Phẩm thứ mười: Huyễn hóa — Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ; Ba-la-mật: đến bờ bên kia. Gộp lại là trí tuệ lớn thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật, nhờ đó vượt qua biển sinh tử để đến bờ giải thoát)
Bấy giờ hiền giả Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu lý "không" bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật)! Giả sử có người hỏi: 'Người huyễn hóa (người do nhà ảo thuật làm phép biến ra, không có thật) này học Bát-nhã Ba-la-mật, muốn đạt được Tát-vân-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn giác của Phật).' Người hỏi như vậy thì đáp lại thế nào? 'Lại người huyễn hóa ấy học Đàn Ba-la-mật (bố thí đến bờ bên kia: sự cho đi trọn vẹn), Thi Ba-la-mật (trì giới trọn vẹn: giữ gìn giới luật), Sằn Ba-la-mật (nhẫn nhục trọn vẹn: chịu đựng mọi trái ý), Duy-đãi Ba-la-mật (tinh tấn trọn vẹn: siêng năng không lui sụt), Thiền Ba-la-mật (thiền định trọn vẹn: tâm lắng yên chuyên nhất), muốn nhờ đó đạt được trí tuệ Tát-vân-nhã; học tứ ý chỉ (bốn chỗ đặt tâm quán sát: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), tứ ý đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều thiện chưa sinh, nuôi lớn điều thiện đã sinh), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần diệu: ý muốn, sự siêng năng, sự chuyên tâm, sự suy xét), ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu: lòng tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), thất giác ý (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát do hành (tám con đường chân chính: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng), muốn nhờ đó đạt được trí tuệ Tát-vân-nhã; lại học trí tuệ Tát-vân-nhã, muốn nhờ đó đạt được Tát-vân-nhã.' Giả sử có người đến hỏi ý nghĩa như vậy, thì đáp lại thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ta sẽ hỏi lại ông. Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, cứ theo chỗ hiểu biết của mình mà đáp ta. Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Sắc (hình chất, phần thân xác và vật chất) là khác, huyễn hóa là khác chăng? Thống dương (cảm thọ: cảm giác khổ, vui, hay không khổ không vui), tư tưởng (sự nhận biết hình tướng, gọi tên sự vật), sinh tử (ở đây chỉ "hành": các hoạt động tạo tác, ý muốn của tâm), thức (sự hay biết, phân biệt) là khác, huyễn hóa là khác chăng?" Tu-bồ-đề đáp: "Không phải vậy, thưa Thiên Trung Thiên (Trời của các trời, danh hiệu tôn xưng Phật)!" "Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Huyễn hóa là khác, mắt lại là khác chăng? Tai, mũi, lưỡi, thân, ý là khác, huyễn hóa lại là khác chăng? Nhãn sắc thức (sự hay biết sinh ra khi mắt gặp hình sắc), nhĩ thanh thức (sự hay biết khi tai gặp âm thanh), tỷ hương thức (sự hay biết khi mũi gặp mùi), thiệt vị thức (sự hay biết khi lưỡi gặp vị), thân tế hoạt thức (sự hay biết khi thân chạm vào vật mịn, trơn, tức các đối tượng xúc chạm), ý pháp thức (sự hay biết khi ý gặp các đối tượng của tâm) là khác, huyễn hóa lại là khác chăng? Niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc mà sinh ra là khác, huyễn hóa lại là khác chăng?"
Đáp: "Không phải vậy, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Tứ ý chỉ là khác, huyễn hóa lại là khác chăng? Tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành là khác, huyễn hóa lại là khác chăng? Không (trống rỗng, không có tự thể riêng cố định), vô tưởng (không có hình tướng để nắm bắt), vô nguyện (không có gì để mong cầu) là khác, huyễn hóa lại là khác chăng?"
Đáp: "Không phải vậy, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Huyễn hóa là khác, mà thập chủng lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), tứ vô sở úy (bốn điều Phật không hề e sợ khi thuyết pháp giữa đại chúng), tứ phân biệt biện (bốn tài biện thuyết không ngăn ngại: thông suốt về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, và về cách nói năng ứng đáp), thập bát bất cộng chư Phật chi pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ chư Phật mới có, không chung với ai khác) lại là khác chăng?"
Đáp: "Không phải vậy, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Huyễn hóa là khác, đạo (con đường giác ngộ) lại là khác chăng?"
Đáp: "Không phải vậy, thưa Thiên Trung Thiên! Huyễn hóa không khác, sắc cũng không khác; sắc chính là huyễn hóa, huyễn hóa chính là sắc. Thưa Thiên Trung Thiên! Huyễn hóa không khác, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không khác; thức chính là huyễn hóa, huyễn hóa chính là thức. Thưa Thiên Trung Thiên! Huyễn hóa không khác, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, tâm cũng không khác; huyễn hóa chính là mắt, mắt chính là huyễn hóa. Nhãn sắc thức, nhĩ thanh thức, tỷ hương thức, thiệt vị thức, thân tế hoạt thức, ý pháp thức: thức chính là huyễn hóa, huyễn hóa chính là thức. Niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc mà sinh ra không khác; cảm thọ vui chính là huyễn hóa, huyễn hóa chính là cảm thọ vui. Thưa Thiên Trung Thiên! Huyễn hóa không khác, tứ ý chỉ cũng không khác; tứ ý chỉ chính là huyễn hóa, huyễn hóa chính là tứ ý chỉ. Ý đoạn, thần túc, căn, lực, giác ý, do hành chính là huyễn hóa, huyễn hóa chính là do hành. Thưa Thiên Trung Thiên! Thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp: pháp chính là huyễn hóa, huyễn hóa chính là pháp."
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Cái gọi là huyễn hóa có bụi nhơ phiền não và sân hận chăng?"
Đáp: "Không có, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Cái gọi là huyễn hóa có chỗ sinh khởi, có chỗ diệt mất chăng?"
Đáp: "Không có, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Cái không sinh không diệt ấy, học Bát-nhã Ba-la-mật rồi, đạt được trí tuệ Tát-vân-nhã, có được tất cả lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho mọi chúng sinh) chăng?"
Đáp: "Không, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Có phải chính nơi đây khởi lên cái biết và tưởng, rồi theo lối gọi tên của thế tục, dựa vào năm thịnh ấm (năm nhóm hợp thành con người — sắc, thọ, tưởng, hành, thức — khi bị bám chấp thì bừng lên gây ra khổ) mà gọi là Bồ-tát (người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) chăng?"
Đáp: "Đúng vậy, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Có cái biết và tưởng, theo lối thế tục mà phát ra lời gọi tên, lấy năm thịnh ấm mà có sinh khởi, có diệt mất, thì há lại có được bụi nhơ phiền não và sân hận chăng?"
Đáp: "Không, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Cái không có tưởng, không có lối thế tục, không có lời gọi tên, không có gì dựng lập, không có danh hiệu, không có thân, không có việc của thân, không có lời nói, không có việc của lời nói, không có ý, không có việc của ý, không sinh không diệt, không có phiền não, không có sân hận, mà lại dùng điều ấy để học Bát-nhã Ba-la-mật, thành tựu Tát-vân-nhã chăng?"
Đáp: "Không, thưa Thiên Trung Thiên!"
Phật dạy: "Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát (Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, người có tâm nguyện lớn) học Bát-nhã Ba-la-mật như thế mà thành tựu Tát-vân-nhã, thì không có gì cả."
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Bồ-tát Ma-ha-tát nên học Bát-nhã Ba-la-mật như thế, và học A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của một vị Phật). Nếu muốn học thì nên học như người huyễn hóa. Vì sao vậy? Thưa Thiên Trung Thiên! Nên quán ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) cũng như người huyễn hóa."
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Ngũ ấm này học Bát-nhã Ba-la-mật mà thành tựu trí tuệ Tát-vân-nhã chăng?"
Đáp: "Không, thưa Thiên Trung Thiên! Vì sao vậy? Ngũ ấm, tự tính (bản chất vốn có) của nó là không có gì cả; mà cái tự tính không có gì cả thì cũng không thể nắm bắt được."
Lại hỏi: "Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Lấy tự tính mà ví, ngũ ấm như giấc mộng, học Bát-nhã Ba-la-mật mà thành tựu Tát-vân-nhã chăng?"
Đáp: "Không, thưa Thiên Trung Thiên! Vì sao vậy? Xét về giấc mộng thì tự tính của nó là không có gì cả; mà cái tự tính không có gì cả thì không thể nắm bắt được."
"Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao? Lấy tiếng vang của tiếng gọi để ví ngũ ấm, lại ví như bóng trong nước, như dã mã (sóng nắng, ảo ảnh hơi nóng bốc lên trên đồng trống trông như nước hay đàn ngựa chạy), như vật do phép thuật biến hóa ra; ví như ngũ ấm ấy học Bát-nhã Ba-la-mật mà đạt thành Tát-vân-nhã chăng?"
Đáp: "Không, thưa Thiên Trung Thiên! Vì sao vậy? Tiếng vang của tiếng gọi, bóng trong nước, sóng nắng, vật biến hóa, tự tính đều không có gì cả. Mà cái tự tính không có gì cả thì không thể nắm bắt được. Vì sao vậy? Thưa Thiên Trung Thiên! Phân biệt hiểu rõ thì sắc giống như huyễn hóa; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, cùng mười tám chủng (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), sáu căn (sáu giác quan), ngũ ấm và năm thịnh ấm, tự tính đều như giấc mộng. Thưa Thiên Trung Thiên! Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, mười tám chủng, sáu căn, năm thịnh ấm giống như giấc mộng; bên trong là không, hoàn toàn không nắm bắt được; mà không có tự tính tức là không vậy, hoàn toàn không nắm bắt được."
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Nay giảng nói Bát-nhã Ba-la-mật này, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát mới học Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu hành cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) nghe lời giảng ấy, há chẳng sợ hãi, hoảng hốt, lo lắng sao?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Giả sử vị Bồ-tát Ma-ha-tát mới học Đại thừa, đối với Bát-nhã Ba-la-mật mà không hiểu ẩu-hòa câu-xá-la (phương tiện thiện xảo: sự khéo léo dùng cách thích hợp để tu hành và giáo hóa mà không bị dính mắc), không gần gũi thiện sư (thầy lành, bậc bạn tốt dẫn dắt đúng đường), thì có khi sợ, có khi hoảng, có khi lo lắng."
Tu-bồ-đề hỏi Phật rằng: "Thưa Thiên Trung Thiên! Thế nào là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát? Thực hành Bát-nhã Ba-la-mật có ẩu-hòa câu-xá-la thế nào để Bồ-tát Ma-ha-tát không sợ, không hoảng, không lo lắng?"
Phật dạy: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, chí chuyên nhất hướng về trí tuệ Tát-vân-nhã, không quán sắc là vô thường (không thường còn, luôn biến đổi), mà sắc cũng không thể nắm bắt được; không quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô thường, mà thức cũng không thể nắm bắt được; chí hướng quán Tát-vân-nhã, không xét đến vô thường, mà cũng không thể nắm bắt được. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật có ẩu-hòa câu-xá-la.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát chí hướng về trí tuệ Tát-vân-nhã, không quán sắc là khổ, cũng không nắm bắt sắc; không quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là khổ, cũng không nắm bắt thức. Không quán sắc là ngã sở (cái thuộc về ta, của ta), cũng không nắm bắt ngã sở; không quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là ngã sở, cũng không nắm bắt ngã sở. Không quán sắc không phải ngã sở, cũng không nắm bắt cái không phải ngã sở; không quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không phải ngã sở, cũng không nắm bắt cái không phải ngã sở.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát chí học Tát-vân-nhã, quán sắc là không, cũng không nắm bắt cái không; quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là không, cũng không nắm bắt cái không. Không quán sắc là thường còn, cũng không nắm bắt cái thường; không quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là thường còn, cũng không nắm bắt cái thường. Không quán sắc là không thường, cũng không nắm bắt cái vô thường; không quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là không thường, cũng không nắm bắt cái vô thường. Quán sắc là tịch mịch (vắng lặng, đã dứt hết mọi khuấy động), cũng không nắm bắt sự tịch mịch của sắc; quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là tịch mịch, cũng không nắm bắt sự tịch mịch của thức. Quán sắc là hư vô (trống rỗng, không thật), cũng không nắm bắt sự hư vô của sắc; quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là hư vô, cũng không nắm bắt sự hư vô của thức. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật có ẩu-hòa câu-xá-la.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát không quán vô thường, cũng không có gì nắm bắt được; khổ, không, vô ngã phi thân (không có cái ta, thân này không phải là ta) cũng không có gì nắm bắt được; không quán vô thường, cũng không có gì nắm bắt được. Không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô cũng không có gì nắm bắt được. Đối với thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, không quán vô thường, cũng không có gì nắm bắt được. Đối với mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, và sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp (các đối tượng của tâm), không quán vô thường, cũng không có gì nắm bắt được. Vô thường, khổ, không, vô ngã phi thân, không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô: quán những điều ấy, hoàn toàn không có gì nắm bắt được. Vị ấy vì chúng sinh mà có ý như thế này: 'Ta vì tất cả các loài chúng sinh mà giảng pháp vô thường, để trừ bỏ sự điên đảo (cái thấy lộn ngược, trái với sự thật), khiến họ không mê lầm.' Lại phân biệt các pháp là khổ, vô ngã, không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô, để những người điên đảo không còn mê lầm. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật có ẩu-hòa câu-xá-la!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, học và thực hành trí tuệ Tát-vân-nhã, suy nghĩ ý nghĩa của nó, không quán sắc là vô thường, không rơi vào điên đảo, cũng không có gì nắm bắt được; không quán thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô thường, không rơi vào điên đảo, cũng không có gì nắm bắt được. Không khổ, không ngã là không; không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô, không để rơi vào điên đảo, cũng không có gì nắm bắt được. Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức lìa bốn điều không thường(?), là không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô. Quán các việc ấy, không để rơi vào điên đảo, cũng không có gì nắm bắt được. Giả sử an trú nơi trí tuệ Tát-vân-nhã, nhớ nghĩ điều đó không rời bỏ, thì đó là Duy-đãi Ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát. Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, chí không nghĩ đến việc của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi-phật (người tự mình quán xét nhân duyên mà giác ngộ, không nhờ thầy dạy), cũng không để chí mình bị khuyên dụ đi theo lối hành trì ấy, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Thiền Ba-la-mật, không sợ, không hoảng, cũng không lo lắng!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật nên quán như thế này: không phải do sắc trống rỗng mà thành không, sắc chính là không, không chính là sắc; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không phải chỉ riêng là không, sắc chính là không, thức tự nhiên là thức, không chính là thức. Mắt không phải chỉ riêng là không, mắt tự nhiên là không, mắt chính là không, không chính là mắt, không phải chỉ riêng là không. Nhĩ thanh thức, tỷ hương thức, thiệt vị thức, thân tế hoạt thức, ý pháp thức không phải chỉ riêng là không, thức tự nhiên là không, thức chính là không, không chính là thức. Niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc mà sinh ra thì là không; niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc tự nhiên là không; quán niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc thì là không; tâm ấy tự nó là không; niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc cũng là không. Tứ ý chỉ không phải chỉ riêng là không; vì tứ ý chỉ là không, do đó là không; tứ ý chỉ tự nhiên là không. Tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành không phải chỉ riêng là không; ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp hỗ trợ cho sự giác ngộ, gồm bảy nhóm vừa kể) là tự nhiên; không chính là ba mươi bảy phẩm, ba mươi bảy phẩm chính là không. Thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp không phải chỉ riêng là không, mà tự nhiên là không. Không chính là Phật; pháp chính là không, không chính là pháp. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không sợ, không hoảng, cũng không lo lắng." Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Thế nào là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát?"
"Là người giảng Bát-nhã Ba-la-mật mà có sự che chở giữ gìn, khiến người nghe không sợ, không hoảng, không lo, không e ngại. Ở đây, Tu-bồ-đề! Thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát vì vị ấy mà nói pháp, không bàn rằng sắc là không thường, mà sắc cũng không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ khiến đứng ở địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, mà chỉ học trí tuệ Tát-vân-nhã; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát. Đối với sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, không nói là vô thường, cũng không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ khiến đứng ở địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, mà luôn dựng lập trí tuệ Tát-vân-nhã.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát giảng kinh pháp, không bàn rằng sắc là khổ, sắc không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Sắc là ngã sở hay không phải ngã sở, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là ngã sở hay không phải ngã sở, đều không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Lại giảng pháp, bàn rằng sắc là không, vô tưởng, vô nguyện, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là không, vô tưởng, vô nguyện, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp; sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp cùng mười tám chủng, là ngã sở hay không phải ngã sở, đều không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát giảng pháp cho vị ấy, bàn rằng sắc là tịch mịch, hư vô, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là tịch mịch, trống không, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ về địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, mà luôn khuyên hướng về trí tuệ Tát-vân-nhã; Tu-bồ-đề, đó gọi là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát. Lại giảng nói mắt là tịch mịch, hư vô, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp; tai, mũi, lưỡi, thân, ý là tịch mịch, hư vô, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp là tịch mịch, hư vô, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc của mắt, giảng pháp là vô thường; nhãn sắc thức, nhĩ thanh thức, tỷ hương thức, thiệt vị thức, thân tế hoạt thức, ý pháp thức, niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc, giảng pháp vô thường, tịch mịch, hư vô, không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ về địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, mà luôn dựng lập trí tuệ Tát-vân-nhã; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát giảng pháp cho người, không bàn về vô thường; đối với tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, những gì được thực hành ấy là không khổ, không ngã, là không; không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô. Tuy giảng pháp ấy, nhưng không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ về địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, mà luôn dựng lập trí tuệ Tát-vân-nhã; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát giảng pháp cho người về thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp, không bàn về vô thường, khổ, không, phi thân, không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô, mà không thể nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ về việc Thanh văn, địa vị Bích-chi-phật, mà luôn dựng lập trí tuệ Tát-vân-nhã; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát giảng pháp cho người, chỉ rõ rằng sắc là vô thường, khổ, không, phi thân; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô thường, khổ, không, phi thân. Chỉ rõ rằng mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý là vô thường, khổ, không, phi thân; sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp là vô thường, khổ, không, phi thân; nhãn sắc thức, nhĩ thanh thức, tỷ hương thức, thiệt vị thức, thân tế hoạt thức, ý pháp thức là vô thường, khổ, không, phi thân. Chỉ rõ rằng vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) là vô thường, khổ, không, phi thân; hành (các hoạt động tạo tác), thức, danh sắc (tinh thần và thể xác), lục nhập (sáu cửa giác quan), sở cánh (xúc: sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), thống (thọ: cảm giác), ái (lòng ham muốn), thọ (thủ: sự nắm giữ, chấp lấy), hữu (sự hình thành đời sống mới), sinh, già, bệnh, chết là vô thường, khổ, không, phi thân. Sắc là ngã sở hay không phải ngã sở, tịch mịch, hư vô; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là ngã sở hay không phải ngã sở, là không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô. Tuy giảng pháp ấy để khai hóa con người, mà không có gì nắm bắt được, cũng không có chỗ bám chấp. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ về việc Thanh văn, địa vị Bích-chi-phật, mà luôn dựng lập trí tuệ Tát-vân-nhã; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát giảng kinh pháp cho người, chỉ rõ và bàn rằng tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành là vô thường, khổ, không, phi thân; là không, vô tưởng, vô nguyện; là ngã sở hay không phải ngã sở, tịch mịch, hư vô. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ về việc Thanh văn, địa vị Bích-chi-phật, mà luôn dựng lập trí tuệ Tát-vân-nhã; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát giảng pháp cho người, chỉ rõ và bàn về thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp; sắc là vô thường, khổ, không, phi thân; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là vô thường, khổ, không, phi thân; là ngã sở hay không phải ngã sở, là không, vô tưởng, vô nguyện, tịch mịch, hư vô. Lấy cội gốc công đức này, không khuyên dụ về địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, mà luôn dựng lập trí tuệ Tát-vân-nhã; đó là thiện sư của Bồ-tát Ma-ha-tát."
Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã Ba-la-mật không có ẩu-hòa câu-xá-la, gần gũi ác sư (thầy xấu, người dẫn dắt sai đường), nên khi nghe giảng Bát-nhã Ba-la-mật này thì có khi sợ, có khi hoảng, trong lòng lo lắng?"
Đức Thế Tôn bảo Tu-bồ-đề: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy lìa bỏ hạnh Tát-vân-nhã, không gần gũi Bát-nhã Ba-la-mật; giả sử có gặp Bát-nhã Ba-la-mật này thì trong lòng lại bám chấp nhớ nghĩ Thiền Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật; nhờ Đàn Ba-la-mật mà có được điều đem cho, rồi lại nhớ nghĩ bám chấp vào Đàn Ba-la-mật. Đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát lìa bỏ Tát-vân-nhã mà không suy nghĩ đến, lại nhớ nghĩ bám chấp vào sắc bên trong mà tưởng là không, cho rằng sắc không có tự tính, nhớ nghĩ nó là không; đối với thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức thì nhớ nghĩ bám chấp vào cái không bên trong, cho rằng thức không có tự tính, tưởng nghĩ về không. Lại nắm bắt sắc bên trong là không có tự tính, tưởng nghĩ bám chấp vào không; đã tưởng nghĩ bám chấp vào không thì cho là có chỗ đạt được. Nhớ nghĩ mắt bên trong là không, tự tính không có, tự nhiên là không. Lại thấy và nắm lấy cái không, tưởng nghĩ là đã đạt tới. Đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát lìa bỏ Tát-vân-nhã, cũng không chịu hướng về các trí tuệ thông suốt, mà trái lại ở bên trong nhớ nghĩ sắc là không, sắc không có gì cả, nhớ nghĩ bám chấp, suy nghĩ rằng sắc tự nhiên là không; đối với thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức thì nhớ nghĩ về cái không bên trong, chí để nơi tưởng về thức mà cho là không có gì cả, nhớ nghĩ rằng tự nhiên là không; rồi từ cái không bên trong mà nắm lấy cái không cả trong lẫn ngoài, cho đến cái không của tự tính không có gì cả, cho là có chỗ thu đạt, tưởng nghĩ đến điều đạt được; nhớ nghĩ mắt bên trong là không, cho đến chỗ không có gì cả, tự nhiên là không, nhớ nghĩ đã đạt tới cái không, tưởng là có chỗ đạt được. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy: nhớ nghĩ về cái không bên trong, suy nghĩ bám chấp vào tưởng, ở nơi cái tự tính không có gì cả mà nắm lấy cái không. Đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, suy nghĩ về tứ ý chỉ mà nắm được tứ ý chỉ, liền tự nhớ nghĩ bám chấp rằng mình đã đạt được điều ấy; đối với tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, nắm được ba mươi bảy phẩm, liền tự nhớ nghĩ bám chấp rằng mình đã đạt được điều ấy. Đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp, tự cho là đã đạt được các pháp của chư Phật, đã có sự mong cầu tưởng nghĩ, lìa bỏ điều mà tâm Tát-vân-nhã đáng phải suy niệm. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không có ẩu-hòa câu-xá-la, nghe giảng Bát-nhã Ba-la-mật thì có khi sợ, có khi hoảng, trong lòng lo lắng."
Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Thưa Thiên Trung Thiên! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát bị ác sư lôi kéo nắm giữ, làm theo lời dạy của ác sư, nghe giảng Bát-nhã Ba-la-mật thì có khi sợ, có khi hoảng, trong lòng lo lắng?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ở đây, Tu-bồ-đề! Ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát ngăn cản người tu, khiến không được học Bát-nhã Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Đàn Ba-la-mật, mà trái lại còn dạy rằng: 'Không nên dạy sáu Ba-la-mật này; đây không phải điều các vị Đát-tát-a-kiệt (Như Lai: bậc đến từ chân như, danh hiệu của Phật), A-la-ha (Ứng Cúng: bậc đáng được cúng dường), Tam-da-tam-phật (Chánh Đẳng Giác: bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) đã nói. Đó là do người ta góp nhặt bày đặt ra một cách ngang trái; kinh này không nên nghe, không nên thọ trì đọc tụng, đọc rồi không nên suy nghĩ, không nên nói cho người khác.' Đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát là kẻ không chịu phân biệt cho thấy rõ những việc ma (những điều gây chướng ngại cho việc tu đạo), không giúp nhìn ra những vết nhơ xấu của ma. Khi ấy ác ma Ba-tuần (tên vua ma ở cõi trời Tha Hóa Tự Tại, chuyên phá hoại người tu đạo) hóa ra hình Phật, liền đến chỗ Bồ-tát Ma-ha-tát mà ngăn cản, khiến không tu học sáu Ba-la-mật, nói rằng: 'Thiện nam tử! Học Bát-nhã Ba-la-mật này để làm gì? Học Thiền Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Đàn Ba-la-mật này để làm gì? Vâng làm theo để làm gì?' Nên biết đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Có lúc ác ma hóa ra hình Phật, giảng cho Bồ-tát Ma-ha-tát kinh của Thanh văn, Bích-chi-phật, bàn luận rằng nên bỏ hạnh bố thí, phân tích giải thích chỗ hướng đến của nghĩa lý, trình bày bằng lời lẽ hoa mỹ, khiến Bồ-tát Ma-ha-tát lìa bỏ pháp Đại thừa mà rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật. Nên biết đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi ấy ác ma hóa ra hình Phật, đến chỗ Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói rằng: 'Này thiện nam tử! Điều ông đang học không phải là tâm đạo, không phải là A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật). Điều ông học rốt cuộc sẽ không đạt được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật (thành Phật trọn vẹn)!' Những hình tướng như thế, những duyên tội lỗi của ma như thế, mà không thể quán xét, cũng không nhận ra được, đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát đang thực hành tinh tấn, lúc ấy ác ma hóa ra hình Phật, đến chỗ Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói rằng: 'Thiện nam tử! Hãy biết rằng mắt là không, đó là chỗ của ta(?), cũng là thân ta; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng là không, đó là chỗ của ta, cũng là thân ta.' Rồi giảng kinh pháp rằng: 'Sắc là không, sắc là chỗ của ta, cũng là thân ta; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là chỗ của ta, cũng là thân ta. Sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp là chỗ của ta, cũng là thân ta. Cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc của mắt, xét ra là không, cho đó là chỗ của ta, cũng là thân ta. Niềm vui của cảm thọ do nhân duyên tiếp xúc của tai, mũi, lưỡi, thân, ý, cùng mười tám chủng, xét ra là không, cho đó là chỗ thân ta, cũng là thân ta. Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật, xét ra là không, cho đó là chỗ của ta, cũng là thân ta. Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, xét ra là không, cho đó là chỗ của ta, cũng là thân ta. Thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp, xét ra là không, cho đó là chỗ của ta, cũng là thân ta. Dùng những điều ấy mà mong cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật sao?' Kẻ không phân biệt được những hình tướng như thế do ma bày ra, đối với những lời ma phân tích giảng giải cũng không nhận ra, thì đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ác ma lại biến hóa ra hình Phật, đến chỗ Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói: 'Thiện nam tử! Ở phương đông có chư Phật Thế Tôn cùng các Bồ-tát, Thanh văn, Bích-chi-phật, mà cũng không có chư Phật, Thanh văn, Bích-chi-phật và các thế giới mười phương.' Đối với những kẻ bày ra việc ma như thế mà không thể phân biệt, cũng không nhận biết, không thể hiểu rõ, nên biết đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát. Ác ma Ba-tuần lại hóa ra hình Thanh văn, đến chỗ Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói rằng: 'Những vị này thời xưa đều học tinh tấn về trí tuệ Tát-vân-nhã, suy nghĩ về việc không, mà cũng tu học việc của Thanh văn, Bích-chi-phật, suy nghĩ phân biệt rồi được truyền dạy.' Kẻ không vì người mà phân biệt những việc ma như thế, nên biết đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ác ma Ba-tuần hóa ra hình dáng và y phục của hòa thượng (vị thầy truyền giới, thầy dạy chính của người xuất gia), đến chỗ Bồ-tát Ma-ha-tát, dạy Bồ-tát thực hành không tịch, chí hướng tinh tấn về trí tuệ Tát-vân-nhã, suy nghĩ về không và tịch mịch: sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là không, tịch mịch; mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng không, tịch mịch; mười tám chủng, mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nối nhau gây ra vòng sinh tử, từ vô minh cho đến già chết), tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành cũng đều tịch mịch; thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp cũng đều tịch mịch; lấy không, vô tưởng, vô nguyện mà dạy bảo rằng: 'Thiện nam tử! Hiểu rõ pháp này là ở địa vị Thanh văn, còn mưu cầu gì nữa? Chẳng bằng ngay nơi đây tự cầu diệt độ (vào Niết-bàn, dứt hẳn sinh tử), cần gì đến A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ A-duy-tam-phật?' Nên biết đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát!
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát là như khi ác ma Ba-tuần hóa ra hình cha mẹ, đến chỗ Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói rằng: 'Thiện nam tử này đã chứng quả Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất: người mới vào dòng thánh), quả Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai: người còn trở lại cõi đời một lần), quả A-na-hàm (quả vị thứ ba: người không còn trở lại cõi dục), quả A-la-hán (quả vị thứ tư: người đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), mà lại tinh tấn thực hành A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn), A-duy-tam-phật. Từ những đời xưa trải qua vô số kiếp không thể đếm, xoay vần trong sinh tử, bố thí cả tay chân mà tu tinh tấn.' Kẻ không vì người mà phân biệt những hình tướng vô ích như thế, nên biết đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát dựa theo những hình tướng như thế mà quán xét ác sư của mình; đã thấy ra, đã nhận được thì xa lìa họ. Họ phân tích giảng nói về khổ, không, vô thường, phi thân, vô tưởng, vô nguyện, cho đó là tịch mịch, nhưng lại phân tích theo những điều điên đảo, có chỗ suy tính; tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, thần túc, căn, lực, giác ý, do hành cũng không có gì đạt được; còn thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, thập bát bất cộng chư Phật chi pháp thì không giải thích. Những pháp như thế là việc do ma bày ra mà không phân biệt được, nên biết đó là ác sư của Bồ-tát Ma-ha-tát. Bồ-tát Ma-ha-tát sở dĩ có ác sư là do mười hai duyên, phải luôn rời bỏ chúng, huống gì những điều khác."
Kinh Quang Tán, quyển thứ tư (hết).
Kinh Quang Tán, quyển thứ năm.
Đời Tây Tấn, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Trúc Pháp Hộ dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video