Thiên 3 — Phẩm 3: Thực hành tính Không (phần 1)

 Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Đại trí tuệ đưa sang bờ bên kia: trí tuệ hoàn hảo, thấy rõ mọi sự vốn là Không, giúp vượt khỏi khổ đau để đến bờ giải thoát) — Phẩm Hành Không (tu hành theo tính Không: thấy rằng mọi sự đều do nhân duyên hợp thành, không có tự thể cố định), thứ ba, phần một.

 Đức Phật lại bảo Xá-lợi-phất (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): “Khi Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Ma-ha-tát nghĩa là “bậc đại sĩ”, chỉ vị Bồ-tát lớn) tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, nên quán xét như sau: ‘Cái gọi là Bồ-tát, cái gọi là Phật, cũng chỉ là tên tạm đặt mà thôi.

 Cái gọi là danh và sắc (danh: phần tinh thần; sắc: thân thể, vật chất có hình tướng), thọ (nguyên văn là “thống dương”, tức cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (nguyên văn là “tư tưởng”, tức sự nhận biết hình tướng, gọi tên sự vật), hành (nguyên văn là “sinh tử”, ở đây chỉ các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, toan tính), thức (sự nhận biết, phân biệt), cũng chỉ là tên tạm đặt mà thôi. Tất cả đều sinh ra từ cái ý niệm “ta”. Cái gọi là “ta” vốn hoàn toàn không có gì.

 Không có ta, không có người, không có sinh mạng, không có tuổi thọ, cũng không có loài có máu thịt hay loài sâu bọ bò lúc nhúc; không có tâm, không có ý. Như kẻ làm, kẻ tạo tác, cùng những điều tự nhiên đã quen làm, đã trải qua, đã thấy, đã biết, đã thấy biết (?) — tất cả những thứ như thế đều không thể nắm bắt được, đều là Không, không có chỗ để bám vào. Tất cả đều do tên tạm đặt, chỉ có lời nói suông.’

 Bồ-tát Ma-ha-tát như thế là tu hành Bát-nhã Ba-la-mật: không thấy chúng sinh; dù không thấy gì, cũng không cho rằng mình có thấy; lại cũng không thấy những gì mà lời nói dựa vào. Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành như vậy là theo lời dạy của Đát-tát-a-kiệt (phiên âm chữ Phạn Tathāgata, tức Như Lai: bậc đã đến từ chân như, một danh hiệu của Phật) mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật.

 Trừ Đát-tát-a-kiệt ra, trí tuệ của vị ấy vượt hơn mọi Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi-phật (người tự giác ngộ nhờ quán sát lý nhân duyên, không có thầy chỉ dạy, cũng không đi giáo hóa người khác). Vị ấy thực hành tính Không mà không mê lầm. Vì sao vậy? Vì người ấy tu tập mà không thấy có danh tự nào để nương dựa. Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành như vậy, đó là tu hành Bát-nhã Ba-la-mật.”

 Đức Phật nói: “Ví như những vị tỳ-kheo (người xuất gia theo Phật) như Xá-lợi-phất, Ma-ha Mục-kiền-liên (một đại đệ tử khác của Phật, nổi tiếng thần thông bậc nhất) đầy khắp cõi Diêm-phù-đề (cõi đất loài người chúng ta ở), dày đặc như rừng tre, lau, mía, lúa, gai, ai nấy đều đầy đủ trí tuệ, thì rốt cuộc vẫn không theo kịp một vị Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật; dù gấp trăm lần, nghìn lần, vạn lần, ức lần cũng không sánh được.

 Vì sao vậy? Vì trí tuệ của Bồ-tát là nhằm cứu độ hết thảy mọi loài chúng sinh.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, chỉ một ngày thực hành trí tuệ thôi cũng đã vượt lên trên chỗ đứng của mọi Thanh văn và Bích-chi-phật. Hãy gác lại chuyện cõi Diêm-phù-đề đầy những tỳ-kheo như Xá-lợi-phất, Ma-ha Mục-liên (?).

 Giả sử toàn bộ trí tuệ của các tỳ-kheo như Xá-lợi-phất, Ma-ha Mục-kiền-liên đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới (một hệ thống vũ trụ gồm một tỷ thế giới như thế giới của chúng ta) cộng lại, cũng không bằng vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành ấy. Hãy gác lại chuyện tam thiên đại thiên thế giới đầy những tỳ-kheo như Xá-lợi-phất, Ma-ha Mục-kiền-liên.

 Ví như các cõi nước của chư Phật ở phương Đông nhiều như số cát sông Hằng, trong đó đầy ắp các tỳ-kheo như Xá-lợi-phất, Ma-ha Mục-kiền-liên, lại trải khắp cả mười phương; tất cả những vị ấy vẫn không bằng trí tuệ một ngày của vị Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Trí tuệ ấy vượt hơn trí tuệ của hết thảy Thanh văn và Bích-chi-phật gấp trăm, gấp nghìn, gấp muôn ức lần, không thể nào theo kịp.”

 Bấy giờ, hiền giả Xá-lợi-phất thưa với Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, chỉ Đức Phật): “Bạch Thế Tôn, trí tuệ của Thanh văn; trí tuệ của Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của người tu theo Thanh văn, mới bước vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn tái sinh trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn tái sinh trở lại cõi dục nữa), A-la-hán (quả vị cao nhất, đã dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử), Bích-chi-phật, Bồ-tát, và Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha (bậc đáng nhận sự cúng dường của trời và người), Tam-da-tam-phật (bậc giác ngộ hoàn toàn và chân chánh)

 — kể hết thảy các loại trí tuệ ấy, đều không thể bị phá hoại, không có tranh cãi, không có sinh khởi, tự nhiên là Không. Bạch Thiên Trung Thiên (bậc trời của các vị trời, một danh hiệu tôn xưng Đức Phật)! Những gì không bị phá hoại, không tranh cãi, không sinh khởi, tự nhiên là Không, thì làm sao lại có được những chỗ hơn kém khác nhau? Vì sao Bồ-tát thực hành trí tuệ một ngày mà lại vượt hơn tất cả Thanh văn và Bích-chi-phật?”

 Đức Phật bảo Xá-lợi-phất: “Ý ông nghĩ sao? Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật là vì điều gì? Trí tuệ mà Bồ-tát thực hành, nguyện lực mà Bồ-tát lập ra trong một ngày, tu tập thấy mọi sự như trò huyễn thuật (?) mà vẫn khởi lòng thương xót, đều là vì hết thảy chúng sinh; Bồ-tát hiểu thấu mọi pháp để giáo hóa muôn loài, mong cho họ được diệt độ (dứt sạch khổ đau, ra khỏi sinh tử). Vậy các Thanh văn, Bích-chi-phật có khởi lên trí tuệ vì những nhân duyên như thế không?”

 Xá-lợi-phất đáp: “Bạch Thiên Trung Thiên, không ạ!”

 Đức Phật nói: “Ý ông nghĩ sao? Các Thanh văn, Bích-chi-phật có ý nghĩ này không: ‘Chúng ta sẽ đạt đến A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn, tức quả vị Phật), A-duy-tam-phật (thành Phật, giác ngộ hoàn toàn), giáo hóa chúng sinh đến cõi Nê-hoàn (tức Niết-bàn: trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử), khiến họ được diệt độ’?”

 Xá-lợi-phất đáp: “Không ạ.”

 Đức Phật nói: “Vì thế, nên biết rằng toàn bộ trí tuệ của hết thảy Thanh văn, Bích-chi-phật, dù gấp trăm lần, nghìn lần, muôn ức lần, rốt cuộc cũng không theo kịp. Ý ông nghĩ sao?

 Thanh văn, Bích-chi-phật có ý nghĩ này không: ‘Chúng ta sẽ thực hành sáu Ba-la-mật (sáu pháp tu đưa đến bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), giáo hóa chúng sinh, làm cho cõi Phật trang nghiêm thanh tịnh, đầy đủ mười trí lực của Như Lai (mười năng lực hiểu biết đặc biệt chỉ Phật mới có, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì không; biết rõ nghiệp báo ba đời…), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin tuyệt đối của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), bốn biện tài thông suốt (nguyên văn “tứ phân biệt biện”: bốn khả năng giảng nói không bị ngăn ngại về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ và về sự ứng đối), mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất riêng của Phật, không chung với Thanh văn, Bích-chi-phật hay Bồ-tát), thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ-đề, A-duy-tam-phật, cứu độ cho vô lượng, vô hạn, không thể đếm xuể chúng sinh được diệt độ’ không?”

 Xá-lợi-phất đáp: “Bạch Thiên Trung Thiên, không ạ!”

 Đức Phật nói: “Còn Bồ-tát Ma-ha-tát thì phát tâm nghĩ rằng: ‘Ta sẽ vâng làm sáu Ba-la-mật, đầy đủ mọi pháp, thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ-đề, cứu độ không thể đếm xuể chúng sinh.’”

 Đức Phật nói: “Ví như cung điện của mặt trời tỏa ánh sáng, cùng một lúc chiếu khắp cõi Diêm-phù-đề, không nơi nào không tới. Cũng vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành sáu Ba-la-mật, đầy đủ mười trí lực, bốn điều không sợ hãi, bốn biện tài thông suốt, mười tám pháp bất cộng của chư Phật, đạt thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ-đề, khai hóa, cứu độ vô lượng, vô hạn, không thể đếm xuể chúng sinh.”

 Hiền giả Xá-lợi-phất bạch Phật: “Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao vượt khỏi địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, để đạt đến địa vị A-duy-việt-trí (địa vị không còn thoái lui, tức Bồ-tát đã vững chắc trên đường thành Phật, không bao giờ quay trở lại) mà tu sạch đạo Phật?”

 Đức Phật bảo Xá-lợi-phất: “Ở đây, Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm đã thực hành sáu Ba-la-mật, vượt qua cả pháp Không, Vô tướng (không bám vào hình tướng nào), Vô nguyện (không mong cầu, không ham muốn điều gì), như thế là vượt khỏi địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, an trụ ở địa vị A-duy-việt-trí.”

 Hiền giả Xá-lợi-phất lại bạch Phật: “Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát lại là bậc chúng hựu (bậc đáng nhận sự cúng dường, là ruộng phước để người khác gieo phước đức) cao nhất đối với hết thảy Thanh văn, Bích-chi-phật?”

 Đức Phật bảo Xá-lợi-phất: “Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm thực hành sáu Ba-la-mật, cho đến khi ngồi dưới cây Bồ-đề (cây nơi Phật ngồi thành đạo), luôn là bậc đáng cúng dường cao nhất đối với hết thảy Thanh văn, Bích-chi-phật. Vì sao vậy?

 Khi Bồ-tát Ma-ha-tát xuất hiện, thì tự nhiên giáo pháp chân thật mầu nhiệm hưng khởi: đầy đủ mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến), lại thành tựu năm giới (năm điều răn của người tại gia: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu), lập ra tám điều chân chánh (?), và bát quan trai (tám giới giữ trong một ngày một đêm, sống như người xuất gia);

 tứ thiền (bốn bậc thiền định từ thấp đến cao), tứ đẳng tâm (bốn tâm rộng lớn bình đẳng: từ, bi, hỷ, xả), bốn tam-muội vô sắc (bốn bậc định vượt khỏi mọi hình sắc; tam-muội là trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú), tứ ý chỉ (bốn chỗ đặt tâm quán xét: thân, cảm thọ, tâm, các pháp), tứ ý đoạn (bốn sự nỗ lực chân chánh: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm điều thiện đã sinh thêm lớn), ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu: tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chánh, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh phát triển từ năm căn ấy), thất giác ý (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát do hành (tám con đường chân chánh: thấy biết, suy nghĩ, lời nói, việc làm, nghề sống, nỗ lực, nhớ nghĩ, thiền định đều chân chánh) xuất hiện ở thế gian;

 mười trí lực của Như Lai, bốn điều không sợ hãi, bốn biện tài thông suốt, mười tám pháp bất cộng của chư Phật — những đức lành như thế đều hưng khởi ở đời. Nhờ đó mà người ta phân biệt được hàng quân tử dòng dõi cao quý, Phạm chí (người Bà-la-môn, giai cấp tu sĩ tế tự ở Ấn Độ), trưởng giả (người giàu có, có uy tín), các dòng họ lớn cao sang; cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai của cõi dục, có ba mươi ba cung trời) cho đến cả ba mươi ba cung trời, lên tới cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng (cõi trời cao nhất, nơi tâm không còn tưởng thô mà cũng chẳng hẳn là không có tưởng); và các bậc Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-phật, Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-bồ-đề. Do nhân duyên ấy mà người ta mới biết là có những điều này.”

 Xá-lợi-phất bạch Phật: “Bồ-tát Ma-ha-tát làm thế nào để khiến sự cúng dường được thanh tịnh trọn vẹn (?)?”

 Thế Tôn đáp: “Bồ-tát Ma-ha-tát không có gì để làm cho thanh tịnh trọn vẹn trong sự cúng dường. Vì sao vậy? Vì rốt ráo ở nơi tính Không, thì Bồ-tát Ma-ha-tát trở thành bậc đáng cúng dường. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát là người bố thí.

 Bố thí gì? Bố thí bằng pháp lành để khai hóa chúng sinh. Thế nào là pháp lành? Đó là mười điều thiện, năm giới, sáu Ba-la-mật, mười trí lực, bốn điều không sợ hãi, bốn biện tài thông suốt, mười tám pháp bất cộng của chư Phật. Bồ-tát là người bố thí, khai hóa nên những bậc Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-phật, Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-phật.”

 Xá-lợi-phất lại bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát noi theo tu hạnh gì thì là tu hành Bát-nhã Ba-la-mật?”

 Đức Phật bảo Xá-lợi-phất: “Ở đây, nếu Bồ-tát thực hành thấy sắc là Không, thì đó là tu hành Bát-nhã Ba-la-mật; nếu thực hành thấy thọ, tưởng, hành, thức là Không, thì đó là tu hành.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát hiểu biết mắt là Không, tai, mũi, lưỡi, thân, ý là Không, thì đó là tu hành. Hiểu sắc (hình sắc mắt thấy), tiếng, mùi, vật xúc chạm, pháp (đối tượng của ý) là Không, thì đó là tu hành. Hiểu nhãn giới (“giới” là phạm vi, lĩnh vực; nhãn giới là lĩnh vực của mắt) là Không, thì đó là tu hành.

 Hiểu sắc giới (lĩnh vực hình sắc mà mắt thấy), nhãn thức giới (lĩnh vực sự nhận biết của mắt), hiểu các giới tai, mũi, lưỡi, thân, ý là Không, thì đó là tu hành. Hiểu tai với tiếng và nhĩ thức (sự nhận biết của tai), mũi với mùi và tỷ thức, lưỡi với vị và thiệt thức, thân với vật trơn láng (tức vật xúc chạm) và thân thức, ý với điều ý muốn (tức pháp, đối tượng của ý) và ý thức đều là Không, thì đó là tu hành.

 Hiểu Khổ là Không, Tập (nguyên nhân của khổ) cũng là Không, Diệt (nguyên văn “Tận”: sự chấm dứt khổ) cũng là Không, con đường tám chánh (Đạo: con đường đưa đến chấm dứt khổ) cũng là Không — (đây là bốn chân lý mà Phật dạy) — thì đó là tu hành.

 Hiểu rằng (theo mười hai nhân duyên, tức chuỗi mười hai mắt xích nối nhau làm nên vòng sinh tử): vô minh (nguyên văn “vô hiệt”: sự mê mờ, không sáng suốt) cũng là Không, hành (hành động tạo nghiệp) cũng là Không, thức cũng là Không, danh sắc cũng là Không, lục nhập (sáu giác quan) cũng là Không, xúc (nguyên văn “sở cánh”: sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng) cũng là Không, thọ cũng là Không, ái (lòng ham muốn) cũng là Không, thủ (sự nắm giữ, bám víu) cũng là Không, hữu (sự hình thành đời sống mới) cũng là Không, sinh, già, chết cũng là Không, thì đó là tu hành.

 Hiểu hết thảy các pháp là Không, thì đó là tu hành. Đối với mọi pháp tự nhiên, dù là pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) hay vô vi (những gì không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), đều hiểu được là Không, thì đó là tu hành.

 Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, hiểu rằng tự tính vốn thanh tịnh là Không, chí tính cũng vậy, thì đó là tu hành. Xá-lợi-phất! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật: phải hiểu bảy loại Không ấy (bảy lớp quán Không vừa kể) thì mới là tu hành.

 Dùng bảy loại Không ấy mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, thì đối với sắc không thấy có tương ưng hay không tương ưng (hợp hay không hợp với nó), không thấy có hành hay không hành; không khởi cách nhìn như thế; không thấy thọ, tưởng, hành, thức có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành. Không thấy pháp sắc có sinh khởi, có hoại diệt; không thấy pháp thọ, tưởng, hành, thức có sinh khởi, có hoại diệt.

 Không thấy pháp sắc có chỗ nương bám, có chỗ tranh cãi; không thấy pháp thọ, tưởng, hành, thức có chỗ bám víu, có chỗ tranh cãi. Không thấy cùng ở chung với sắc, không thấy cùng ở chung với thọ, tưởng, hành, thức; không thấy cùng ở chung với sinh tử, cũng không thấy không cùng ở chung với sinh tử.

 Vì sao vậy? Vì vĩnh viễn không có pháp nào để cùng ở chung; mọi sự do duyên mà khởi đều vốn thanh tịnh, là Không. Xá-lợi-phất! Sắc tức là Không thì không có sắc; thọ, tưởng, hành, thức là Không thì không có thức.”

 Đức Phật nói với Xá-lợi-phất: “Cái gì là Không thì không có gì sinh khởi, không có gì hoại diệt. Nếu sắc là Không thì không có sắc; nếu thọ, tưởng, hành, thức là Không thì không có thức. Nếu sắc là Không thì không có thấy; nếu thọ là Không thì không có khổ não; nếu tưởng là Không thì không có ghi nhớ nghĩ tưởng; nếu hành là Không thì không có tạo tác; nếu thức là Không thì không có phân biệt.

 Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Sắc thì khác, không đồng với Không (?); Không chẳng phải là khác, sắc không phải là cái để phân biệt (?). Sắc tự nhiên là Không, sắc tức là Không. Thọ, tưởng, hành, thức không khác biệt, Không cũng không khác. Nếu Không không khác thì thức cũng không khác; thức tự nhiên là Không, thức tức là Không.”

 Đức Phật nói với Xá-lợi-phất: “Cái gì là Không thì không sinh, không diệt, không chỗ nương bám, không tranh cãi, không thêm, không bớt, không có quá khứ, không có tương lai, không có hiện tại. Trong đó không có sắc, thọ, tưởng, hành, thức; cũng không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, tâm; cũng không có hình sắc, tiếng, mùi, vị, vật xúc chạm; điều ý muốn và pháp thì ở đó đều không có.

 Không có vô minh, cũng không có sự diệt vô minh; không có vô minh, không có hành; không có thức, không có danh sắc, không có lục nhập, không có xúc, không có thọ, không có ái, không có thủ, không có hữu, không có sinh, không có già, không có bệnh, không có chết, cũng không có sự diệt trừ sinh, già, bệnh, chết. Ở đó cũng không có Khổ, không có Tập, không có Diệt, không có Đạo.

 Ở đó cũng không có chứng đắc, cũng không có lúc nào (chứng đắc) (?). Ở đó không có quả Tu-đà-hoàn, không có quả Tư-đà-hàm, không có quả A-na-hàm, không có quả A-la-hán, không có sự giác ngộ của Bích-chi-phật, cũng không có đắc đạo, cũng không có Phật đạo.

 Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế, thì đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật: không thấy Bát-nhã Ba-la-mật có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành; không thấy bố thí, không thấy trì giới, không thấy nhẫn nhục, không thấy tinh tấn, không thấy thiền định, không thấy trí tuệ — không thấy sáu Ba-la-mật này.

 Không thấy sắc, thọ, tưởng, hành, thức có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành; không thấy mắt có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành; không thấy tai, mũi, lưỡi, thân, tâm có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành; không thấy hình sắc, tiếng, mùi, vị, vật xúc chạm, điều ý muốn và pháp có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành;

 không thấy tứ ý chỉ có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành; không thấy tứ ý đoạn, tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần diệu, đạt được nhờ ý muốn, tinh tấn, nhất tâm và quán xét), ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành;

 không thấy mười trí lực, bốn điều không sợ hãi, bốn biện tài thông suốt, mười tám pháp bất cộng của chư Phật có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành; không thấy trí tuệ Tát-vân-nhiên (phiên âm chữ Phạn sarvajña, tức Nhất thiết trí: trí biết hết thảy mọi sự) của Đát-tát-a-kiệt có tương ưng hay không tương ưng, có hành hay không hành. Xá-lợi-phất! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, như thế mới là tu hành đúng.”

 Đức Phật nói với Xá-lợi-phất: “Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật thì Không chẳng đối chọi với Không, Không chẳng cùng Không mà hành; Vô tướng chẳng đối chọi với Vô tướng, Vô tướng chẳng cùng Vô tướng mà hành; Vô nguyện chẳng đối chọi với Vô nguyện, Vô nguyện chẳng cùng Vô nguyện mà hành. Không chẳng tương ưng với Không, Vô tướng chẳng tương ưng với Vô tướng, Vô nguyện chẳng tương ưng với Vô nguyện.

 Vì sao vậy? Vì Không thì không có hành hay không hành; Vô tướng cũng không có hành hay không hành; Vô nguyện cũng không có hành hay không hành. Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, thì mới là tu hành.”

 Đức Phật lại nói với Xá-lợi-phất: “Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, thấy được tướng tự nhiên của các pháp thì đạt đến tính Không (?). Đã đạt đến tính Không thì không tranh chấp với sắc, cũng không có gì để hành; không tranh chấp với thọ, tưởng, hành, thức, cũng không có gì để hành.

 Không tranh chấp với sắc quá khứ, cũng không thấy sắc quá khứ; không tranh chấp với sắc quá khứ, cũng không thấy sắc tương lai; không tranh chấp với sắc tương lai, cũng không thấy sắc hiện tại; không tranh chấp với sắc hiện tại; cũng không tranh chấp với thọ, tưởng, hành, thức quá khứ, cũng không tranh chấp với thọ, tưởng, hành, thức tương lai và hiện tại, cũng không thấy thọ, tưởng, hành, thức quá khứ, tương lai, hiện tại.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không đem quá khứ tranh chấp với tương lai, không đem tương lai tranh chấp với quá khứ, không đem hiện tại tranh chấp với quá khứ, tương lai, không đem quá khứ, tương lai tranh chấp với hiện tại; không thấy ba đời (quá khứ, hiện tại, tương lai) cùng với Không mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Người tu hành như thế mới là tu hành.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, tu hành như thế, đúng như điều nên tu hành, thì không đem Tát-vân-nhã (tức Nhất thiết trí: trí biết hết thảy mọi sự) của quá khứ mà đối chọi để hành (?), cũng không thấy quá khứ có Tát-vân-nhã nào; quá khứ làm sao có Tát-vân-nhã và có sự đối chọi để hành?

 Không đem Tát-vân-nhã của tương lai mà đối chọi để hành, cũng không có gì để hành, cũng không thấy tương lai làm sao có Tát-vân-nhã để đối chọi mà hành? Cũng không đem Tát-vân-nhã của hiện tại mà đối chọi để hành, cũng không thấy Tát-vân-nhã của hiện tại; làm sao có Tát-vân-nhã để đối chọi mà hành? Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế mới là tu hành.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không hành sắc của Tát-vân-nhã, cũng không thấy sắc của Tát-vân-nhã; cũng không thấy hành thọ, tưởng, hành, thức của Tát-vân-nhã, cũng không thấy thọ, tưởng, hành, thức của Tát-vân-nhã.

 Không hành mắt của Tát-vân-nhã, cũng không thấy mắt; cũng không hành tai, mũi, lưỡi, thân, tâm của Tát-vân-nhã, cũng không thấy tai, mũi, lưỡi, thân, tâm. Không hành hình sắc của Tát-vân-nhã, cũng không thấy hình sắc. Không thấy hình sắc, không hành tiếng, mùi, vị, vật xúc chạm, điều ý muốn và pháp của Tát-vân-nhã, cũng không có gì hiện ra.”

 Đức Phật nói với Xá-lợi-phất: “Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, không noi theo Đàn Ba-la-mật (bố thí đến bờ giải thoát) của Tát-vân-nhã, cũng không thấy Đàn Ba-la-mật; đối với Thi Ba-la-mật (trì giới), Sằn Ba-la-mật (nhẫn nhục), Duy-đãi Ba-la-mật (tinh tấn), Thiền Ba-la-mật (thiền định), Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ) cũng như vậy: không hành Bát-nhã Ba-la-mật của Tát-vân-nhã, cũng không thấy Bát-nhã Ba-la-mật của Tát-vân-nhã.

 Không noi theo tứ ý chỉ của Tát-vân-nhã, cũng không thấy tứ ý chỉ của Tát-vân-nhã; không noi theo tứ ý đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác ý, bát do hành của Tát-vân-nhã, cũng không thấy ý chỉ, ý đoạn, thần túc, căn, lực, giác ý, do hành của Tát-vân-nhã.

 Không noi theo mười trí lực, bốn điều không sợ hãi, bốn biện tài thông suốt, mười tám pháp bất cộng của chư Phật thuộc Tát-vân-nhã, cũng không thấy gì, cũng không thấy các pháp trí lực của Đát-tát-a-kiệt thuộc Tát-vân-nhã. Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế mới là tu hành.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không hành Tát-vân-nhã và Phật, Phật cũng không hành Tát-vân-nhã; không hành Tát-vân-nhã và Đạo, Đạo cũng không hành Tát-vân-nhã.

 Vì sao vậy? Vì Phật tức là Tát-vân-nhã, Tát-vân-nhã tức là Phật; Đạo tức là Tát-vân-nhã, Tát-vân-nhã tức là Đạo. Mười trí lực, bốn điều không sợ hãi, bốn biện tài thông suốt, mười tám pháp bất cộng của chư Phật cũng đều như vậy.”

 Đức Phật nói với Xá-lợi-phất: “Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không hành sắc là có, không hành sắc là không có; không hành thọ, tưởng, hành, thức là có, không hành thọ, tưởng, hành, thức là không có.

 Không cho rằng sắc là thường còn, cũng không cho rằng sắc là vô thường; không cho rằng sắc là khổ, không cho rằng sắc là vui; không cho rằng sắc có ngã (một cái “ta” chân thật, thường còn), không cho rằng sắc là vô ngã. Đối với ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) và lục suy (nguyên văn “lục suy”: sáu cảnh — hình sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp — gọi là “suy” vì chúng làm hao mòn, suy tổn thiện tâm) cũng như vậy.

 Không cho rằng ngũ ấm là Không hay không phải Không, không cho rằng ngũ ấm có tướng hay vô tướng, không cho rằng ngũ ấm có nguyện cầu hay vô nguyện — như thế mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. (Bồ-tát nghĩ:) ‘Nay ta tu hành cũng không có gì để nhận lấy, không có gì để hành, cũng không có gì để giữ; không có gì để hành mà cũng chẳng phải là không hành, không có gì để nhận lấy mà cũng chẳng phải là không nhận lấy, không có gì để giữ mà cũng chẳng phải là không giữ.’”

 Đức Phật nói với Xá-lợi-phất: “Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không phải vì Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn-đề Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Không phải vì địa vị A-duy-việt-trí, vì giáo hóa chúng sinh mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Không phải vì làm thanh tịnh cõi Phật mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Không phải vì mười trí lực của Đát-tát-a-kiệt mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Không phải vì bốn điều không sợ hãi, bốn biện tài thông suốt, mười tám pháp bất cộng của chư Phật mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật.

 Không phải vì cái Không rốt ráo (?); không phải vì nội không (bên trong — tức sáu giác quan — là Không), không phải vì ngoại không (bên ngoài — tức sáu cảnh — là Không), không phải vì nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều Không), không phải vì không không (chính cái Không cũng là Không), không phải vì đại không (mười phương rộng lớn cũng là Không), không phải vì chân không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng là Không), không phải vì hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là Không), không phải vì vô vi không (các pháp không do nhân duyên tạo thành cũng là Không), không phải vì cứu cánh không (rốt ráo hoàn toàn là Không),

 không phải vì vô phẩm không (?) (có thể chỉ vô thủy không: vòng sinh tử không có khởi đầu cũng là Không), không phải vì bản tịnh không (bản tính vốn thanh tịnh là Không), không phải vì tự nhiên tướng không (tướng riêng của mỗi pháp là Không), không phải vì nhất thiết pháp không (hết thảy các pháp là Không), không phải vì vô khởi không (không sinh khởi là Không), không phải vì vô diệt không (không hoại diệt là Không), không phải vì vô hình không (cái không có hình tướng là Không), không phải vì tự nhiên không (tự tính là Không), không phải vì hữu hình vô hình không (cả cái có hình lẫn không hình đều Không);

 không phải vì bản vô (tức chân như: thực tướng như như của mọi sự), không phải vì pháp giới (bản tính chân thật chung của mọi pháp), không phải vì bản tế (tức thực tế: tận cùng chân thật của mọi sự) mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật thì đối với các pháp không phá hoại gì, cũng không thấy gì.”

 Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không phải vì thần túc (phép thần thông đi lại, biến hóa tự tại) mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật; không phải vì thiên nhãn (mắt thấy được mọi nơi xa gần, mọi việc sống chết của chúng sinh), không phải vì thiên nhĩ (tai nghe được mọi âm thanh xa gần), không phải vì biết tâm người khác, không phải vì nhớ lại những việc đời trước.

 Vì sao vậy? Vì khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, ngay cả Bát-nhã Ba-la-mật cũng không thấy, huống gì lại thấy các phép thần thông của Bồ-tát? Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, trong tâm không nghĩ rằng: ‘Ta sẽ dùng thần túc đi đến các cõi phương Đông nhiều như số cát sông Hằng để gặp chư Như Lai, cúi đầu đảnh lễ.’ Cũng không tự nghĩ: ‘Ta sẽ đến tám phương cùng phương trên, phương dưới.’ Cũng đều như vậy, bình đẳng không khác. Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không tự nghĩ rằng: ‘Những gì chư Phật Thế Tôn giảng nói, ta sẽ dùng thiên nhĩ mà nghe hết; ta sẽ thấy rõ những điều chúng sinh nghĩ trong tâm; ta sẽ nhớ lại những nơi mình đã từng sống trong quá khứ; ta sẽ dùng thiên nhãn thấy muôn loài ở khắp mọi nơi.’”

 Đức Phật nói: “Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng. Như vậy, Xá-lợi-phất! Người tu hành như thế thì cứu độ được vô số chúng sinh không thể đếm xuể. Bồ-tát Ma-ha-tát làm được như thế thì Ma (kẻ chuyên phá hoại sự tu hành, ngăn cản người ta giác ngộ) và quyến thuộc của Ma không thể tìm được sơ hở để hãm hại. Lại được người ở các thế giới phương khác thấy, dân chúng ở xa nghe đức hạnh của vị ấy đều hướng về đảnh lễ.

 Lại nữa, chư Phật Thế Tôn ở các thế giới phương Đông nhiều như số cát sông Hằng, ở tám phương cùng phương trên, phương dưới, đều cùng nhau che chở vị Bồ-tát ấy, khiến vị ấy rốt cuộc không bị rơi xuống địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật.

 Từ Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương) lên đến cõi trời A-ca-nị-tra (cõi trời cao nhất của cõi sắc), đều cùng nhau che chở vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, không để kẻ nào rình rập tìm được sơ hở; việc gì vị ấy khởi làm, việc gì vị ấy cần làm, đều được phước ngay trong hiện tại. Vì sao vậy? Vì vị ấy đem lòng từ hướng đến mọi chúng sinh. Như vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, chỉ với chút công sức mà đạt được các pháp môn tổng trì (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn mọi điều lành, không để mất) và các pháp môn tam-muội (các trạng thái thiền định), mau chóng gần gũi Đát-tát-a-kiệt, A-la-ha, Tam-da-tam-bồ-đề; trong mọi đời sinh ra thường được gặp Phật, không lìa chư Phật, cho đến khi đạt thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-phật.”

 Đức Phật nói: “Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không tự nghĩ rằng: ‘Có các pháp hay không? Cái gọi là pháp, tất cả là tương ưng hay không tương ưng? Là bình đẳng hay không bình đẳng?’ Vì sao vậy? Vì khi ấy người tu hành không thấy các pháp là tương ưng hay không tương ưng, là hành hay không hành, là bình đẳng hay không bình đẳng.”

 Đức Phật nói: “Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không tự nghĩ rằng: ‘Ta sẽ mau chóng hiểu thấu pháp giới của các pháp mà đạt đến A-duy-tam-phật’; mà cũng không có A-duy-tam-phật. Vì sao vậy? Vì người đạt đến pháp giới thì cũng không có gì để giác ngộ. Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không thấy các pháp và pháp giới có bệnh hoạn hay là trống vắng lặng yên. Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không tự nghĩ rằng: ‘Các pháp và pháp giới có nhiều loại’, không phân biệt khác nhau. Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không tự nghĩ rằng: ‘Đối với các pháp và pháp giới, ta quán hay không quán, thấy hay không thấy.’ Vì sao vậy? Vì vị ấy không thấy các pháp có gì, có thể nắm lấy các pháp mà phân biệt quán xét. Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không nghĩ rằng pháp giới làm xáo trộn (?) việc thực hành Không, và việc Không cũng không làm xáo trộn pháp giới. Tu hành Bát-nhã Ba-la-mật mà được như thế, mới là tu hành đúng.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật không nghĩ rằng nhãn giới là Không hay không phải Không, cũng không làm xáo trộn (?) nhãn giới. Sắc không xáo trộn Không, Không không xáo trộn sắc; sắc giới không xáo trộn Không, cảnh giới Không không xáo trộn sắc; nhãn thức giới không xáo trộn Không, thức giới không xáo trộn cái Không của nhãn thức.

 Tai, mũi, lưỡi, thân, tâm, cùng tiếng, mùi, vị, vật xúc chạm, điều ý muốn và pháp cũng như vậy. Tâm giới không xáo trộn Không, cảnh giới Không không xáo trộn tâm; pháp giới không xáo trộn Không, cảnh giới Không không xáo trộn pháp; thức giới không xáo trộn Không, cảnh giới Không không xáo trộn thức.”

 Đức Phật nói: “Xá-lợi-phất! Đó là hạnh bậc nhất, gọi là hạnh Không. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành được hạnh Không thì không rơi xuống địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, có thể làm thanh tịnh cõi Phật, khai hóa chúng sinh, mau chóng đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ-đề, thành A-duy-tam-phật.

 Kể trong mọi hạnh tu, hạnh Bát-nhã Ba-la-mật là tôn quý nhất, là đứng đầu, là cao nhất, sâu không đáy, không gì sánh bằng. Vì sao vậy? Vì hạnh Bát-nhã Ba-la-mật là hạnh vô thượng, là hạnh Không, Vô tướng, Vô nguyện. Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu hành như thế, nên giữ gìn như thế, thì mau chóng gần đến địa vị được thọ ký (được Phật báo trước rằng về sau chắc chắn sẽ thành Phật, có danh hiệu như thế nào).

 Bồ-tát Ma-ha-tát nào tu hành theo hạnh này thì đem lại lợi ích, khai độ cho vô số chúng sinh không thể đếm xuể. Vị ấy không nghĩ rằng: ‘Ta tu hành Bát-nhã Ba-la-mật, chư Phật Thế Tôn sẽ thọ ký cho ta.’ Cũng không nghĩ rằng: ‘Ta đã được gần gũi (chư Phật); ta sắp được thọ ký; ta sẽ làm thanh tịnh cõi Phật, đạt đến A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ-đề, A-duy-tam-phật, sẽ chuyển bánh xe pháp (tức giảng dạy giáo pháp, khiến giáo pháp lan truyền như bánh xe lăn đi khắp nơi).’

 Vì sao vậy? Vì người tu hành ấy không bám vào pháp giới, cũng không cho là trống rỗng vắng lặng, không thấy có pháp nào khác, mà vẫn tu hành Bát-nhã Ba-la-mật; (vì thế) chư Phật Thiên Trung Thiên thọ ký cho vị ấy và vị ấy đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ-đề, A-duy-tam-phật.

 Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không khởi ý niệm về người, không khởi ý niệm về ta, không khởi ý niệm về tuổi thọ, không khởi ý niệm về sinh mạng, không khởi ý niệm về chúng sinh, không khởi ý niệm về kẻ thấy, kẻ biết.

 Vì sao vậy? Vì xét ra cái ta và chúng sinh đều không sinh, không diệt; lại xét ra con người vốn không sinh, không diệt. Đã không sinh không diệt, thì lấy gì mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật? Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành được như thế — con người không có gì sinh khởi — thì thuộc về việc tu hành Bát-nhã Ba-la-mật; chúng sinh là Không, chúng sinh không thể nắm bắt, chúng sinh vắng lặng — đó là tu hành Bát-nhã Ba-la-mật. Như vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát noi theo tu tập tính Không là hạnh bậc nhất.

 “Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật được như thế thì vượt hơn hết thảy mọi hạnh tu. Gác lại những điều đáng noi theo ấy, đây chính là hạnh đại từ (lòng thương yêu lớn, mong mang niềm vui đến cho mọi chúng sinh), là hạnh đại bi (lòng xót thương lớn, mong cứu mọi chúng sinh khỏi khổ đau).

 Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành điều này thì rốt cuộc không khởi tâm tham lam ganh ghét, không có tâm phạm giới, không có tâm giận dữ, không có tâm lười biếng, không có tâm tán loạn, không có tâm hiểu biết sai lệch.”

 Hết quyển thứ nhất của kinh Quang Tán (bản dịch kinh Đại Bát-nhã, nghĩa là “ánh sáng tán dương”).

 Kinh Quang Tán, quyển thứ hai.

 Đời Tây Tấn, Tam tạng (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Trúc Pháp Hộ dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video