Thiên 12 — Phẩm 11: Đại sĩ (Ma-ha-tát)

 Phẩm thứ mười một: Ma-ha-tát (bậc Đại sĩ, tức vị Bồ-tát lớn), thuộc kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (kinh về trí tuệ lớn giúp vượt qua bờ sinh tử để đến bờ giải thoát). Phẩm ở đây nghĩa là chương.

 Bấy giờ, bậc hiền giả Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng thấu hiểu lẽ "không") thưa với Phật (đấng đã giác ngộ hoàn toàn): "Bạch Thiên Trung Thiên (Trời trong các trời, danh hiệu tôn xưng Phật)! Vì sao gọi là nghĩa của Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh)? Nghĩa ấy hướng về đâu?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Câu không có nghĩa chính là danh hiệu Bồ-tát. Vì sao vậy? Bồ-tát không có dấu vết của câu chữ, không có cái tôi. Vì thế nói rằng không có câu nghĩa (cái thực thể, chỗ bám víu cụ thể mà một danh xưng chỉ vào) chính là danh hiệu Bồ-tát.

 Tu-bồ-đề, ví như chim bay giữa hư không, không để lại dấu chân. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, muốn tìm câu nghĩa của Bồ-tát thì không có! Ví như trong giấc mộng không có dấu chân. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, muốn tìm câu nghĩa của Bồ-tát thì không nắm được gì.

 Ví như trò ảo thuật biến hóa, ảo ảnh hơi nắng trên đồng (trông như đàn ngựa hoang chạy), tiếng vang, bóng hiện ra, hay người do Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là đấng đến từ chân lý như thật) hóa ra, đều không có dấu chân. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, muốn tìm Bồ-tát thì không có câu nghĩa.

 Ví như, Tu-bồ-đề, cái vô bản (tức chân như, thực tướng vốn như thế của mọi sự vật) không có dấu chân. Lại xét pháp giới (thể tính chung của tất cả các pháp, tức mọi sự vật, hiện tượng) thì cũng là vô bản. Pháp tính của các pháp cũng lặng lẽ như thế, không có dấu chân. Cũng vậy, Bồ-tát không có câu nghĩa! Ví như bản tế (thực tế, chỗ chân thật tận cùng của sự vật) không có câu nghĩa.

 Tu-bồ-đề, Bồ-tát không có câu nghĩa. Ví như người do nhà ảo thuật hóa ra, kẻ ấy không có dấu chân. Người huyễn hóa ấy không có sắc (thân thể, phần vật chất), thống dưỡng (cảm giác khổ, vui, không khổ không vui), tư tưởng (sự nhận biết hình tướng, gọi tên sự vật), sinh tử (các tạo tác, vận hành của tâm, tức "hành") và thức (sự hay biết, phân biệt). Năm thứ này là năm ấm, năm nhóm hợp thành con người. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật để làm Bồ-tát thì không có câu nghĩa!

 Ví như người huyễn không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Cũng vậy, tâm không có dấu vết. Đối với sắc (hình sắc thấy được), thanh (âm thanh), hương (mùi), vị, tế hoạt (sự xúc chạm mịn nhám) và pháp (những gì ý nghĩ nhận biết), cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như, Tu-bồ-đề, muốn tìm nội không (sự trống rỗng của bên trong, tức các giác quan vốn không có tự thể) thì không có dấu vết để lần theo. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, xét Bồ-tát thì không có câu nghĩa. Cái thuộc về ta và cái không thuộc về ta, khổ và vui, lành và dữ, cái có và cái không có, cái tự nhiên không (tính tự thân vốn trống rỗng) (?): những gì nó làm đều không có dấu vết. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không thể nắm được câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như người huyễn hóa hiện ra tứ ý chỉ (bốn chỗ đặt sự chú tâm: thân, cảm giác, tâm, các pháp), tứ ý đoạn (bốn sự nỗ lực đúng: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều lành chưa sinh, tăng điều lành đã sinh), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần diệu: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ đúng, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh), thất giác ý (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát do hành (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, tinh tấn đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng); thập chủng lực (mười năng lực trí tuệ của Phật), tứ vô sở úy (bốn điều Phật nói ra mà không chút e sợ), tứ phân biệt biện (bốn tài biện luận thông suốt không ngăn ngại về pháp, nghĩa, ngôn từ và lời giảng), mười tám pháp bất cộng của chư Phật (mười tám đức riêng chỉ chư Phật mới có): tất cả đều không có dấu chân. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như hình tướng do Đát-tát-a-kiệt (Như Lai), A-la-ha (bậc đáng được cúng dường), Tam-da-tam-Phật (bậc Chính Đẳng Chính Giác, giác ngộ chân chính và trọn vẹn) hiện ra thì không có dấu chân. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không có câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như, Tu-bồ-đề, Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-Phật không có dấu chân của nội không. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như, Tu-bồ-đề, cái thuộc về ta, cái không thuộc về ta, khổ vui lành dữ cùng mọi thứ đang có, cái tự nhiên không, đều không có dấu chân. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không có câu nghĩa của Bồ-tát! Ví như, Tu-bồ-đề, Đát-tát-a-kiệt không có tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế thì không có câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như, Tu-bồ-đề, cõi vô vi (cái không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt): cõi vô vi ấy không có dấu chân; cõi hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt): cõi hữu vi ấy cũng không có dấu chân. Cũng vậy, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như, Tu-bồ-đề, cái không sinh ra thì không có dấu chân. Cũng vậy, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như cái đã diệt mất thì không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Cái không có hành động, không có tạo tác thì không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như cái không thể nắm bắt được thì không có trần lao (phiền não làm nhọc nhằn, vấy bẩn tâm), không có giận hờn, không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát! Ví như cái không khởi lên thì không có chỗ ở, không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như cái không có tranh cãi, không giận hờn thì không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Thế nào là không có sắc mà không khởi lên, không có dấu chân?"

 Phật nói: "Sắc không khởi lên; thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức không khởi lên, thì không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như sắc không có trần lao, cũng không giận hờn, không có dấu chân; thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức không có trần lao, cũng không giận hờn, không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; sắc, thanh, hương, vị, tế hoạt, pháp; các chủng (các "giới", tức mười tám loại yếu tố gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), các suy (sáu đối tượng của giác quan, gọi là "suy" vì làm hao mòn điều lành), các nhập (mười hai chỗ giác quan và đối tượng gặp nhau): vốn không hướng về đâu, không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như tứ đại (bốn yếu tố làm nên vật chất: đất, nước, lửa, gió) và các nhập của lục suy không có trần lao giận hờn, cũng không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát! Ví như thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như tứ ý chỉ tự nhiên rốt ráo, không có ai làm cho nó trở nên trong sạch được. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành tự nhiên rốt ráo, không có ai làm cho chúng trở nên trong sạch được. Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như thập chủng lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật tự nhiên rốt ráo, không có ai làm cho chúng trở nên trong sạch được. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như thân trong sạch thì không có gì cả, cái tôi thì trống rỗng không có thật. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như không biết, không thấy thì là trong sạch, không có dấu chân; vì không biết không thấy nên trống rỗng, không có gì. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như cung điện của mặt trời ở giữa hư không, chiếu sáng mọi chốn tối tăm, mà không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như khi lửa của kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài của một chu kỳ thế giới) nổi lên thiêu hủy thế giới, trời đất thành tro sạch, muôn vật đều không còn sót lại gì, không biết dấu chân đi về đâu. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-Phật giữ theo giới luật, không hề phạm điều cấm. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-Phật có tam-muội định (trạng thái tâm tập trung vững chắc vào một điểm), ý chí không rối loạn. Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như Đát-tát-a-kiệt có trí tuệ vi diệu, không có dấu chân của sự hiểu biết sai lệch. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như Đát-tát-a-kiệt đã được giải thoát, không có dấu chân của sự chưa giải thoát. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như Đát-tát-a-kiệt có tuệ giải thoát tri kiến (trí tuệ thấy biết rõ rằng mình đã giải thoát), không có dấu chân của sự chưa có tuệ giải thoát tri kiến. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như ánh sáng của Đát-tát-a-kiệt và ánh sáng mặt trời, mặt trăng đều không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát. Ví như ánh sáng của các cõi trời Tứ Đại Thiên Vương (cõi của bốn vị vua trời giữ bốn phương), trời Đao-lợi (cõi trời ba mươi ba vị thần trên đỉnh núi Tu-di), trời Diễm (cõi trời Dạ-ma), trời Đâu-suất (cõi trời nơi các vị Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ) đều không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Ví như ánh sáng của trời Ni-ma-la (cõi trời Hóa Lạc, chư thiên tự hóa ra cảnh vui mà hưởng), trời Ba-la-ni-mật (cõi trời Tha Hóa Tự Tại, chư thiên hưởng cảnh vui do kẻ khác hóa ra) và cõi Ma (cõi của Ma vương, kẻ ngăn trở người tu), cùng ánh sáng của Đát-tát-a-kiệt, đều không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát!

 Ví như ánh sáng của các cõi trời thuộc cõi Sắc (các tầng trời cao hơn, chúng sinh có thân vi tế, không còn ham muốn thô): trời Phạm, trời Phạm-ca-di (Phạm Chúng), trời Phạm Cụ, trời Phạm (Đại Phạm), trời Hữu Quang, trời Thiểu Quang, trời Vô Lượng Quang, trời Quang Âm, trời Thanh Tịnh, trời Thiểu Tịnh, trời Vô Lượng Tịnh, trời Nan Cập Tịnh, trời Thiện Kiến, trời Sở Kiến Thiện, trời Ư Thị Kiến, trời Nhất Thiện; cùng ánh sáng của Như Lai, cũng đều không có dấu chân. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, không có câu nghĩa của Bồ-tát.

 Vì sao vậy? Tu-bồ-đề, đạo tâm (tâm cầu giác ngộ), Bồ-tát, và danh hiệu câu nghĩa của Bồ-tát, đối với tất cả các pháp đều không thuận cũng không chẳng thuận, không ứng hợp cũng không chẳng ứng hợp, không có cũng không chẳng có, không có hình sắc, không thể thấy, cũng không nắm giữ được gì: đó là một tướng, tức là không có tướng. Bồ-tát Ma-ha-tát nên học không chấp trước nơi tất cả các pháp; nên học như vậy. Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp không nên dùng cái biết để nắm lấy nghĩa của các pháp!"

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Thế nào là tất cả các pháp? Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát nên học không chấp trước nơi tất cả các pháp? Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát không nên dùng cái biết để nắm lấy nghĩa của các pháp?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Gọi là tất cả các pháp, tức là các việc lành và việc chẳng lành, những gì có thể phân biệt; việc thế gian và việc độ thế (việc vượt ra khỏi thế gian); những gì có lậu (lậu: phiền não, như nước rỉ ra làm hư hỏng tâm) và không có lậu; hữu vi và vô vi; có oán địch (có sự xung đột, tranh chấp với phiền não) và không có oán địch. Này Tu-bồ-đề, đó gọi là tất cả các pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát không nên chấp trước nơi các pháp ấy; do đó mà nên học. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát hiểu rõ tất cả các pháp mà không dùng cái biết để nắm giữ!"

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Những pháp lành nào ở trong thế gian?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Pháp lành ở trong thế gian là: hiếu thuận cha mẹ; phụng sự sa-môn (người xuất gia tu hành) và phạm chí (người tu hành theo đạo Bà-la-môn); tôn kính bậc trưởng lão; bố thí làm công đức; giữ theo kinh và giới; khuyên người nhớ đến công đức; có sự sửa mình tu tập; khéo léo dùng phương tiện; mười điều lành gốc của những việc làm ở thế gian (thập thiện: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến).

 Lại có các phép quán tưởng (những phép tập trung nhìn vào thân xác người chết để dứt lòng ham thích thân thể): tưởng định (?), tưởng thây thối rữa, tưởng thây bầm đen dơ bẩn, tưởng thây nát rã, tưởng thây bị cầm thú ăn, tưởng thây tan tác rời rạc, tưởng thây không còn chỗ ở (?), tưởng thây bị thiêu đốt; tu theo cách quán ấy.

 Tứ thiền (bốn bậc thiền định của cõi Sắc), tứ đẳng (bốn tâm rộng lớn đối với mọi chúng sinh: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), tứ vô sắc định (bốn bậc định cao nhất, vượt khỏi mọi hình sắc); niệm Phật, niệm Pháp và Thánh chúng (chúng tăng bậc thánh), niệm giới cấm, niệm bố thí, niệm các cõi trời, niệm sự tịch tĩnh; an-ban thủ ý (phép giữ tâm bằng cách theo dõi hơi thở ra vào); để tâm nơi thân, nhớ nghĩ đến già, bệnh, chết. Này Tu-bồ-đề, đó là pháp lành của thế gian.

 Thế nào là pháp chẳng lành của thế gian? Giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt, tham lam ganh ghét, thấy biết sai lệch: mười việc ác ấy gọi là pháp chẳng lành của thế gian.

 Thế nào là pháp không phân biệt (pháp vô ký, không thể xếp vào lành hay dữ)? Không phân biệt được việc làm của thân, không phân biệt được lời nói của miệng, không phân biệt được ý nghĩ của tâm, không phân biệt được gốc của tứ đại, không phân biệt được nguồn gốc của ngũ căn (năm giác quan), không phân biệt được chỗ của lục suy, không phân biệt được việc của sắc ấm cùng các chủng, các nhập, không phân biệt được điều lành điều dữ quy về đâu: đó gọi là pháp không phân biệt.

 Đó là các pháp thế gian: việc của năm ấm, cùng mười hai nhập, mười tám chủng, việc mười điều lành; tứ thiền, bốn tâm bình đẳng, tứ vô sắc định: đó gọi là việc thuộc pháp lành của thế gian.

 Vậy thế nào là pháp độ thế? Tứ ý chỉ (bốn chỗ đặt sự chú tâm), tứ ý đoạn (bốn sự nỗ lực đúng), tứ thần túc (bốn nền tảng năng lực thần diệu), ngũ căn (năm gốc lành), ngũ lực (năm sức mạnh), thất giác ý (bảy yếu tố giác ngộ), bát do hành (tám con đường chân chính); và ba cửa giải thoát là không (thấy mọi vật không có tự thể), vô tưởng (không chấp vào hình tướng), vô nguyện (không mong cầu gì): không có gì khác đặc biệt hơn.

 Còn những điều sai biệt là: căn, căn khác và các căn riêng (?); tam-muội có tầm có tứ (tâm định còn có sự nhớ nghĩ và xét đoán), tam-muội không tầm mà có tứ, tam-muội không tầm không tứ; dùng trí tuệ giải thoát cho tâm được an ổn, điều nhớ nghĩ thuận theo tám cửa giải thoát.

 Những gì là tám? Thấy các sắc là sắc: đó là cửa giải thoát thứ nhất. Bên trong không có tưởng về sắc mà bên ngoài thấy sắc; tuy ở chỗ không mà chưa giải thoát, chưa vượt khỏi mọi tưởng (?): đó là cửa giải thoát thứ hai. Đạt được các tưởng ở nơi gốc, không có nhiều ý niệm sai khác (?): đó là cửa giải thoát thứ ba. Tu hành nơi hư không vô lượng, thành tựu hư không: đó là cửa giải thoát thứ tư. Vượt qua hết thảy hư không, trí về hư không ở nơi hạnh của thức tuệ vô lượng mà được thành tựu: đó là cửa giải thoát thứ năm. Vượt qua hết cõi trời của trí tuệ vô lượng, ở nơi chỗ "không có gì" chẳng thể đo lường, tuệ về chỗ ấy thành tựu, thành hạnh (?): đó là cửa giải thoát thứ sáu. Vượt qua hết thảy, không dùng trí tuệ vô lượng, ở nơi hạnh thành tựu có tưởng (?): đó là cửa giải thoát thứ bảy. Vượt qua hết thảy có tưởng và không tưởng, dẹp sạch mọi tưởng, an trú trong hạnh tịch lặng: đó là cửa giải thoát thứ tám.

 Rồi không còn thiền nữa, cũng không học định, dần dần tiến lên mà vào tam-muội. Thế nào là dần dần tiến lên mà vào tam-muội? Lặng xa lòng ham muốn, dẹp bỏ các pháp ác chẳng lành, còn có tưởng có hành mà lặng lẽ được an vui: đó là thực hành thiền thứ nhất. Dứt bỏ tưởng niệm, không tưởng không niệm, bên trong an ổn lặng lẽ được an vui: đó là thực hành thiền thứ hai. Thường sống an ổn không tì vết, việc làm không trái lời bậc thánh hiền, vui mừng an ổn: đó là thực hành thiền thứ ba. Dứt khổ, bỏ cả niềm an vui đã từng trải trước kia, những cảm xúc vừa ý, phiền ý, ưa hay không ưa đều diệt sạch, không khổ không vui, tâm chí lặng lẽ hướng về thanh tịnh: đó là thực hành thiền thứ tư.

 Ngay lúc ấy vượt hết mọi tưởng về sắc, dẹp bỏ ý niệm về các tưởng đã gom tụ, không còn suy nghĩ về các tưởng sai khác, an trú trong hạnh đầy đủ của tuệ về hư không vô lượng. Vượt hết mọi tuệ về hư không, an trú trong hạnh đầy đủ của thức tuệ vô lượng. Vượt hết mọi hạnh của thức tuệ vô lượng, an trú trong hạnh đầy đủ của tuệ "không có gì, không dùng đến" vô lượng. Vượt hết tuệ "không dùng đến" vô lượng rồi, an trú trong hạnh đầy đủ ở chỗ vô lượng "chẳng phải có tưởng chẳng phải không tưởng". Vượt hết mọi hạnh "có tưởng không tưởng" vô lượng rồi, đã dẹp sạch mọi tưởng, thành hạnh tịch diệt.

 Vượt qua cái thuộc về ta và cái không thuộc về ta, không khổ, không vui, mọi điều đã trải qua; khổ, tập, tận, đạo (bốn chân lý: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự hết khổ, con đường dứt khổ); tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, cho đến cái không có gì, cái tự nhiên không (tính tự thân vốn trống rỗng); mười lực của Đát-tát-a-kiệt (Như Lai), tứ vô sở úy (bốn điều không e sợ), tứ phân biệt biện (bốn tài biện luận thông suốt), mười tám pháp bất cộng của chư Phật (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có).

 Thế nào là pháp các lậu chưa dứt hết? Các việc của năm ấm, mười hai nhập, mười tám chủng, mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nhân quả nối nhau tạo thành vòng sinh tử), tứ thiền, bốn tâm bình đẳng, tứ vô sắc định: đó gọi là pháp các lậu chưa dứt hết.

 Thế nào là pháp vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy)? Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, mười lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật: đó gọi là pháp vô lậu.

 Thế nào là pháp hữu vi? Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn), sắc giới (cõi của chúng sinh đã lìa ham muốn thô nhưng còn thân vi tế), vô sắc giới (cõi của chúng sinh không còn hình sắc), cùng những việc khác không thể phân biệt, chưa xét đến tận nguồn gốc của các pháp. Đó lại là gì nữa? Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, mười lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật: đó gọi là pháp hữu vi.

 Thế nào là pháp vô vi? Pháp ấy không sinh không diệt, cũng không tạo tác, cũng không trụ lại, không có nghĩa nào khác; dâm dục, giận dữ, si mê đã dứt sạch, đó là vô bản (chân như). Vô bản thì không có pháp nào khác; đối với pháp giới thì lặng lẽ; xét rõ bản tế (thực tế, chỗ chân thật tận cùng): đó gọi là pháp vô vi.

 Thế nào là pháp có oán địch? Tứ thiền, bốn tâm bình đẳng, tứ vô sắc định: đó gọi là pháp có oán địch. Thế nào là pháp không oán địch? Tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, mười lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật: đó gọi là pháp không oán địch.

 Khi ấy Bồ-tát đối với ý tưởng về thân mình, hiểu là pháp trống rỗng không có gì để chấp trước, hoàn toàn không chấp trước nên không thể lay động; đối với tất cả các pháp, nơi pháp môn mình hướng tới thì không thấy có hai; không dùng cái biết để nắm giữ tất cả các pháp, vì tâm không dao động."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên, thế nào? Vì nguyên cớ gì mà gọi Bồ-tát là Ma-ha-tát? Vì sao lại đặt đúng tên là Ma-ha-tát?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ma-ha-tát là người vượt lên khỏi các nhóm tích tụ (các hàng, các nhóm chúng sinh tu hành) mà đạt đến chỗ rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu. Vì thế gọi là Ma-ha-tát."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Gọi là Ma-ha-tát tức là lìa khỏi các nhóm tích tụ mà đạt đến chỗ rốt ráo. Vậy Bồ-tát Ma-ha-tát làm bậc tôn quý nhất, có thành tựu ở trong những hàng nào?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ma-ha-tát là: các nhóm tích tụ ấy là những hàng có chủng tính (dòng giống của bậc thánh tu hành), hàng người bậc thứ tám (người đang hướng tới quả vị đầu tiên) (?), Tu-đà-hoàn (bậc thánh mới vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (bậc thánh chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (bậc thánh không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), Bích-chi-Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không có thầy chỉ dạy), Bồ-tát mới phát ý cầu đạo, cho đến Bồ-tát đã đứng ở địa vị A-duy-việt-trí (địa vị không còn thối lui trên đường thành Phật).

 Ma-ha-tát là người, ở giữa các nhóm tích tụ ấy cho đến chỗ rốt ráo, thực hành hạnh Bồ-tát, là bậc tôn quý nhất trong đó, có chỗ thành tựu. Bồ-tát Ma-ha-tát dạo đi ở trong ấy, tâm như kim cương (thứ cứng chắc nhất, không gì phá hoại được) mà phát khởi. Ma-ha-tát ở giữa các nhóm tích tụ cho đến chỗ rốt ráo mà làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu, đó gọi là Ma-ha-tát!"

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Thế nào là tâm như kim cương?"

 Đức Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như thế này: ở trong sinh tử không có hạn lượng, khoác áo giáp tăng-na (áo giáp của lời thệ nguyện lớn, giúp Bồ-tát không thối lui), tất cả những gì mình có đều xả bỏ mà không tiếc (?); ta sẽ đem tâm bình đẳng đối với hết thảy loài chúng sinh, phát chí bình đẳng:

 'Hết thảy chúng sinh sẽ nhờ ba thừa (ba cỗ xe đưa người đến giải thoát: Thanh văn, Bích-chi-Phật, Bồ-tát) mà bát-nê-viết (nhập niết-bàn, dứt hẳn sinh tử). Khi đã đưa hết thảy loài chúng sinh diệt độ rồi, cũng không có người nào bát-nê-viết cả. Ta sẽ hiểu rõ tất cả các pháp đều không sinh khởi, và sẽ gần gũi tuệ tát-vân-nhã (trí biết tất cả, trí tuệ của Phật)! Tâm luôn ở trong hạnh sáu ba-la-mật (sáu phép tu đưa qua bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), sẽ học khắp mọi tuệ để quy về, học cho đầy đủ, sẽ phân biệt và giác ngộ pháp nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa đến thành Phật). Lại sẽ hiểu rõ vô số âm thanh đi vào (?).'

 Học các pháp ấy, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm kim cương. Bồ-tát Ma-ha-tát ở nơi chỗ mình trụ mà được rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu. Vị ấy không điên đảo (không thấy sai lệch trái ngược với sự thật), cũng không nắm được gì.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát phát tâm như thế này: 'Những chúng sinh đang ở địa ngục, ngạ quỷ (loài quỷ đói), súc sinh, những chỗ khổ nhọc, đau đớn cay độc, bị tra khảo đánh đập, ta vì loài ấy chịu đựng nỗi khổ nhọc để họ được an ổn.'

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nên phát tâm này: 'Thân ta vì từng người một mà ở trong địa ngục chịu nỗi khổ đau tra khảo cay độc, trải qua số kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) đến trăm nghìn ức cai (con số cực lớn) cũng không cho là nặng nề, để khiến người ấy đến được cõi vô dư nê-hoàn (niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân và phiền não) mà được diệt độ. Bằng phương cách ấy, vì từng người một trong loài chúng sinh, trải qua đủ mọi khổ mà trọn không ngừng nghỉ, khiến mỗi người đều đến được cõi vô dư nê-hoàn mà được diệt độ. Sau đó thân ta mới vì người khác mà gieo trồng các gốc công đức, trải qua ức nghìn kiếp, mới đạt được A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn vẹn), thành A-duy-tam-Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn).'

 Này Tu-bồ-đề, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm kim cương. Ma-ha-tát ấy ở nơi chỗ mình trụ, ở giữa các nhóm tích tụ mà được rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát nên luôn xây dựng tâm vi diệu (tâm cao cả, tinh tế), dùng tâm ấy khiến các chúng sinh đạt đến chỗ tôn quý nhất. Cái gọi là tâm vi diệu của Bồ-tát Ma-ha-tát là: từ khi mới phát ý cầu đạo, chưa từng khởi tâm dâm dục, cũng không khởi tâm giận dữ, cũng không sinh tâm ngu si; tâm không khởi lên điều gì, không phát tâm Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) hay tâm Bích-chi-Phật. Này Tu-bồ-đề, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát xây dựng tâm vi diệu, khiến các chúng sinh trở thành bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu, mà cũng không có gì để nhớ nghĩ.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát nên luôn xây dựng tâm khiến không lay động. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi tâm đã không lay động, thì ngay cả tâm tát-vân-nhã mà mình suy nghĩ đến cũng không nhớ nghĩ. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tâm không lay động.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát để chí nơi hết thảy loài chúng sinh, muốn họ được an vui. Bồ-tát Ma-ha-tát đã đem an vui đặt cho chúng sinh rồi, muốn mọi loài không rời bỏ ba thừa, mà cũng không có gì để nhớ nghĩ, không khinh mạn ai. Này Tu-bồ-đề, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát đặt tâm an vui nơi các chúng sinh. Này Tu-bồ-đề, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, khiến các chúng sinh đạt đến chỗ tôn quý nhất, có chỗ thành tựu.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát nên lấy việc yêu mến pháp, mừng vui với pháp, an vui trong pháp và tinh tấn với pháp làm hạnh tu. Thế nào là yêu mến pháp? Đối với các pháp không sợ hãi, không phá hoại: đó gọi là yêu mến pháp. Thế nào là mừng vui với pháp? Lòng ưa thích kinh điển, không rời điều mình ưa thích: đó gọi là mừng vui với pháp. Thế nào là an vui trong pháp? Suy nghĩ nhiều về pháp, phân tích giảng giải để mọi người được nghe rộng khắp: đó gọi là an vui trong pháp. Này Tu-bồ-đề, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, gọi là Ma-ha-tát ở giữa các nhóm tích tụ mà được rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu, không điên đảo, cũng không nắm được gì.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, an trú nơi nội không (sự trống rỗng của bên trong, tức các giác quan không có tự thể), an trú nơi ngoại không (sự trống rỗng của bên ngoài, tức các đối tượng giác quan không có tự thể), an trú nơi nội ngoại không mà cũng không có trong ngoài, cho đến cái không có gì, cái tự nhiên không. Đó gọi là Ma-ha-tát ở giữa các nhóm tích tụ mà được rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu, không điên đảo, cũng không nắm được gì.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, an trú nơi tứ ý chỉ, tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành, mười lực, tứ vô sở úy, tứ phân biệt biện, mười tám pháp bất cộng của chư Phật. An trú nơi các pháp ấy, đó gọi là Ma-ha-tát ở giữa các nhóm tích tụ mà đạt được rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu, không điên đảo, cũng không nắm được gì.

 Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát an lập và trú nơi kim cương tam-muội (phép định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não), vượt qua tuệ không vô lượng, tuệ thức vô lượng, tuệ không dùng đến vô lượng, cõi có tưởng không tưởng vô lượng, đến chỗ hư không vô vi; vào định tam-muội của phẩm không sắc, giới (giữ gìn điều răn), định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến, an trú trong tam-muội vượt qua (?). Đó gọi là Ma-ha-tát ở giữa các nhóm tích tụ mà đạt được rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất, có chỗ thành tựu, không ở trong điên đảo."

 Phật nói: "Này Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát đã an trú nơi pháp, ở giữa các nhóm tích tụ mà đạt được rốt ráo, làm bậc tôn quý nhất có chỗ thành tựu, vì thế gọi Ma-ha-tát là Ma-ha-tát!"

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video