Phẩm thứ sáu: Phân biệt về Không, trong Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật: "trí tuệ lớn đưa sang bờ bên kia" — trí tuệ thấu suốt tính Không của mọi sự vật, đưa người tu vượt khỏi khổ đau sinh tử mà đến giải thoát; Không: giáo lý cho rằng mọi sự vật đều không có tự thể cố định, chỉ do nhân duyên hợp thành).
Bấy giờ Phật bảo bậc hiền giả (danh xưng tôn kính dành cho người tu có đức hạnh) Tu-bồ-đề (một trong mười đại đệ tử của Phật, nổi tiếng là người hiểu lý Không bậc nhất): "Há chẳng phải ông đủ sức vì các Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người tu hướng đến quả Phật, phát nguyện cứu độ mọi chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, tức Bồ-tát lớn) mà khơi mở Bát-nhã ba-la-mật, để các Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ đó mà được sinh ra (tức được thành tựu) hay sao?"
Khi ấy, chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, hàng Thanh văn (những người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, mục tiêu chủ yếu là tự giải thoát cho mình), chư thiên (các vị thần sống ở cõi trời) và loài người, ai nấy đều nghĩ thầm: "Nay Tu-bồ-đề sẽ tự dùng tài biện luận của mình để nói Bát-nhã ba-la-mật cho các Bồ-tát Ma-ha-tát nghe chăng? Hay là nương theo ý chỉ thiêng liêng của Phật mà nói?"
Tu-bồ-đề biết được điều mà chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, các vị đại Thanh văn, chư thiên và loài người đang nghĩ trong lòng, bèn nói với hiền giả Xá-lợi-phất (một trong mười đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): "Phàm những gì đệ tử của Phật nói ra, phân tích soi sáng điều gì, thì tất cả đều là nương vào oai đức của Như Lai. Những pháp mà Đát-tát-a-kiệt (phiên âm tên gọi Như Lai — danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, bậc đã đạt chân lý) đã nói, thì hết thảy các pháp ấy vốn chẳng hề trái nghịch nhau. Các thiện nam tử nên học pháp này; người học mà chứng được pháp ấy thì đều thuận theo cảnh giới trí tuệ chứng ngộ của Như Lai. Việc vì các Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói Bát-nhã ba-la-mật không phải là cảnh giới của hàng Thanh văn và Bích-chi-Phật (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần nghe Phật dạy, và không đi giáo hóa người khác). Vì sao vậy? Vì khi nói pháp mà gặp đúng thời thì không ai là không vui mừng(?)."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Đó gọi là Bồ-tát."
Khi ấy Tu-bồ-đề bạch với đức Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) rằng: "Cái gọi là Bồ-tát, thưa Thiên Trung Thiên (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc trời ở giữa các vị trời, tức bậc cao quý nhất trong các bậc cao quý)! Thế nào gọi là Bồ-tát? Trong pháp này, do đâu mà có lời gọi là Bồ-tát? Con cũng chẳng thấy cái pháp gọi là Bồ-tát, vậy thế nào gọi là Bồ-tát? Thưa vâng, Thiên Trung Thiên! Con hoàn toàn không thấy Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy Bồ-tát, vậy phải nói Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát như thế nào? Phải dùng ý nghĩa gì để giảng Bát-nhã ba-la-mật mà dẫn dắt các Bồ-tát?"
Phật bảo hiền giả Tu-bồ-đề: "Cái gọi là Bát-nhã ba-la-mật và Bồ-tát chỉ là tên gọi tạm mà thôi; tên ấy chẳng thật có tên, tên ấy không ở bên trong, không ở bên ngoài, cũng không ở khoảng giữa hai bên. Ví như, Tu-bồ-đề! Cái mà ta thấy gọi là "người", chỉ là gửi vào một tên gọi tạm, nó cũng chẳng có tên thật. Pháp ấy (pháp: ở đây chỉ mọi sự vật, hiện tượng) không sinh, không diệt, chỉ do nhân duyên (các nguyên nhân và điều kiện) hòa hợp mà theo thói thường của đời đặt cho tên gọi. Chỉ là âm thanh, lời nói, như nói "ta", "người", "thọ mạng". Các loài chúng sinh bò lết, thở hít, bay lượn, ngọ nguậy; những gì chúng làm, những gì chúng tạo ra, những gì chúng khởi lên và khuyến khích giúp đỡ, những gì chúng thấy, chúng nhìn, chúng biết, chúng xét — tất cả đều là pháp mang tên gọi tạm, tất cả đều không sinh không diệt; những lời dạy bảo của chư thiên và loài người cũng lại như vậy.
Như thế đó, Tu-bồ-đề! Xét tên gọi Bát-nhã ba-la-mật và tên gọi Bồ-tát, thảy đều là tên gọi tạm, đều không sinh không diệt. Cho đến những tên gọi mà Thiên Trung Thiên nói ra cũng ngang bằng như vậy, không có gì khác.
Ví như, Tu-bồ-đề! Cái sắc (phần vật chất, hình thể; là uẩn thứ nhất trong năm uẩn hợp thành con người) ở bên trong mà gọi là của ta, đó cũng là pháp mang tên giả, vì gửi gắm tạm vào đó mà đặt ra chữ ấy. Pháp mang tên giả ấy không sinh không diệt; muốn hiểu rõ sự hòa hợp của nhân duyên này thì chỉ có lời nói âm thanh mà thôi. Thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức (bốn uẩn còn lại ngoài sắc: thống dưỡng là cảm thọ — các cảm giác khổ, vui, không khổ không vui; tư tưởng là tri giác — sự nhận biết hình tướng; sinh tử ở đây chỉ "hành" — các hoạt động tạo tác của tâm; thức là sự phân biệt, nhận biết) cũng là pháp mang tên giả; cái được gọi tên ấy không sinh không diệt, chỉ do nhân duyên gửi tạm mà hiện ra, rồi có lời nói âm thanh.
Như thế, Tu-bồ-đề! Cái gọi là Bát-nhã ba-la-mật, lời nói "Bồ-tát" và tên gọi Bồ-tát, chỉ là chỗ gửi gắm tạm; pháp ấy không sinh không diệt. Cái gọi là Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát và tên gọi Bồ-tát, thảy đều không nương vào cái gì khác, chỉ do nhân duyên dựa vào tên gọi mà có lời này. Con mắt thì mờ ảo, trống rỗng, vắng lặng; cho đến tên giả của nó, pháp ấy chỉ là chữ gửi tạm, cũng đều không sinh không diệt, do nhân duyên và tên giả mà có lời nói âm thanh. Cái gọi là mắt là không: con mắt ấy không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng lại như vậy, pháp chỉ là gửi tạm, pháp ấy không sinh không diệt, do nhân duyên hợp lại mà đặt tên, rồi có lời nói âm thanh. Cái gọi là tâm thì tâm không ở trong, cũng không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên.
Cái gọi là sắc, Tu-bồ-đề! là pháp mang tên giả, không sinh không diệt, cũng không ở trong hay ngoài, không ở khoảng giữa hai bên. Nhãn giới cũng là tên giả, do pháp mà gửi tên. Những thứ gọi là nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới; nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới; tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới; thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới; thân giới, tế hoạt giới, thân thức giới; ý giới, pháp giới, ý thức giới (đây là mười tám giới — mười tám yếu tố tạo nên mọi kinh nghiệm: sáu giác quan là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; sáu đối tượng tương ứng là hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, tế hoạt tức sự xúc chạm trơn nhám, và pháp tức các ý niệm, sự vật mà tâm nghĩ tới; cùng sáu thức là sự nhận biết phát sinh từ mỗi giác quan) — pháp ấy chỉ là mượn tên mà có lời nói âm thanh; pháp ấy không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên.
Như thế, Tu-bồ-đề! Cái gọi là Bồ-tát và Bát-nhã ba-la-mật, do pháp mà mang tên giả, tên ấy không sinh không diệt, nương gửi làm tên mà có lời nói âm thanh. Bát-nhã ba-la-mật và chữ Bồ-tát, tên ấy không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên.
Ví như, Tu-bồ-đề! Cái gọi là bên trong ấy là thân ta, nhân đặt chữ mà gọi là "đầu", tên ấy chỉ là âm thanh; lại gọi là "cổ"; rồi năm ấm(?) (năm ấm, tức năm uẩn: năm nhóm hợp thành con người — sắc, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức), hai cánh tay, lưng, rốn, sườn, hai xương bánh chè, hai bàn chân — đều chỉ là tên giả mà thôi. Gửi vào cái đầu mà có lời nói, do pháp nhân duyên mà thành tên gọi; xét pháp ấy thì không sinh không diệt; xét những gì có ở đây thì đều là gửi tạm mà lập nên lời nói âm thanh; xét tên ấy thì không sinh không diệt, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên.
Như thế, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật và tên gọi Bồ-tát đều là tên giả, pháp ấy không sinh không diệt, hết thảy chỉ là gửi tạm mà có lời nói âm thanh; tên ấy cũng không sinh không diệt, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên.
Ví như, Tu-bồ-đề! Ở bên ngoài này có cỏ cây, cành lá, hoa quả; xét tất cả những thứ ấy đều là tên giả mà có lời nói âm thanh, tên ấy chẳng thật có tên, tên ấy không sinh không diệt, gửi tạm làm tên mà có lời nói âm thanh; xét tên ấy thì không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên. Như thế, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật và chữ Bồ-tát, tất cả đều do pháp mà mang tên giả, pháp ấy không sinh không diệt, tên ấy không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên.
Ví như, Tu-bồ-đề! Các đức Phật Thế Tôn đời quá khứ đều cùng truyền nhau tên giả ấy; đời vị lai và hiện tại cũng lại như vậy. Ví như, Tu-bồ-đề! Như tiếng vang của tiếng gọi, lại như bóng trong gương, như trò ảo thuật, như vật do phép biến hóa, như dã mã (ảo ảnh lấp loáng như sóng nước do hơi nóng bốc lên trên đồng trống). Như Lai giảng giải rằng hết thảy các pháp đều giống như vật biến hóa, chỉ tạm có tên, tên ấy không sinh không diệt, nương gửi làm tên mà có lời nói âm thanh, tên ấy không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên.
Như thế, Tu-bồ-đề! Cái gọi là Bồ-tát, Bát-nhã ba-la-mật chỉ là tên giả mà thôi, tên ấy không sinh không diệt, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa hai bên. Như thế, Tu-bồ-đề! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật, đều do nhân duyên hợp lại mà mang tên giả rỗng không; cái gọi là thiện quyền (tức phương tiện khéo léo — cách thức khéo léo tùy hoàn cảnh để giáo hóa chúng sinh), cái gọi là pháp, đều chỉ là gửi tạm mà thôi.
Nên học như thế mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật: không trụ vào danh sắc (tên gọi và hình sắc — tức toàn bộ phần tinh thần và vật chất), cũng không thấy gì cả; không trụ vào thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức; không trụ vào tên gọi; không thấy danh sắc là vô thường (không thường còn, luôn biến đổi), không thấy danh sắc là an vui, không thấy danh sắc là khổ não; không thấy danh sắc là có ở trong, không thấy danh sắc là có ở ngoài, không thấy danh sắc là có cái không; không thấy danh sắc có sự biến đổi vô tướng (không có tướng trạng nào để nắm bắt), không thấy danh sắc có việc vô nguyện (không mong cầu, không tạo tác để chấp giữ điều gì); không thấy danh sắc là vắng lặng, không thấy danh sắc là mờ ảo; không thấy danh sắc có dục trần (bụi nhơ của ham muốn); không thấy danh sắc có tranh cãi (tức phiền não); không thấy danh sắc có sinh khởi, không thấy danh sắc có diệt mất; thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng lại như vậy. Nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới; nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới; tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới; thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới; thân giới, tế hoạt giới, thân thức giới; ý giới, pháp giới, ý thức giới — tất cả đều như thế, do nhân duyên hợp thành mà có tên giả, rồi có năm ấm này.
Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật và hạnh Bồ-tát thì đối với tên gọi chẳng cho là có, cũng chẳng cho là không; không ở trong hữu vi giới (cõi của các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), không ở trong vô vi giới (cõi không do tạo tác, không sinh không diệt, như Niết-bàn), cũng không thấy gì cả. Vì sao vậy? Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì đối với hết thảy các pháp không tưởng nghĩ điều gì, không có chuyện tương ứng hay không tương ứng, cũng không tưởng nghĩ rằng mình đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật; ở trong pháp vô tướng mà thực hành các ý chỉ (tức niệm xứ: phép tu giữ ý niệm dừng yên trên một đối tượng như thân, cảm thọ, tâm, pháp để quán xét).
Tu Bát-nhã ba-la-mật mà cũng không thấy Bát-nhã ba-la-mật, không thấy tên Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy tên Bồ-tát, cũng không thấy thập lực (mười loại trí lực của Phật), tứ vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tứ phân biệt biện (bốn tài biện luận thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, và về lời ứng đáp), thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng có của chư Phật, không chung với hàng Thanh văn, Bích-chi-Phật). Khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không thấy Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy tên Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy Bồ-tát, cũng không thấy tên Bồ-tát. Ai thấy Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật? Bồ-tát Ma-ha-tát hiểu rõ, phân biệt được gốc của các pháp và tướng của các pháp; xét gốc của các pháp và tướng của các pháp thì cũng không chấp trước, cũng không tranh cãi.
Như thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không nương vào tên gọi mà đặt tên cho pháp. Đối với Phật đạo, cũng do tên gọi mà không bị cái tạm mượn ràng buộc(?), đều hiểu rõ cả. Không nương vào sắc, không nương vào thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức; không nương vào mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; cũng không nương vào thức do mắt và sắc, không nương vào thức do tai và âm thanh, không nương vào thức do mũi và mùi hương, không nương vào thức do lưỡi và vị. Không nương vào thức do thân và sự xúc chạm, không nương vào thức do ý và pháp, không nương vào sự tiếp xúc của mắt(?) trong việc năm ấm, mà không nương vào đâu cả. Không khởi lên cảm thọ, không khổ, không vui, không phải không khổ không vui; cho đến những nhân duyên mà ý thức tiếp xúc(?) khiến có cảm thọ cùng những trạng thái khổ, vui, không khổ không vui — đối với những thứ ấy đều không nương tựa.
Cũng không bám chấp vào hữu vi giới, cũng không bám chấp vào vô vi giới; cũng không bám chấp vào Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí — cho đi — đến mức hoàn hảo; "ba-la-mật" nghĩa là đến bờ bên kia, tức pháp tu hoàn hảo đưa đến giải thoát), cũng không bám chấp vào Thi ba-la-mật (hạnh giữ giới hoàn hảo), cũng không bám chấp vào Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục hoàn hảo), cũng không bám chấp vào Duy-đãi ba-la-mật (hạnh tinh tấn — siêng năng — hoàn hảo), cũng không bám chấp vào Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định hoàn hảo), cũng không bám chấp vào Bát-nhã ba-la-mật; cũng không bám chấp vào tướng (hình tướng, có lẽ chỉ các tướng tốt trên thân)(?), cũng không bám chấp vào thân Bồ-tát; cũng không bám chấp vào nhục nhãn (mắt thịt thông thường), cũng không bám chấp vào thiên nhãn (mắt của chư thiên, thấy được xa và xuyên suốt), tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy được lý Không), pháp nhãn (mắt pháp, thấy rõ mọi pháp môn để cứu độ chúng sinh), Phật nhãn (mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn tất cả); cũng không bám chấp vào tuệ độ vô cực (trí tuệ đưa sang bờ bên kia — tên dịch khác của Bát-nhã ba-la-mật), cũng không bám chấp vào sự đưa sang bờ bên kia bằng ý thần thông(?); cũng không bám chấp vào trong và ngoài, cũng không bám chấp vào chỗ ở giữa hai bên; cũng không bám vào nội không (tính không của các giác quan bên trong), cũng không bám chấp vào ngoại không (tính không của các đối tượng bên ngoài), cũng không bám chấp vào duyên vô hình(?), cũng không bám chấp vào tự nhiên không (tính không vốn có tự nhiên của mọi pháp), cũng không bám chấp vào việc khai hóa chúng sinh, cũng không bám chấp vào việc làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật (cõi nước do một vị Phật giáo hóa), cũng không bám chấp vào ổu-hòa-câu-xá-la (phương tiện thiện xảo — sự khéo léo dùng mọi cách thích hợp để giáo hóa chúng sinh).
Vì sao vậy? Vì hết thảy các pháp đều không có gì cả. Cái có thể bám vào thì cũng chẳng bám vào được, cũng không có cái gì có thể nắm giữ. Như thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát đối với hết thảy các pháp không bám chấp vào đâu, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; khi ấy Đàn ba-la-mật, Thi ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Duy-đãi ba-la-mật, Thiền ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật liền được tăng trưởng lâu dài, đi vào tịch nhiên (ở đây chỉ chính vị của Bồ-tát — địa vị đã chín muồi, vững chắc, không còn thoái lui), đạt được đạo Bồ-tát. Vào bậc A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật), đầy đủ thần thông; thần thông đã đầy đủ thì đi khắp các cõi Phật, giáo hóa chúng sinh; đã giáo hóa chúng sinh rồi thì cúng dường các đức Phật Thế Tôn, thì có thể làm trang nghiêm thanh tịnh các cõi Phật; đã làm trang nghiêm thanh tịnh các cõi Phật rồi thì các đức Phật Thế Tôn đều thấy biết. Lúc ấy Bồ-tát cũng từ xa trông thấy các đức Phật đại thánh, cũng muốn đạt được công đức và các gốc lành, liền cúng dường các đức Phật Thế Tôn, cúi đầu quy y, thì đạt được đức tự nhiên vô lượng, được gần gũi chư Phật, được theo nghe các kinh điển mà chư Phật nói; đã được nghe pháp thì không bao giờ gián đoạn, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ(-đề) (sự giác ngộ cao tột, chân chính, bình đẳng và viên mãn), A-duy-tam-Phật (thành Phật trọn vẹn), cùng các cửa tổng trì (năng lực ghi nhớ, gìn giữ mọi giáo pháp không quên mất) và các cửa tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên nhất).
Như thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành hạnh Bát-nhã ba-la-mật thì phân biệt và hiểu rõ rằng hết thảy các pháp đều do nhân duyên mà có tên giả. Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, sắc là Bồ-tát chăng? Thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là Bồ-tát chăng?"
Tu-bồ-đề đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Thế nào, Tu-bồ-đề! Mắt là Bồ-tát chăng? Tai, mũi, lưỡi, thân, ý là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, sự xúc chạm, pháp là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
Lại hỏi: "Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, thức do mắt và sắc là Bồ-tát chăng? Thức do tai và âm thanh, thức do mũi và mùi hương, thức do lưỡi và vị, thức do thân và xúc chạm, thức do ý và pháp là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, địa chủng (yếu tố đất — tính cứng chắc trong vật chất) là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên! Thủy chủng (yếu tố nước — tính ướt, kết dính), hỏa chủng (yếu tố lửa — tính nóng), phong chủng (yếu tố gió — tính chuyển động), không chủng (yếu tố khoảng trống), thức chủng (yếu tố nhận biết) là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, vô minh (sự không hiểu biết chân lý, mê lầm — khâu đầu tiên trong mười hai nhân duyên) là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Thức, danh sắc, lục nhập (sáu giác quan, sáu cửa để cảnh bên ngoài đi vào), sở tập (tức sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng)(?), ái (lòng khao khát), thống (tức cảm thọ), thọ (tức sự nắm giữ, chấp lấy), hữu (sự tồn tại, nghiệp dẫn đến đời sau), sinh, già bệnh chết là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, có cái gì khác ngoài sắc là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Có cái gì khác ngoài thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Có cái gì khác ngoài mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Có cái gì khác ngoài hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, pháp là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Có cái gì khác ngoài thức do mắt và sắc, thức do tai và âm thanh, thức do mũi và mùi hương, thức do lưỡi và vị, thức do thân và xúc chạm, thức do ý và pháp là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Có cái gì khác ngoài mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nối tiếp nhau làm nhân làm quả, giải thích vì sao chúng sinh cứ trôi lăn trong sinh tử), từ vô minh cho đến bệnh, già, chết, là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, vô bản (tức chân như — bản tính như thật, không biến đổi của sự vật) của sắc là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Vô bản của năm ấm, lục suy (sáu trần — sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, pháp; gọi là "suy" vì chúng làm hao mòn tâm lành), thập bát chủng (tức mười tám giới), tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió), mười hai nhân duyên là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, có cái gì khác ngoài vô bản là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Theo ý Tu-bồ-đề, ông hiểu nghĩa gì, dùng cách quán xét nào mà đáp như vậy?"
Phật nói: "Sắc không phải Bồ-tát, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức không phải Bồ-tát; lục suy, thập bát chủng, tứ đại, mười hai nhân duyên từ vô minh cho đến sinh, già, bệnh, chết không phải Bồ-tát; cái vô bản ấy cũng không phải Bồ-tát, cái khác ngoài vô bản cũng không phải Bồ-tát."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa vâng, Thiên Trung Thiên! Cái ta, con người, thọ mạng còn không thể tìm được, thì làm sao gọi là Bồ-tát? Làm sao gọi năm ấm, lục suy, thập bát chủng, tứ đại, mười hai nhân duyên — nỗi khổ hoạn của vòng sinh tử trước sau — là Bồ-tát? Làm sao gọi cái khác ngoài sắc, cái khác ngoài thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là Bồ-tát? Làm sao gọi cái khác ngoài lục suy, thập bát chủng, tứ đại, mười hai nhân duyên là Bồ-tát? Làm sao gọi việc vô bản là Bồ-tát? Làm sao gọi cái khác ngoài vô bản là Bồ-tát? Những điều ấy chẳng có chỗ đứng."
Phật nói: "Hay thay, hay thay! Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật thì nên quán xét rằng chúng sinh, con người và sự vật đều không có gì, không thể tìm được; Bát-nhã ba-la-mật cũng không có gì, không thể tìm được; Bồ-tát nên học như thế. Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, cái mà miệng nói là sắc, là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Cái mà miệng nói là thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức, là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Cho rằng sắc là thường còn, cho rằng thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là thường còn, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, cho rằng sắc là vô thường, cho rằng thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là vô thường, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc là vui, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là vui, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc là khổ, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là khổ, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc là cái của ta, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là cái của ta, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc không phải cái của ta, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức không phải cái của ta, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc là không, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là không, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc là vô tướng, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là vô tướng, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc là vô nguyện, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức là vô nguyện, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, miệng nói sắc chẳng phải không, chẳng phải vô tướng, chẳng phải vô nguyện; thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức chẳng phải không, chẳng phải vô tướng, chẳng phải vô nguyện, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
"Theo ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, năm ấm, lục suy, thập bát chủng, tứ đại, mười hai nhân duyên đều không có gì, đó là Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Không phải, thưa Thiên Trung Thiên!"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ông thấy nghĩa gì mà lại nói rằng những gì miệng nói ra — năm ấm, lục suy, thập bát chủng, tứ đại, mười hai nhân duyên, nỗi khổ hoạn của vòng sinh tử trước sau, khổ vui, thiện ác, không, vô tướng, vô nguyện, có và không — thảy đều không phải Bồ-tát?"
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa vâng, Thiên Trung Thiên! Tìm sắc đến tận cùng còn hoàn toàn không thể được, huống gì lại miệng nói sắc là Bồ-tát! Thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng vậy. Tìm cái thường còn đến tận cùng còn không thể được, huống gì cái vô thường mà có thể được để làm Bồ-tát! Khổ vui xét đến tận cùng còn không thể được, huống gì miệng nói khổ vui là Bồ-tát! Tìm cái của ta đến tận cùng còn không thể được, huống gì miệng nói ta hay không phải ta là Bồ-tát! Sắc, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng lại như thế. Xét đến tận cùng thì những gì có của sắc còn không thể được, huống gì miệng nói sắc là không mà là Bồ-tát! Thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng lại như thế. Tìm tướng đến tận cùng còn không thể được, huống gì miệng nói sắc là vô tướng mà là Bồ-tát! Thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng lại như thế. Tìm sự mong cầu đến tận cùng còn không thể được, huống gì miệng nói sắc là vô nguyện mà là Bồ-tát! Thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng lại như thế."
Phật nói: "Hay thay, hay thay! Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn học Bát-nhã ba-la-mật thì nên học như thế. Hiểu rằng sắc mà miệng nói ra là không thể được, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng vậy, không, vô tướng, vô nguyện cũng không thể được — đó là học Bát-nhã ba-la-mật. Như lúc nãy Tu-bồ-đề nói: "Con ở trong các pháp hoàn toàn không thấy cái gì là Bồ-tát." Tu-bồ-đề! Nên biết rằng pháp không thể thấy pháp, pháp không thể thấy pháp giới (ở đây chỉ cảnh giới chung của mọi pháp, tức bản tính chân thật của vạn pháp), pháp giới không thấy pháp. Sắc giới (yếu tố hình sắc), thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức cũng vậy: sắc giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy sắc giới; nhãn giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy nhãn giới. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng lại như thế. Ý giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy ý giới; mười tám giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy mười tám giới; hữu vi giới không thấy vô vi giới, vô vi giới không thấy hữu vi giới; hữu vi giới cũng không thể chia làm hai(?). Vô vi giới cũng không thể gọi tên; vô vi không thể chia làm hai, hữu vi cũng không thể gọi tên(?).
Như thế, Tu-bồ-đề! Người thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà được như vậy thì đối với hết thảy các pháp hoàn toàn không thấy gì. Đã không thấy gì thì không hoảng sợ, không e ngại, không khiếp hãi, tâm không yếu nhát, cũng không có gì ân hận. Vì sao vậy? Tu-bồ-đề! Vì đã không thấy sắc, thống dưỡng, tư tưởng, sinh tử, thức; không thấy mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không thấy hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, pháp; không thấy sự ham muốn đối với hình sắc, cho đến sự ham muốn đối với pháp cũng không thấy. Không thấy tham, giận, si mê; không thấy vô minh, cho đến hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già bệnh chết cũng không thấy. Không thấy cái ta, không thấy con người, thọ mạng. Không thấy Dục giới (cõi của những chúng sinh còn ham muốn dục lạc), không thấy Sắc giới (cõi trời đã lìa dục nhưng còn thân vật chất vi tế), không thấy Vô sắc giới (cõi trời không còn thân vật chất, chỉ còn tâm thức); không thấy Thanh văn, Bích-chi-Phật, không thấy pháp Bồ-tát, cũng không thấy Phật, cũng không thấy Pháp, không thấy chúng Bồ-tát. Đã không thấy hết thảy các pháp thì không hoảng sợ, không e ngại, không khiếp hãi, tâm không yếu nhát."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa vâng, bạch Thế Tôn! Vì sao tâm Bồ-tát Ma-ha-tát không yếu nhát mà cũng không bám chấp?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát không nắm được pháp mà tâm nghĩ tới, cũng không thấy gì cả; vì thế tâm Bồ-tát Ma-ha-tát không yếu nhát, cũng không bám chấp."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát không sợ hãi?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát không nắm được cái tâm sợ hãi, cũng không thấy gì cả; vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không sợ hãi."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát đối với hết thảy các pháp đều không nắm được gì? Có phải là do thực hành Bát-nhã ba-la-mật chăng?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát trong mọi việc thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cũng không nắm được Bát-nhã ba-la-mật, cũng không nắm được tâm Bồ-tát. Đó là điều nay đặt ra làm lời răn dạy cho Bồ-tát(?)."
Hết quyển thứ hai kinh Quang Tán (tên một bản dịch chữ Hán của kinh Đại Bát-nhã).
Quyển thứ ba kinh Quang Tán.
Tam tạng (danh hiệu tôn xưng vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Trúc Pháp Hộ (nhà dịch kinh nổi tiếng, gốc người Nguyệt Chi) đời Tây Tấn (triều đại ở Trung Quốc, năm 265–316) dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video