: tài hiểu và nói không trở ngại về pháp, về nghĩa, về ngôn từ và về biện thuyết), mười tám pháp bất cộng của chư Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ chư Phật mới có), xét gốc ngọn xem cái gì là "của ta", đều không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi tạm ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ.

 Đã không thấy gốc ngọn, không có chỗ ở, cũng không tìm được, thì làm sao đặt tên cho Bồ-tát mà gọi là Bồ-tát? Có tên gọi, nhưng tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ; do vô minh mà có tên gọi, mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Xét tên gọi thì sinh ra năm thịnh ấm (tức năm thủ uẩn: năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức khi bị bám víu, chấp làm "ta"), xét gốc ngọn của chúng cũng không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ.

 Xét sắc, thọ, tưởng, hành, thức, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, mười tám giới, mười hai nhân duyên, đều như tiếng gọi, như tiếng vang, như bóng hiện, như "dã mã" (ánh nắng dợn trên đồng xa, trông như nước mà không có thật), như trăng dưới nước, như trò ảo thuật, như vật biến hóa; xét năm ấm (năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức hợp thành thân tâm) và năm thịnh ấm cũng đều như vậy; xem gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", đều không tìm được; chúng khởi sinh nhờ tên gọi, mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ, trống rỗng mờ ảo không thật. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức, không, vô tưởng, vô nguyện, xét gốc ngọn xem có cái gì là "của ta", đều không tìm được; chúng khởi sinh từ tên gọi, mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ, giống như tiếng gọi, tiếng vang, bóng, ánh nắng dợn, cây chuối (thân rỗng, bóc mãi không có lõi), trăng dưới nước, trò ảo thuật, vật biến hóa; xét gốc ngọn đều không tìm được, không sinh không diệt, như bóng trong nước, không bị nhiễm bẩn, cũng không có giận hờn.

 Mắt, tai, mũi, miệng, thân, ý, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, mười tám giới, mười hai nhân duyên, pháp giới (cõi của mọi pháp, tức toàn thể thực tại), bản tế (giới hạn tột cùng của thực tại, tức thực tế chân thật) — nơi mọi pháp hướng về, và pháp tịch nhiên (pháp vắng lặng, tức Niết-bàn), tên gọi của các pháp lành, dữ, họa, phúc, pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh diệt), cái có tạo tác, cái không có gì, hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trói buộc trong sinh tử), vô lậu (hết phiền não), xét gốc ngọn của chúng, nơi các pháp từ đó khởi sinh đều không tìm được, không trụ mà cũng chẳng phải không trụ, giống như bóng, tiếng vang, trăng dưới nước, ánh nắng dợn, cây chuối, trò ảo thuật, vật biến hóa. Các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại, xét gốc ngọn cũng không tìm được, không trụ mà cũng chẳng phải không trụ; các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại không thể thấy được nguồn gốc. Thế nào gọi là pháp không có gì? Cái gọi là pháp không có gì, thì không có quá khứ, vị lai, hiện tại; tìm pháp vô vi, xét gốc ngọn đều không thấy được.

 Bạch Thế Tôn! Con xét các thế giới của chư Phật ở phương đông nhiều như số cát sông Hằng, xem gốc ngọn thì hoàn toàn không thấy được; lại xét các đức Đát-tát-a-kiệt (Như Lai: bậc từ chân như mà đến), A-la-ha (Ứng Cúng: bậc đáng được cúng dường), Tam-da-tam-Phật (Chánh Đẳng Giác: bậc giác ngộ hoàn toàn đúng đắn) — ba danh hiệu của Phật — cùng các chúng Bồ-tát, các chúng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) và Bích-chi Phật (người tự tu, tự giác ngộ khi không có Phật ra đời), xem gốc ngọn đều không thấy gì. Ở phương nam, phương tây, phương bắc, đông nam, tây nam, tây bắc, đông bắc, phương trên, phương dưới, chín phương ấy, các đức Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-Phật, các chúng Bồ-tát, Thanh văn và Bích-chi Phật, xem gốc ngọn đều không thấy gì. Vậy cái gì là Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát? Vì lẽ gì mà nói danh hiệu Bồ-tát? Mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì các loài chúng sinh, từ tâm không sáng suốt mà vận hành theo tên gọi tạm; hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, thủ, ái, hữu, sinh, già bệnh chết cũng đều như vậy, là tạm mà có tên, gốc của tên ấy đều không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì mọi pháp đều không có gốc. Bởi vậy, tìm gốc ngọn của chúng rốt cuộc không tìm được, thì dựa vào nhân duyên gì mà đặt tên cho Bồ-tát? Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên (Trời trong các trời, danh hiệu tôn xưng Phật là bậc cao nhất trong các bậc trời)! Cái không có gốc thì không có tên, không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì chúng sinh vô minh, từ tâm vô minh mà sinh ra tên gọi này, mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ; do các pháp nhân duyên hợp lại mà có tên gọi tạm, gọi là Bồ-tát. Nơi đó không có lời nói, không có các ấm, các giới, các nhập (sáu căn và sáu trần gặp nhau), vô minh, mười tám giới, mười hai nhân duyên và các pháp của Phật; chỉ do duyên mà có tên gọi tạm này.

 Bạch Thế Tôn! Xin mượn ví dụ: bóng, tiếng vang, ánh nắng dợn, cây chuối, trò ảo thuật, vật biến hóa, chỉ có tên gọi tạm; như chữ "không" thì trống không, không có tên thật. Ví như gọi tên đất, nước, lửa, gió, hư không, mà đất, nước, lửa, gió tự chúng không có tên. Cho nên những điều gọi là giới (giữ gìn giới luật), định (thiền định), tuệ (trí tuệ), giải thoát, giải thoát tri kiến (sự thấy biết rằng mình đã giải thoát), Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên, đã vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thứ ba, không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả thứ tư, hết phiền não, không còn tái sinh), đều chỉ có tên gọi; Thanh văn, Bích-chi Phật cũng vậy, chỉ có tên gọi tạm; cái gọi là Bồ-tát và chữ "Bồ-tát", cũng chỉ là tên gọi tạm; cái gọi là Phật, các pháp của chư Phật, cũng không có chữ thật mà chỉ là tên gọi tạm. Lành dữ, họa phúc, thường hay vô thường (luôn biến đổi, không tồn tại mãi), khổ hay vui, ta hay chẳng phải ta, vắng lặng an tĩnh, cái có, cái không, phúc, thường hay vô thường, khổ hay vui — con quán xét ý nghĩa ấy thì thấy tất cả những điều đó đều do nhân duyên. Nếu đặt tên cho Bồ-tát Ma-ha-tát thì sẽ có nghi ngờ đối với mọi pháp; xét gốc ngọn của chúng cũng không tìm được.

 Bạch Thế Tôn! Có tên gọi, mà không có pháp giới, cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì các loài chúng sinh, từ tâm vô minh mà sinh ra tên gọi này, mà tên gọi ấy không trụ, cũng chẳng phải không trụ, cũng không có chỗ ở."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe nói Bát-nhã Ba-la-mật với những điềm ứng như thế khởi lên, mà không hoảng, không sợ, không e ngại, không thấy khó, trong lòng không lo lắng, thì nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy trụ ở quả vị A-duy-việt-trí (bậc bất thoái chuyển: không còn thối lui trên đường thành Phật), trụ mà không có chỗ trụ, hành mà không có chỗ hành.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát không nên trụ vào sắc, không nên trụ vào thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ vào mắt, không nên trụ vào tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không nên trụ vào hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp; không nên trụ vào thức nơi mắt đối với hình sắc, thức nơi tai đối với âm thanh, thức nơi mũi đối với mùi, thức nơi lưỡi đối với vị, thức nơi thân đối với xúc chạm, thức nơi ý đối với pháp; không nên trụ vào sự xúc nơi mắt, không nên trụ vào sự xúc nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không nên trụ vào cảm thọ sinh từ nhân duyên của sự xúc nơi mắt, cảm thọ sinh từ nhân duyên của sự xúc nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không nên trụ vào giới (yếu tố cấu thành) đất, nước, lửa, gió, không nên trụ vào giới hư không, không nên trụ vào các giới thức; không nên trụ vào vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già bệnh chết. Vì sao vậy? Bạch Thiên Trung Thiên! Sắc chính là không (trống rỗng, không có tự thể riêng), thọ, tưởng, hành, thức cũng là không. Cái gọi là không: sắc chính là không, chẳng phải là một cái không khác ngoài sắc; sắc ấy chính là không, cái không chỉ tạm gọi là sắc. Bồ-tát Ma-ha-tát nếu muốn dựa vào ý tưởng riêng của mình (?) mà thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, thì sẽ trụ vào sắc, trụ vào thọ, tưởng, hành, thức, trụ vào mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, mười tám giới, mười hai nhân duyên. Vì sao vậy? Vì sắc, thọ, tưởng, hành, thức là không, mười hai nhân duyên cũng là không; mười hai nhân duyên — nguồn gốc của sống chết — không có cái không nào khác, không có chỗ trụ nào khác. Già bệnh chết trong mười hai nhân duyên ấy chính là không; sinh, già, bệnh, chết trong mười hai nhân duyên tự nó là không, vốn tự nhiên là không. Bởi vậy, bạch Thiên Trung Thiên, không nên trụ vào đầu mối của sắc, thọ, tưởng, hành, thức, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, mười tám giới, mười hai nhân duyên.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào bốn ý chỉ (bốn niệm xứ). Vì sao vậy? Vì quán bốn ý chỉ cũng là không; chẳng phải có cái không nào khác với bốn ý chỉ, cũng chẳng phải không do cái khác, bốn ý chỉ tự nó là không. Cũng không nên trụ vào bốn ý đoạn (bốn chánh cần), bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác ý, tám chánh đạo, mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật. Vì sao vậy? Vì ý chỉ, ý đoạn, thần túc, căn, lực, giác ý, con đường tám chánh đạo, mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật cũng đều là không. Mười tám pháp bất cộng của chư Phật tự nó là không, không có cái không nào khác; mười tám pháp bất cộng của chư Phật, bản tính chính là không, không có cái không nào khác. Vì sao vậy? Vì xét pháp của Phật thì cũng là không; vì là không nên gọi là pháp của Phật. Bạch Thiên Trung Thiên! Bởi vậy, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào năm ấm, sáu suy (sáu trần: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp — gọi là "suy" vì chúng làm hao mòn, hư hoại thiện tâm), mười tám giới, mười hai nhân duyên, ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp trợ giúp giác ngộ, gồm bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác ý, tám chánh đạo), mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã Ba-la-mật cũng là không. Nếu Bát-nhã Ba-la-mật là không, thì cái không ấy chẳng phải là cái gì khác với Bát-nhã Ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì không có cái không nào khác với Bát-nhã Ba-la-mật; Bát-nhã Ba-la-mật tự nó là không. Nếu Bát-nhã Ba-la-mật tự nhiên là không, thì chỉ dùng văn tự làm tên gọi tạm mà thôi; văn tự là không, mới là Bát-nhã Ba-la-mật. Vì thế, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không trụ vào Bát-nhã Ba-la-mật; năm ấm, sáu suy, mười tám giới, mười hai nhân duyên, ba mươi bảy phẩm, mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật đều là không, Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ ở trong đó.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào văn tự, không nên trụ vào lời nói bằng văn tự, không nên trụ vào một loại thức ăn, hai loại thức ăn, cho đến ba loại, bốn loại thức ăn: đoàn thực (nguyên văn "suỷ thực": thức ăn vật chất ăn vào miệng, nuôi thân), tâm thực (thức ăn của tâm, tức ý muốn, mong cầu nuôi dưỡng sự sống), thức thực (thức nuôi dưỡng và duy trì sự sống). (Đây là các loại "thức ăn" theo nghĩa nhà Phật: những thứ nuôi dưỡng, duy trì sự sống của chúng sinh.) Vì sao vậy? Vì cái gọi là văn tự, văn tự ấy là không, không có cái không nào khác. Văn tự tự nhiên là không; cái là không thì không có văn tự. Văn tự vốn là không; cái là không thì không có tên gọi.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào thần thông (các năng lực siêu phàm như biến hóa, nhìn xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước...). Vì sao vậy? Vì thần thông tự nó là không; thần thông vốn là không, không có một thứ thần thông nào khác mà là không. Thần thông là không, không có cái không nào khác; thần thông tự nó là không, vì là không nên gọi là thần thông. Bởi vậy, bạch Thiên Trung Thiên, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào thần thông.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào ý niệm về sắc (?), không nên trụ vào ý niệm về thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì cái vô thường thì vô thường ấy là không; cái vô thường tự nhiên là không, như thế thì không có vô thường; không có cái vô thường nào khác mà là không, không có cái không nào khác; vô thường tự nó là không, cái là không thì không có vô thường. Bởi vậy, bạch Thiên Trung Thiên, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không nên trụ vào sự không của sắc, không nên trụ vào sự không của thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ vào sự vô thường của sắc, không nên trụ vào sự vô thường của thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ vào sự vô thường của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không nên trụ vào sự vô thường của hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp; không nên trụ vào sự vô thường từ đầu đến cuối của mười tám giới, mười hai nhân duyên. Không nên trụ vào khổ, không nên trụ vào vui. Không nên trụ vào chỗ cho sắc là của ta hay chẳng phải của ta; không nên trụ ở trong đó mà cho thọ, tưởng, hành, thức là của ta hay chẳng phải của ta; không nên trụ ở trong đó vào sự không của sắc, sự không của thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ vào sự không của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không nên trụ vào sự không của hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp; không nên trụ vào sự không của mười tám giới, của mối họa sống chết trong mười hai nhân duyên; không nên trụ vào hữu vi, vô vi; không nên trụ vào pháp bản tế; không nên trụ vào sự vắng lặng của sắc, không nên trụ vào sự vắng lặng của thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ vào sự trống rỗng mờ ảo không thật của sắc, không nên trụ vào sự trống rỗng mờ ảo không thật của thọ, tưởng, hành, thức; sáu suy, mười tám giới, mười hai nhân duyên cũng đều như vậy.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không trụ vào vô bản (tức chân như: tính chân thật vốn như vậy, không đổi khác, của mọi pháp). Vì sao vậy? Vì vô bản thì hoàn toàn không có gì, cũng là không; vô bản không khác, vô bản là không, không có cái không nào khác; không có cái không nào khác, đó là vô bản. Vô bản tự nhiên là không, vì là không nên là vô bản. Bởi vậy, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không trụ vào vô bản; sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng không trụ vào vô bản; cho đến các pháp, pháp giới, các pháp vắng lặng, cho đến bản tế, cũng đều không trụ vào.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không trụ vào tất cả các môn tổng trì (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ và nắm giữ trọn vẹn giáo pháp, không để quên mất; cũng chỉ các câu thần chú giúp ghi nhớ), cũng không trụ vào tất cả các môn tam-muội (các phép thiền định chuyên nhất). Vì sao vậy? Cái gọi là môn tổng trì, môn tổng trì ấy cũng là không. Cái gọi là môn tam-muội, môn tam-muội ấy cũng là không. Môn tam-muội và môn tổng trì tự nhiên là không, không có cái không nào khác; cái tự nhiên là không thì không phải không do cái khác. Môn tổng trì, môn tam-muội vốn trong sạch; pháp vốn trong sạch và là không thì tự nhiên là không.

 Ví như, bạch Thiên Trung Thiên, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà không có ổ-hòa-câu-xá-la (phương tiện thiện xảo: sự khéo léo dùng phương cách thích hợp để tu và để giáo hóa chúng sinh), cho rằng có cái ta và cái của ta; nghĩ như thế tức là trụ vào sắc, ở trong sắc mà tạo tác các hành sống chết; trụ vào thọ, tưởng, hành, thức mà có tạo tác để làm việc thực hành; không trừ bỏ nguyên nhân tạo tác sống chết, trái lại còn nắm giữ Bát-nhã Ba-la-mật, không chịu siêng năng nơi Bát-nhã Ba-la-mật, thì không đầy đủ những điều do Bát-nhã Ba-la-mật sinh ra cho đến Tát-vân-nhã (nhất thiết trí: trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ của Phật). Ví như, bạch Thiên Trung Thiên, Bồ-tát Ma-ha-tát không có phương tiện thiện xảo, tâm khởi niệm về ta, cái của ta và cái chẳng phải của ta (?), về sắc, thọ, tưởng, hành, thức, khổ vui, lành dữ, cùng các môn tổng trì, môn tam-muội, thì không thể tu hành môn tổng trì, cũng không thể thuận theo môn tam-muội, không thể thực hành vô tưởng; nắm giữ Bát-nhã Ba-la-mật mà lại không thể siêng năng nơi Bát-nhã Ba-la-mật; vì không đầy đủ Bát-nhã Ba-la-mật nên không thể thành tựu trí tuệ Tát-vân-nhã. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật — do (tránh lỗi) không có phương tiện thiện xảo (?) — không nên nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Thế mà vị Bồ-tát kia lại nắm giữ sắc, trong khi sắc vốn trong sạch, hiểu rõ thì là không. Theo đó mà nói, nếu nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức — mà lời dạy nói chúng vốn trong sạch, cũng là không — (thì cũng sai) (?); không nắm giữ các môn tổng trì, các môn tam-muội. Nếu không nắm giữ môn tam-muội, môn tổng trì, thì có thể xác lập được rằng chúng vốn trong sạch và là không; cũng không nắm giữ Bát-nhã Ba-la-mật, vì biết rằng nó vốn trong sạch và là không.

 Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế, quán sát các pháp thì thấy vốn trong sạch và là không; nên trụ trong sự quán sát ấy, không nghĩ pháp là của ta để mà thực hành; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát không nắm giữ gì, gọi là tam-muội Vô thọ (phép định không nắm giữ bất cứ điều gì). Đạo tràng (?) ấy đầy đủ, rộng lớn khắp cùng, không có bờ bến, không có hạn lượng, mà tất cả Thanh văn, Bích-chi Phật không thể theo kịp. Lại không nắm giữ cả Tát-vân-nhã, vì quán sát thấy bên trong là không, bên ngoài cũng là không; có cái không của cả trong lẫn ngoài; tìm cái không thì cái không ấy cũng không, đó là đại không (cái không lớn: mười phương cũng là không), là chân không (cái không của chân lý tối thượng, tức Niết-bàn cũng không) (?); cái không của các pháp hữu (hữu vi), cái không của các pháp vô (vô vi), cái không rốt ráo tận cùng, cái không rộng xa (cái không không có khởi đầu) (?), cái không của những gì được tạo tác (?), cái không của bản tính vốn trong sạch, cái không của tự tướng (tướng riêng của từng pháp), cái không của tất cả các pháp, cái không của cái không có gì (không thể nắm bắt), cái không của tự tính, cái không của tự tính sinh khởi từ nhân duyên (?).

 Vì sao vậy? Vì hễ hướng theo sự biến hóa (?) thì cái biến hóa ấy chính là trần lao (phiền não: những thứ làm nhơ bẩn, mỏi mệt tâm). Thế nào gọi là biến hóa? Thế nào gọi là tưởng? Sắc chính là biến hóa; thọ, tưởng, hành, thức chính là tưởng; mười tám giới, mười hai nhân duyên, môn tổng trì, môn tam-muội, đó gọi là tưởng của trần lao. (Bồ-tát) nên nhận lấy mà vâng làm, không nương tựa vào đâu, không nuôi giữ điều gì; Tát-vân-nhã là điều Thanh văn, Bích-chi Phật không tin ưa (?). Thế nào gọi là tin ưa? Tin Bát-nhã Ba-la-mật này, một lòng ưa thích, không nghi ngờ, suy nghĩ phân biệt, quán xét ý nghĩa cốt yếu của nó thì là vô tưởng (không có tướng để bám vào). Sự thực hành cũng là vô tưởng; vì thế không nắm giữ tưởng, một lòng nương tựa, vui mừng ưa thích thực hành với niềm tin vững chắc; (thấy) bản tính vốn trong sạch và là không thì được vượt qua, không còn nắm giữ sắc, cũng không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì tướng của chúng tự nhiên là không ngay trong các pháp hiện tại; cái nắm giữ là không thì cũng không đạt được gì. Vì sao vậy? Vì trong định tam-muội ấy, trí tuệ (?) không thể tìm được ở bên trong, cũng không tìm được ở bên ngoài, cũng không tìm được ở cả trong lẫn ngoài; trí tuệ ấy cũng không thấy gì, trong ngoài đều không, dứt bỏ các nhân duyên; giống như điều mà người ngoại đạo (người theo đạo khác ngoài Phật pháp) đã học, đã tin (?), người ấy đã ưa thích điều này rồi, nương vào niềm tin vững chắc, vì vậy gọi là Tát-vân-nhã.

 Do căn (?) của các pháp mà xét mọi pháp, đều không tìm được chỗ từ đó chúng sinh khởi; tin như vậy rồi thì không có pháp nào để nắm giữ, không còn tưởng nhớ là có cái gì nữa, cũng không thể đạt được vô số pháp (?). Cái đáng nắm giữ thì nắm giữ, không nắm giữ thì cũng không nghĩ tới; nơi mình ở mà có thể tu tập, đối với mọi pháp không có gì để nghĩ tới, đó là Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát, cũng không có đi, không có đến. Độ (đưa qua bờ) mà không có gì được độ, rồi lại đi khắp nơi (để giáo hóa); sở dĩ như vậy là vì không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức, đối với mọi pháp cũng không nắm giữ gì. Cũng không nắm giữ các môn tổng trì, không nắm giữ các môn tam-muội, đối với mọi pháp không khởi lên sự nắm giữ, cũng không nửa chừng mà bát Niết-bàn (nhập diệt hoàn toàn, tức dừng lại ở sự giải thoát riêng mình như Thanh văn), vì đã đầy đủ mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật, bốn ý chỉ, bốn ý đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác ý, tám chánh đạo. Vì sao vậy? Vì bốn ý chỉ là chỉ (dừng, an trụ) mà không có chỗ chỉ; bốn ý đoạn, thần túc, căn, lực, giác ý, tám chánh đạo cũng đều như vậy! Cái được đoạn thì đoạn mà không có gì bị đoạn; mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật, là pháp giác ngộ mà không có gì được giác ngộ; xét pháp ấy thì cũng chẳng phải pháp. Đó là Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát: không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức, cho đến các môn tổng trì, các môn tam-muội, đều bình đẳng không khác.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật nên quán như thế này: 'Cái gì là Bát-nhã Ba-la-mật? Vì sao gọi đó là Bát-nhã Ba-la-mật? Ai làm ra Bát-nhã Ba-la-mật này? Vì sao có Bát-nhã Ba-la-mật này?' Dùng Bát-nhã Ba-la-mật này mà không đạt được gì, không thấy gì mà cũng không phải không thấy gì; vì vậy đó là Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật nên suy nghĩ thế này: 'Pháp không có gì thì không thể tìm được, cũng không có Bát-nhã Ba-la-mật.'"

 Xá-lợi-phất (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nói với Tu-bồ-đề: "Thưa nhân giả! Pháp nào gọi là không có gì và không thể tìm được?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Pháp Bát-nhã Ba-la-mật là không có gì và không thể tìm được. Đàn Ba-la-mật (bố thí), Thi Ba-la-mật (giữ giới), Sằn Ba-la-mật (nhẫn nhục), Duy-đãi Ba-la-mật (tinh tấn), Thiền Ba-la-mật (thiền định), Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ) cũng đều như vậy. Chúng không có gì và không thể tìm được, vì bên trong là không, bên ngoài cũng không, trong ngoài cũng không. Cái không ấy đạt đến đại không, cho đến chân không, cái không của cái không có gì; nhân nơi cái không ấy mà đến chỗ không có cả cái không; vô thường cũng không, sự mờ mịt hoảng hốt (?) cũng không, việc làm ra cũng không, bản tính vốn trong sạch cũng không, tự tướng cũng không, tất cả các pháp cũng không, cái không có gì cũng không, tự tính cũng không, tự tính của cái có cũng không. Do vậy, sắc không có gì và không thể tìm được; thọ, tưởng, hành, thức không có gì và không thể tìm được. Cái không bên trong thì không có gì và không thể tìm được; cái không của cái có, cái không của cái không có gì, cái không của tự tính, đều không có gì và không thể tìm được. Bốn ý chỉ (bốn niệm xứ) đều không có gì và không thể tìm được; bốn ý đoạn (bốn chánh cần), bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác ý, tám chánh đạo đều không có gì và không thể tìm được; mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật đều không có gì và không thể tìm được; sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hóa tùy ý, thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, dứt sạch phiền não) đều không có gì và không thể tìm được; vô bản (chân như) đều không có gì và không thể tìm được. Cái gọi là pháp trụ nơi pháp (?), cùng pháp vắng lặng (Niết-bàn) và sự quán xét bản tế (thực tế chân thật), đều không có gì và không thể tìm được. Cái gọi là Phật đều không có gì và không thể tìm được. Tát-vân-nhã (trí biết tất cả) đều không có gì và không thể tìm được. Nhất thiết cụ tuệ (trí tuệ đầy đủ biết rõ mọi phương diện của mọi pháp) đều không có gì và không thể tìm được. Bên trong là không, xét bên ngoài cũng không, trong ngoài cũng không, cái có cũng không, tự tính cũng không. Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật suy nghĩ như vậy. Người quán sát như thế, suy nghĩ như thế rồi thì không thấy được tâm. Tâm không bám dính, không bị nhiễm bẩn, không hoảng không sợ, không e ngại, không thấy khó, trong lòng không lo lắng, thì nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không lìa Bát-nhã Ba-la-mật."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Làm sao biết được Bồ-tát Ma-ha-tát không lìa Bát-nhã Ba-la-mật?"

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Cái gọi là lìa sắc, là vì tự nhiên của sắc (ở đây 'tự nhiên' là tự tính: bản chất tự có của một pháp — tự tính của sắc vốn lìa sắc); cái gọi là lìa thọ, tưởng, hành, thức, là vì tự tính của thức. Cái gọi là lìa Đàn Ba-la-mật, là vì tự tính của Đàn Ba-la-mật; cái gọi là lìa Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật, là vì tự tính của sáu Ba-la-mật. Cái gọi là lìa ý chỉ, ý đoạn, thần túc, căn, lực, giác ý, tám chánh đạo, là vì tự tính của ba mươi bảy phẩm. Cái gọi là lìa mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật, là vì tự tính của các pháp của chư Phật. Gọi là lìa các môn tổng trì, các môn tam-muội và lìa bản tế, là vì tự tính của bản tế."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Thế nào là tự tính của sắc? Thế nào là tự tính của thọ, tưởng, hành, thức? Thế nào là tự tính của mười hai nhân duyên, ba mươi bảy phẩm, mười tám pháp bất cộng của chư Phật?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Vì không có gì nên gọi là tự tính. Sắc không có gì, nên gọi là tự tính của sắc; thọ, tưởng, hành, thức không có gì, nên gọi là tự tính của thọ, tưởng, hành, thức. Không có gì, cho đến bản tế, nên gọi là tự tính. Này Xá-lợi-phất! Bởi vậy, người quán như thế thì biết lìa sắc là tự tính của sắc, biết lìa thọ, tưởng, hành, thức là tự tính của chúng; năm ấm, sáu suy, mười tám giới, mười hai nhân duyên, ba mươi bảy phẩm, mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật, cho đến bản tính vốn trong sạch, đều không có gì, nên gọi là tự tính vốn trong sạch. Cái gọi là lìa sắc, là tướng gốc của sắc; cái gọi là lìa thọ, tưởng, hành, thức, là tướng gốc của thọ, tưởng, hành, thức; tất cả các pháp và các pháp của Phật, lìa bản tế, là vì tướng của bản tế. Tướng tự tính của sắc, vì là tướng tự tính, nên gọi là tướng tự tính mà được xa lìa."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Những Bồ-tát Ma-ha-tát nào học pháp này, đều sẽ đi đến Tát-vân-nhã chăng?"

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Đúng vậy, đúng vậy! Thưa hiền giả! Người học pháp này sẽ đi đến Tát-vân-nhã. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp không có sinh khởi, không có diệt mất."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Thưa Tu-bồ-đề! Vì sao tất cả các pháp không sinh không diệt?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Này Xá-lợi-phất! Cái gọi là sắc, sắc ấy chính là không. Bởi vậy, không sinh không diệt, cũng không thể tìm được. Thọ, tưởng, hành, thức là không, bởi vậy không sinh không diệt. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, mười tám giới, mười hai nhân duyên, ba mươi bảy phẩm, mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật, các môn tổng trì, tất cả các tam-muội, cho đến bản tế, đều không sinh không diệt, cũng không thể tìm được. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế thì gần với Tát-vân-nhã. Nếu đã gần Tát-vân-nhã thì thân, miệng, ý tự nhiên trong sạch, các tướng tốt trong sạch tự nhiên đầy đủ. Thân, miệng, ý đã trong sạch, các tướng đầy đủ đạt đến trong sạch, thì ngay khi ấy Bồ-tát không còn khởi tâm dâm dục, giận dữ, ngu si. Tâm dâm dục, giận dữ, ngu si đã trong sạch thì không còn kiêu mạn, giận ghét, tham lam, cũng không còn khởi sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai quan điểm sai lầm về cái ta và thế giới mà Phật đã chỉ ra). Các tâm tà kiến, nghi ngờ, tham lam, giận ghét đã không còn khởi, thì có thể trừ được sáu mươi hai kiến và mọi ý nghi ngờ; ở mọi nơi sinh ra đều không khởi thường kiến (quan điểm cho rằng có cái ta thường còn mãi) (?); nơi sinh ra là các cõi nước của chư Phật, từ cõi Phật này đi đến cõi Phật khác, giáo hóa chúng sinh, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, luôn một lòng chuyên nhất, không lìa chư Phật Thế Tôn, cho đến khi đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-Phật (giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn — quả vị Phật), thành tựu A-duy-tam-Phật (hoàn toàn thành Phật). Bồ-tát Ma-ha-tát như thế là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật."

 Kinh Quang Tán, quyển thứ ba (hết).

 Kinh Quang Tán, quyển thứ tư.

 Tam tạng (danh hiệu tôn xưng vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Trúc Pháp Hộ đời Tây Tấn dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video