Thiên 18 — Phẩm 17: Quán sát

 Phẩm Quán, thứ mười bảy, của kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa người qua bờ bên kia, tức trí tuệ thấy rõ thật tướng của mọi sự để vượt khỏi khổ đau sinh tử).

 Phật bảo Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không"): "Ma-ha-diễn (Đại thừa, tức cỗ xe lớn chở cả mình lẫn mọi người đến giác ngộ) của Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) là bốn ý chỉ (tứ ý chỉ: bốn chỗ đặt tâm để quán xét, tức bốn niệm xứ: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm ý, quán các pháp). Thế nào là bốn ý chỉ? Tự quán xét thân mình ở bên trong, mà không dính mắc vào thân, cũng không tưởng nhớ đến thân, cũng không nắm bắt được thân. Quán xét thân ở bên ngoài, không dính mắc vào thân, cũng không tưởng nhớ, cũng không nắm bắt được thân; nhờ thế mà thong thả, điềm tĩnh điều phục tâm ý.

 Quán xét những chuyện mê muội và buồn lo ở thế gian (vô minh: sự mê muội, không thấy rõ sự thật), quán bên trong các thống dương (cảm thọ: những cảm giác khổ, vui, hoặc không khổ không vui) cùng tâm và pháp ấy (?), nhờ thế mà thong thả, điềm tĩnh điều phục tâm ý. Nhìn thấy những chuyện mê muội, buồn lo ở thế gian, quán cảm thọ ở bên ngoài, không dính mắc vào cảm thọ, cũng không tưởng nhớ, cũng không nắm bắt được thân. Quán tư tưởng (sự nhận biết, hình dung các đối tượng trong tâm) ở bên trong, không dính mắc vào tưởng, cũng không tưởng nhớ, không nắm bắt được tư tưởng. Quán tư tưởng ở bên ngoài, không dính mắc vào tưởng, cũng không tưởng nhớ, không nắm bắt được tư tưởng. Quán pháp (ở đây chỉ mọi hiện tượng, mọi đối tượng mà tâm biết đến) ở bên trong, không dính mắc vào pháp, cũng không có ý tưởng về pháp, cũng không nắm bắt được pháp. Quán pháp ở bên ngoài, không dính mắc vào pháp, cũng không có ý niệm về pháp, cũng không nắm bắt được pháp. Nhờ thế mà lặng lẽ điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời.

 Này Tu-bồ-đề! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát quán thân bên trong? Ở đây, Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ tâm mình đang đi, hoặc đang đứng, đã đứng; cũng biết mình đã ngồi, sắp ngồi; cũng biết mình đã đi, đã nằm, sắp đi, sắp nằm; thân nên dừng ở đâu, ý hướng về đâu, đi tới đâu, đều biết rõ cả. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát quán thân bên trong. Nhờ thế mà thong thả, điềm tĩnh điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi đi khi về đều thong thả, quan sát, nhìn ngó mà không hấp tấp, vội vàng; lúc tiến lúc dừng, lúc co lúc duỗi, lúc mặc áo, cầm bát, ăn uống, nằm ngủ, lúc nghỉ ngơi, đi lại đều theo đúng giới luật; ngồi, đứng, nằm, thức, có điều gì nói ra thì luôn từ tốn, ưa ở nơi vắng vẻ, tâm không rong ruổi. Này Tu-bồ-đề! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa qua bờ bên kia) tự quán thân bên trong mà không nắm bắt được thân.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên nhất tâm mình mà quan sát hơi thở ra vào: hơi thở dài, hơi thở ngắn đều biết rõ; ý và hơi thở gần hay xa đều biết rõ; ý và hơi thở chậm hay nhanh đều biết rõ; ý và hơi thở gấp gáp hay êm dịu đều biết rõ. Ví như vị chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp, có bánh xe báu dẫn đường) biết đất đai dài ngắn, rộng hẹp ra sao! Ví như người thợ gốm làm đồ biết lớn nhỏ, sâu cạn thế nào! Cũng vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát biết hơi thở ra vào, dài ngắn, chậm nhanh, mạnh nhẹ. Bồ-tát quán thân bên trong như thế, biết rõ sự thong thả điềm tĩnh, điều phục tâm mình cho thuận theo lời dạy của giáo pháp. Này Tu-bồ-đề! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tự quán thân bên trong, điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tự quán thân mình chia thành bốn phần chủng loại: thân này có địa chủng (yếu tố đất, tức phần cứng chắc), thủy chủng (yếu tố nước, tức phần ướt lỏng), hỏa chủng (yếu tố lửa, tức hơi nóng) và phong chủng (yếu tố gió, tức sự chuyển động). Ví như người đồ tể cầm dao sắc giết trâu bò, súc vật, xẻ ra làm bốn phần; xẻ thành bốn phần rồi, ngồi đứng xem xét thì không còn con bò nữa, chỉ là các duyên hợp lại mà thành. Cũng vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật tự quán thân này, thấy thân có yếu tố đất, yếu tố nước, yếu tố lửa, yếu tố gió. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật tự quán thân bên trong, cũng không thấy thân, cũng không nắm bắt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tự xem xét thân mình từ đầu đến chân, có thân, tóc, tủy, óc, đầy đủ những thứ dơ dáy, nhơ bẩn chứa đầy bên trong. Thân này có lông tóc, móng răng, da, gân mạch, xương khớp, ruột dạ dày, bụng, gan, phổi, tim, thận, năm tạng, máu thịt, mỡ tủy, nước mũi nước bọt, cáu bẩn, đồ nhơ, phân và nước tiểu. Ví như nhà nông dùng bao túi đựng nhiều thứ hạt: mè, gạo, kê, đậu, lúa đại mạch, lúa tiểu mạch, lúa nước, lúa có vỏ. Người mắt sáng đổ ra đất, phân biệt mà biết: đây là mè để ép dầu, đây là gạo tẻ, đây là đậu, kê, đây là lúa nước, lúa vỏ. Cũng vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát xét thân này từ chân đến đầu: lông tóc, móng răng, da, gân mạch, xương khớp, ruột dạ dày, bụng, gan, phổi, tim, thận, năm tạng, máu thịt, mỡ tủy, nước mũi nước bọt (?), cáu bẩn, đồ nhơ, phân và nước tiểu. Như thế, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tự quán thân bên trong, điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát nay quán xét thân này gặp các thứ lạnh nóng; nếu nó chết đi một ngày, hoặc ba ngày, bốn ngày, năm ngày, thân ấy sình trương, màu sắc biến thành xanh bầm, thối rữa, mủ máu chảy ra; nghĩ rằng thân mình như thế thì không thể thoát khỏi lẽ vô thường (mọi thứ đều thay đổi, không bền lâu). Như thế, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tự quán thân bên trong, biết rõ sự thong thả điềm tĩnh, điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì, cũng không thấy được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát quán xét người đã chết, gặp lạnh nóng, nắng thiêu gió thổi; chết được một ngày, hoặc đến hai ngày, ba ngày, bốn ngày, năm ngày, sáu ngày, bảy ngày, bị chim quạ ăn, bị cáo, sói, gấu, gấu ngựa, cọp, beo, cú vọ, chó ăn; vô số giòi bọ từ trong thân sinh ra rồi lại ăn chính thân ấy. Người ấy tự xét thân mình đi đâu ở đâu, theo lẽ tự nhiên đều không thường còn, đều tan rã chia lìa, không ai thoát khỏi điều đó. Tự quán thân bên trong, điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không thấy được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát thấy thân người sau khi chết, gặp lạnh nóng, nắng thiêu gió thổi, sình phù xanh trương, bị chim thú ăn, hôi thối nhơ nhớp; liền quay lại quán thân mình rồi cũng sẽ như thế, điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì, cũng không thấy được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát quán thân người sau khi chết, gặp lạnh nóng, nắng thiêu gió thổi, các đốt xương nối nhau như chuỗi xích, thịt bám, máu thấm, gân quấn, da bọc phủ lên. Tự quán thân mình, điều phục, định tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì, cũng không thấy được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát thấy người sau khi chết chỉ còn bộ xương trắng móc nối nhau như xích, còn dính máu, mạch, da thịt, gân, tủy, liền xem xét mà nghĩ: 'Nay thân thể này, lẽ của nó là như thế, tan rã chia lìa; đây là lẽ không thường còn, không ai thoát được.' Như thế, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát quán thân, điều phục, định tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì, cũng không thấy được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Giả sử Bồ-tát Ma-ha-tát thấy xương tủy, gân quấn vỡ nát, tan rã, trở về hòa vào đất, liền quán xét như vầy: 'Nay thân thể này, lẽ của nó là như thế.' Tự quán thân bên trong, điều phục tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì, cũng không thấy được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Giả sử nhìn thấy xương rải rác trên đất, đông tây nam bắc, xương chân mỗi nơi một chỗ, xương bánh chè, cổ gáy, ngực sườn, đầu sọ đều mỗi thứ một nơi, liền xem xét mà nghĩ: 'Nay thân thể này, lẽ của nó là như thế, tay chân tan rã chia lìa; đây là lẽ không thường còn, không ai thoát được.' Quán thân bên trong, điều phục, định tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì, cũng không thấy được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát liền quán thân người đã chết từ lâu, xương rải trên đất, trải qua nhiều năm tháng, không thể đếm, khó mà lường được bao nhiêu năm, xương xanh mục nát hòa vào tro đất: 'Nay thân thể này, lẽ của nó là như thế, tan rã chia lìa; đây là lẽ không thường còn, không ai thoát được.' Như thế, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tự quán thân bên trong, điều phục, định tâm ý trước những chuyện mê muội, buồn lo ở đời, mà cũng không nắm bắt được gì, cũng không thấy được gì. Quán cảm thọ, quán tư tưởng, quán pháp cũng lại như thế.

 Dùng cách ấy để dẫn dắt người mới phát tâm, cho họ quán vô thường, rồi dần dần đi vào lẽ "không" (mọi sự đều không có tự tính riêng, không có thực thể cố định), mới biết rằng vốn không có gốc thật. Còn đối với người phát tâm đã thông suốt, thì quán thân trong thân ngoài cũng không có thân, quán tưởng trong tưởng ngoài cũng không có tưởng, quán pháp trong pháp ngoài cũng không có pháp, cũng không có gì để quán, cũng không có gì để thấy; đạo không lìa đời, đời không lìa đạo, cả hai đều là không, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Ma-ha-diễn, tức là bốn ý đoạn (tứ ý đoạn: bốn sự cố gắng chân chính để dứt ác, làm lành). Thế nào là bốn ý đoạn? Ở đây Bồ-tát Ma-ha-tát: đối với các điều ác, những pháp bất thiện chưa khởi lên, nếu chúng sắp nổi lên thì ngăn lại không cho sinh; siêng năng tinh tấn thu nhiếp gốc của tâm, khiến dứt các lỗi lầm. Các điều ác, bất thiện, trái phép, vừa khởi lên liền dứt ngay; siêng năng tinh tấn tự thu nhiếp tâm mình, khiến dứt trừ một cách bình đẳng. Các gốc lành công đức nếu sắp khởi lên mà có điều muốn làm đứt mất, thì siêng năng tinh tấn cứu giữ, thu nhiếp tâm mình, được giải thoát một cách bình đẳng. Ôm giữ pháp lành đã sinh, giữ vững không để mất, suy nghĩ cho đầy đủ, làm cho rộng khắp, trọn vẹn, càng thêm vui mừng, siêng năng tinh tấn cứu giữ, thu nhiếp tâm mình, được giải thoát một cách bình đẳng. Có được mà cũng không có gì được, cũng không thấy được gì. Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát!

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Ma-ha-diễn, tức là năm căn (ngũ căn: năm sức mạnh tinh thần làm gốc sinh ra các điều lành): tín căn (gốc của lòng tin), tinh tấn căn (gốc của sự siêng năng), ý căn (gốc của sự nhớ nghĩ, giữ tâm), định căn (gốc của sự tập trung tâm), tuệ căn (gốc của trí tuệ). Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát; có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là năm lực (ngũ lực: năm sức mạnh do năm căn phát triển vững chắc mà thành, đủ sức chống lại điều xấu). Thế nào là năm lực? Tín lực (sức mạnh của lòng tin), tinh tấn lực (sức mạnh của sự siêng năng), ý lực (sức mạnh của sự nhớ nghĩ, giữ tâm), định lực (sức mạnh của sự tập trung tâm), tuệ lực (sức mạnh của trí tuệ). Đó là năm lực, Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là bảy giác ý (thất giác ý: bảy yếu tố đưa đến giác ngộ). Thế nào là bảy giác ý? Ở đây, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên tu tư giác ý (yếu tố giác ngộ về sự nhớ nghĩ, suy xét), nương vào sự vắng lặng, không có tham muốn, cũng không nương tựa vào đâu, trừ bỏ tranh cãi, buông bỏ các pháp; đó gọi là tư giác ý. Thực hành tinh tấn giác ý (yếu tố giác ngộ về sự siêng năng), nương vào sự vắng lặng, không có tham muốn, cũng không nương tựa vào đâu, trừ bỏ tranh cãi, buông bỏ các pháp; đó gọi là tinh tấn giác ý. Lại thực hành duyệt dự giác ý (yếu tố giác ngộ về niềm vui mừng), thực hành tín giác ý (yếu tố giác ngộ về lòng tin), thực hành an giác ý (yếu tố giác ngộ về sự an ổn nhẹ nhàng của thân tâm), định giác ý (yếu tố giác ngộ về sự tập trung tâm), thực hành quán giác ý (yếu tố giác ngộ về sự quán xét), đều nương vào sự vắng lặng, không có tham muốn, cũng không nương tựa vào đâu, trừ bỏ tranh cãi, buông bỏ các pháp. Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bảy giác ý. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là tám do hành (bát do hành: tám con đường chân chính, tức bát chánh đạo), con đường của bậc hiền thánh. Thế nào là tám? Chánh kiến (thấy biết đúng đắn), chánh niệm (nhớ nghĩ đúng đắn), chánh ngữ (lời nói đúng đắn), chánh trị (sửa trị tâm ý đúng đắn) (?), chánh nghiệp (việc làm đúng đắn), chánh phương tiện (cố gắng, siêng năng đúng đắn), chánh ý (giữ ý đúng đắn), chánh định (tập trung tâm đúng đắn). Đó là tám do hành, pháp của bậc hiền thánh. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì; đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là ba loại tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm tập trung sâu, vắng lặng, không tán loạn). Thế nào là ba? Không tam-muội (định quán mọi sự đều không có tự tính), vô tướng tam-muội (định không bám vào hình tướng nào) và vô nguyện tam-muội (định không mong cầu điều gì). Thế nào là không tam-muội? Đã thấy các tướng, các pháp đều là không; cái "không" ấy là cửa giải thoát (thoát môn: cánh cửa đưa ra khỏi trói buộc), đó tức là vô tướng; cái vô tướng ấy cũng là cửa giải thoát; điều mà mình thực hành lại không có gì để thực hành, đó là cửa giải thoát vô nguyện. Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Đạt được điều này rồi mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát là phải phân biệt (khổ), hiểu rõ điều tích tập (nguyên nhân gây khổ), quyết đoán sự diệt hết (khổ), hiểu biết con đường (dứt khổ), biết điều đã dứt hết, biết điều không còn khởi lên; hiểu rõ các pháp, phân biệt lẽ vô ngã (không có cái "tôi" thật, cố định); hiểu rõ chuyện hiền hòa và chết mất (?); tự biết tâm mình, rõ biết tâm người khác; đó gọi là trí tuệ.

 Thế nào là phân biệt? Đối với khổ thì biết là khổ, biết nó không từ đâu sinh ra, cũng không khởi lên từ đâu; đó gọi là phân biệt khổ. Thế nào là hiểu rõ điều tích tập? Là quét sạch những gì đã tích tập, khiến chúng không sinh trở lại. Thế nào là quyết đoán sự diệt hết? Là khổ đã hết, khiến không còn gốc rễ. Thế nào là hiểu biết con đường? Là tám con đường chân chính, pháp của bậc hiền thánh. Thế nào là biết điều đã dứt hết? Là dâm dục, giận dữ, si mê đã diệt. Thế nào là biết điều không còn khởi lên? Là trí tuệ biết rằng không từ đâu sinh ra, không còn khởi lên nữa. Thế nào là hiểu rõ trí tuệ về pháp? Là đối với tội và phước do năm ấm (ngũ ấm: năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thống dương là cảm thọ, tư tưởng là nhận biết, sinh tử là các hoạt động tạo nghiệp, thức là sự hay biết) tạo ra, dứt bặt hết, đó là trí tuệ.

 Thế nào là phân biệt lẽ vô ngã? Là sắc (thân thể, vật chất) không thường còn; cảm thọ, tư tưởng, sinh tử (các hoạt động tạo tác), thức đều không thường còn. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, tâm, không phải là của ta; sắc, tiếng, mùi, vị, sự xúc chạm mịn láng, pháp, không phải là của ta; cái biết của mắt với sắc, cái biết của tai với tiếng, cái biết của mũi với mùi, cái biết của lưỡi với vị, cái biết của thân với xúc chạm, cái biết của ý với pháp, cũng không phải là của ta. Thế nào là hiểu rõ chuyện hiền hòa và chết mất? Là có điều than thở, khen ngợi thì có nhiều điều phát khởi (?). Thế nào là tự biết tâm mình? Là tự biết cội nguồn từ xưa đến nay của mình. Thế nào là biết tâm người? Là phân biệt được những điều mà người khác, chúng sinh khác đang nghĩ trong tâm. Thế nào là tâm trí tuệ đúng như thật? Là trí tát-vân-nhã (trí biết tất cả, trí tuệ trọn vẹn của Phật) của Đát-tát-a-kiệt (Như Lai, danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như); đó gọi là tâm trí tuệ đúng như thật. Đã đạt được, vì thế mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát có ba căn: dị nhân căn, dị căn và biệt căn. Thế nào là dị nhân căn? Là những người đang học (hữu học: người đã vào dòng thánh nhưng còn phải tu tiếp) chưa đạt được sự bình đẳng về tín căn, tinh tấn căn, ý căn, định căn, tuệ căn. Thế nào là dị căn? Là những người đang học ấy không còn lòng tin nào khác, có tín căn, tinh tấn căn, ý căn, định căn, tuệ căn; đó gọi là dị căn. Thế nào là biệt căn? Là những người không còn phải học (vô học: người đã tu xong) và những người phát tâm lớn — tức Bích-chi-phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không nhờ thầy dạy), Bồ-tát, Đát-tát-a-kiệt A-la-ha Tam-da-tam-phật (Như Lai, bậc Ứng cúng — đáng được cúng dường, bậc Chánh đẳng chánh giác — giác ngộ hoàn toàn đúng đắn) — có tín căn, tinh tấn căn, ý căn, định căn, tuệ căn! Đó là biệt căn, Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là định bình đẳng. Có ba việc: tam-muội có tưởng có hành, tam-muội không tưởng có hành, tam-muội không tưởng không hành (tưởng và hành ở đây chỉ sự suy nghĩ thô và sự xét nghĩ tinh tế của tâm trong khi thiền định). Thế nào là tam-muội có tưởng có hành? Là thoát khỏi các dục, lặng lẽ trừ bỏ các pháp ác bất thiện, có tưởng có hành, thực hành đệ nhất tịch (tầng thiền định thứ nhất); đó gọi là tam-muội có tưởng có hành. Thế nào là tam-muội không tưởng có hành? Là trong tâm không có tưởng mà có hành, cũng không dính mắc vào đâu, đến đệ nhị tịch (tầng thiền định thứ hai), cũng không có trong ngoài; đó gọi là tam-muội không tưởng có hành. Thế nào là tam-muội không tưởng không hành? Là vượt qua đệ nhị, đệ tam tịch (tầng thiền định thứ hai, thứ ba), vượt qua định có trí tuệ về [hư không] vô lượng, vượt qua cảnh trí tuệ về thức vô lượng, vượt qua định trí tuệ về vô sở dụng (không còn gì cả) vô lượng, vượt qua định vô lượng có tưởng không tưởng (cõi chẳng phải có tưởng chẳng phải không tưởng); đó gọi là không tưởng không hành. Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát là phải thực hành mười niệm (mười điều nhớ nghĩ, quán tưởng). Thế nào là mười niệm? Niệm Phật, niệm Pháp (giáo pháp), niệm Thánh chúng (đoàn thể các vị tu hành đã chứng thánh quả), niệm giới (các điều răn cấm giữ gìn), niệm bố thí (sự cho đi), niệm chư thiên (các vị trời), niệm sự điềm đạm yên lặng, niệm sự không khởi sinh, niệm quán thân, niệm sẽ phải chết; đó là mười niệm. Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là bốn thiền (bốn tầng thiền định ở cõi sắc), bốn định vô sắc (bốn tầng định cao hơn, vượt khỏi mọi hình sắc vật chất), bốn đẳng tâm (bốn tâm rộng lớn bình đẳng: từ, bi, hỷ, xả), tám cửa giải thoát (tám pháp quán giúp thoát khỏi trói buộc), định chưa từng nếm được vị (?). Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là mười lực của Đát-tát-a-kiệt (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Như Lai). Thế nào là mười lực? Là biết đối với người khác, các loài chúng sinh, điều gì là hợp lẽ, điều gì là không hợp lẽ, chỗ có giới hạn và không giới hạn. Biết rõ đúng như thật những chỗ tạo tội phước do nhân duyên trong quá khứ, vị lai, hiện tại, và sự báo ứng của chúng. Biết rõ đúng như thật người ở thế gian có nhiều loại, bản tính không giống nhau. Biết rõ đúng như thật người khác, chúng sinh có nhiều loại tâm, điều ưa thích mỗi người mỗi khác. Biết rõ đúng như thật cội nguồn căn tính và chỗ hướng đến của người khác, chúng sinh, gốc ngọn mỗi người mỗi khác. Biết rõ đúng như thật tất cả nơi chốn cuối cùng mà năm đường (ngũ đạo: năm cõi luân hồi: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) dẫn về, từ đầu đến cuối. Biết rõ đúng như thật tâm của người tu hành, về căn, lực, giác ý, nhất tâm, cửa giải thoát, tam-muội chánh thọ (sự tiếp nhận đúng đắn trong định), cùng những chuyện trói buộc, giận hờn, tranh cãi, đều có thể dùng trí tuệ phân biệt. Biết rõ đúng như thật vô số cảnh vắng lặng (các tầng thiền định). Biết hết những chuyện của vô số ức kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) trong quá khứ. Biết những nơi chốn trong vô số ức kiếp quá khứ. Thấy chúng sinh đi đâu ở đâu, xét biết sau khi chết họ sinh về đâu. Dùng mắt đạo thấy suốt tất cả các cõi Phật trong mười phương; thấy sự sống chết, thiện ác, họa phúc, sinh diệt, đầu cuối trong năm đường. Biết rõ đúng như thật các lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm) đã hết, không còn bụi nhơ, vượt qua tưởng niệm, dùng trí tuệ giải thoát những hành vi tạo tác hiện tại, tự dùng thần thông chứng biết các hành, sinh tử đã dứt, phạm hạnh (đời sống trong sạch của người tu) đã được nêu cao, việc cần làm đã làm xong, biết những ai chưa được độ. Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp giữa đại chúng). Thế nào là bốn vô sở úy? Nay ta đã thành tựu giác ngộ bình đẳng; nếu có sa-môn (người xuất gia tu hành), phạm-chí (người tu theo đạo Bà-la-môn), chư thiên, người đời, hoặc các vị trời khác, những người theo sự hiểu biết khác, đến muốn tranh biện để tìm chỗ sai sót của Phật, bảo rằng Phật chưa thành tựu giác ngộ bình đẳng, không thấy điềm lành ứng hiện, có ai dám khởi ý chống lại Như Lai! Không ai dám khởi ý như thế, nên Phật đi đứng an ổn, không gian nan cũng không sợ hãi. Mạnh mẽ đi đến chỗ thông suốt, không dính mắc, mà vì người khác cất tiếng sư tử hống (tiếng gầm của sư tử, ví lời thuyết pháp đầy uy lực khiến mọi tà thuyết phải im), giảng nói, phân biệt pháp luân (bánh xe pháp, ví giáo pháp lăn đi khắp nơi phá tan mê lầm) thanh tịnh; sa-môn, phạm-chí, ma (loài chuyên gây chướng ngại cho người tu) trong các cung trời, cùng các vị Phạm thiên (vị trời cai quản cõi trời sắc giới), trên trời cũng như ở thế gian, không ai theo kịp được ý nghĩa của đạo pháp.

 Các lậu đã hết, không còn vòng đầu cuối sinh tử. Sa-môn, phạm-chí, chư thiên, ma, Phạm thiên, trên trời và thế gian, muốn tìm chỗ sai của Phật, bảo rằng không phải vậy, các lậu chưa hết. Hoàn toàn không thấy ai khởi tâm tìm chỗ sai, nên Phật an ổn, không có sợ hãi, liền vì mọi người mà cất tiếng sư tử hống. Biết rõ pháp bên trong, không có trong ngoài, không thấy cái "ta". Sa-môn, phạm-chí, chư thiên, ma, Phạm thiên, trên trời và thế gian, muốn tìm chỗ sai của Phật, bảo rằng không phải vậy, không biết pháp bên trong, còn chấp có cái "ta". Hoàn toàn không thấy ai khởi tâm tìm chỗ sai, nên Phật an ổn, không có sợ hãi, liền vì mọi người mà cất tiếng sư tử hống. Giảng nói pháp hiền thánh, khiến người chưa hiểu được hiểu, người chưa thông được thông, người chưa có cỗ xe (con đường tu) được có cỗ xe, dùng sự bình đẳng mà trừ khắp mọi khổ não; rốt cuộc không ai tìm được chỗ sai của Phật. Vì vâng giữ pháp, không trái với ý nghĩa của đạo, nên mạnh mẽ, không sợ, không hãi, mà vì người khác giảng nói pháp luân thanh tịnh, cất tiếng sư tử hống. Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là bốn phân biệt biện (bốn tài biện luận thông suốt không ngăn ngại). Thế nào là bốn? Một là phân biệt nghĩa (thông suốt ý nghĩa), hai là phân biệt pháp (thông suốt giáo pháp), ba là phân biệt thuận theo chỗ quy về (thông suốt lời lẽ thích hợp với từng nơi) (?), bốn là phân biệt biện tài (nói năng lưu loát vô ngại). Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là mười tám pháp bất cộng của chư Phật (mười tám đức tính riêng chỉ chư Phật mới có, không chung với ai khác). Thế nào là mười tám? Một là Như Lai không có lỗi lầm sai sót. Lời nói đúng lúc, không có tâm thiếu sót, không quên mất, không có nhiều thứ tưởng khác nhau, không có tâm bất định, không có chỗ nào không biện rõ. Phân biệt điều mình quán xét mà không có chỗ ưa thích (thiên lệch). Sự tinh tấn dứt trừ không suy giảm, rốt cuộc không mất ý chí. Trí tuệ không tổn giảm, giải thoát không thiếu hụt. Sự thấy biết về giải thoát không giảm. Tất cả việc làm của thân đều thông suốt. Tất cả lời nói của miệng đều thông suốt, khiến ai nấy đều được điều thích hợp. Tất cả điều tâm nghĩ đều dùng tâm trí tuệ mà biết rõ cội nguồn. Lại biết chuyện vô số kiếp không thể tính đếm trong quá khứ, trí tuệ đều thấy. Lại biết chuyện vô số kiếp không thể tính đếm trong vị lai, trí tuệ đều thấy. Lại biết chuyện vô số kiếp không thể tính đếm trong hiện tại, trí tuệ đều thấy. Này Tu-bồ-đề! Đó là Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát. Có được mà cũng không có gì được, cũng không đạt được gì.

 "Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Ma-ha-diễn của Bồ-tát Ma-ha-tát, tức là tổng trì môn (cửa đà-la-ni: phép ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn mọi giáo pháp không quên mất, ở đây dựa vào từng chữ cái làm đầu mối). Thế nào là tổng trì môn? Các chữ đều bình đẳng, điều được nói ra đều bình đẳng; đó là cửa của chữ, chỗ chữ đi vào. Thế nào là cửa của chữ, cửa nhân duyên của chỗ chữ đi vào? Tất cả các pháp, những gì đã qua cũng không có khởi sinh.

 Việc mà cửa ấy làm, là cửa chữ La. Pháp lìa các cấu nhơ, là cửa chữ Ba. Phân biệt các nghĩa, là cửa chữ Già. Đạt được sự vận hành của tất cả các pháp mà cũng không có gì được, cũng không có gì mất, cũng không có gì sinh, là cửa chữ Na. Tất cả pháp lìa mọi tên gọi chữ nghĩa, xét gốc vốn thanh tịnh mà không thể nắm bắt, là cửa chữ La. Vượt qua hết tất cả pháp thế gian — ân ái, báo ứng, nhân duyên — là cửa chữ Đà. Tất cả các pháp đều là bản vô (vốn không, tức chân như, thật tính như như của mọi sự), dứt bặt cả có lẫn không, là cửa chữ Ba. Cởi hết những trói buộc của các pháp, là cửa chữ Tra. Đốt sạch các pháp đến chỗ thanh tịnh, là cửa chữ Sa. Tất cả các pháp không có ngăn ngại, không nắm bắt được việc gì, là cửa chữ Hòa. Dứt trừ dấu vết và chỗ hướng đến của âm thanh, câu chữ của tất cả các pháp, là cửa chữ Đa. Tất cả các pháp không có gốc, không thể lay động, là cửa chữ Kế. Tất cả các pháp không có khởi sinh, là cửa chữ Tra. Tất cả các pháp đều đạt đến chỗ rốt ráo, là cửa chữ A. Những gì tất cả các pháp cần làm đều đạt được hết, là cửa chữ Sa.

 Tất cả các pháp đều đã được đúng thời, thông suốt mà không chia từng đoạn (?), là cửa chữ Ma. Hiểu biết các pháp đều khởi từ cái "ta", là cửa chữ Ca. Tất cả các pháp đều được che chở, là cửa chữ Đan. Tất cả các pháp đạt được chỗ của các pháp, là cửa chữ Xà. Tất cả các pháp không có khởi sinh, là cửa chữ Ba. Tất cả các pháp không có khởi sinh, là cửa chữ Đà-ha. Các loại của tất cả các pháp không có sự khởi sinh hội hợp, là cửa chữ Xa. Tất cả các pháp vắng lặng không khởi, là cửa chữ Khư. Tất cả các pháp như hư không, không có sinh, là cửa chữ Xoa. Tất cả các pháp đều diệt hết mà không thể nắm bắt, là cửa chữ Thi-đan. Tất cả các pháp đứng vững tại chỗ không thể lay động, cũng không thể nắm bắt, là cửa chữ Nhạ. Trí tuệ về tất cả các pháp không thể nắm bắt, là cửa chữ Tra-ha. Tất cả các pháp đạt được chỗ nắm giữ, là cửa chữ Phi-hà. Tất cả các pháp đã được nhàn tĩnh, là cửa chữ Xa. Tất cả các pháp đều đã bị thiêu đốt, là cửa chữ Na. Tất cả các pháp không có tạo tác, là cửa chữ Sa-ba. Tất cả các pháp đạt đến lòng tin trọn vẹn, là cửa chữ Ta. Tất cả các pháp đều diệt hết, là cửa chữ Ca-hà. Tất cả các pháp đạt được chỗ ở của vòng số (?), là cửa chữ Tra-từ. Tất cả các pháp có chỗ trụ mà đạt được chỗ không trụ, là cửa chữ Na.

 Tất cả các pháp không đến không đi, không đứng không ngồi, không nằm không ngủ, không có ứng hay không ứng, không có tưởng hay không tưởng, là cửa chữ Phả. Tất cả các pháp không thể tâu bày (?), là cửa chữ Thi-ca. Tất cả các pháp không nắm bắt được năm ấm, là cửa chữ Tha. Tất cả các pháp không nắm bắt được ý niệm nào khác, là cửa chữ Y-đà. Buông bỏ tất cả các pháp mà không có gì được, là cửa chữ Y-đà. Tất cả các pháp không nắm bắt được chỗ ở, là cửa chữ Tra. Tất cả các pháp đến tận cùng bờ mé, hết cả chỗ chốn, không sinh không chết, không có không làm, nhổ bỏ mọi lời nói bằng chữ nghĩa, âm thanh. Vì sao vậy? Vì chán bỏ mọi ngăn ngại; không có cái kia, không có tên gọi, không có chỗ để nói, cũng không thể nắm bắt, cũng không thể nói ra, cũng không thể cùng tận, cũng không thể thấy được. Ví như, này Tu-bồ-đề! Hư không trống rỗng, tất cả các pháp cũng đều như thế. Này Tu-bồ-đề! Đó là nhân duyên đi vào tổng trì, sự phân biệt chữ nghĩa đi vào. Bồ-tát Ma-ha-tát nào biết tất cả nhân duyên ấy, biết phương tiện phân biệt chữ nghĩa, thì không còn dính mắc vào âm thanh lời nói, liền có thể lần lượt hiểu rõ chỗ quy về của các pháp."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video