Tổng cộng, phần đầu của Bắc thứ nhị kinh (dãy núi thứ hai trong phần Kinh Núi phương Bắc), từ núi Quản Sầm đến núi Đôn Đề, gồm mười bảy ngọn núi, dài năm nghìn sáu trăm chín mươi dặm. Thần núi ở đó đều mình rắn mặt người. Lễ tế các thần ấy như sau. Phần lễ vật "mao" (con vật có lông dâng lên thần) dùng một con gà trống, đem chôn xuống đất (Quách — tức Quách Phác, người chú giải Sơn Hải Kinh đời Tấn — nói: tức là chôn nó). Lại dùng một viên bích (ngọc tròn dẹt có lỗ ở giữa, dùng trong lễ tế) và một viên khuê (ngọc dẹt dài, đầu nhọn, dùng trong lễ tế), ném đi chứ không dùng tư (gạo tinh dâng thần) (Quách nói: ném ngọc vào trong núi để lễ thần, không chôn ngọc).
Phần đầu của Bắc thứ tam kinh (dãy núi thứ ba trong phần Kinh Núi phương Bắc) là núi Thái Hàng.
(Quách nói: nay ở phía tây bắc huyện Dã Vương, quận Hà Nội (quận cổ ở phía bắc sông Hoàng Hà, nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc). Chữ "hàng" đọc theo phiên thiết hộ–cương (phiên thiết là cách ghi âm: lấy phụ âm đầu của chữ trước ghép với vần của chữ sau), tức là "hàng".
Nhậm Thần (Ngô Nhậm Thần, tác giả sách chú này) xét: sách Đan duyên lục nói núi Thái Hàng còn có tên là Ngũ Hàng. Sách Liệt Tử viết là "Đại Hình", vậy âm gốc của chữ này là "hành". Sách Hà đồ quát địa tượng nói: Thái Hàng là xương sống của thiên hạ. Sách Thuật chinh ký của Quách Duyên Sinh nói: Thái Hàng bắt đầu từ Hà Nội; từ Hà Nội đến U Châu có cả thảy tám "hình" (lối hẹp xuyên qua núi). Bài Cảm sơn phú của Thôi Bá Dương viết: "Trên ứng đúng sao Xu (sao đầu chòm Bắc Đẩu), dưới mở ra miền đất Ký; nổi lên thành gò danh tiếng, thoai thoải thành sườn bằng; cao vòi vọi rất mực tôn quý, tên gọi là Thái Hàng." Chỗ này đọc là "hàng" có lẽ là lỗi do chạy theo vần mà thôi.
Sách Bác vật chí nói: phía bắc núi Thái Hàng không biết núi kéo dài tới đâu, cũng như biển Đông không biết đâu là tận cùng. Thi Tử nói: Long Môn là chỗ khó vượt đối với cá, Thái Hàng là chỗ khó vượt đối với trâu. Sách Nhất thống chí nói: thế núi giăng ngang mấy nghìn dặm; tuy mỗi nơi đặt tên theo đất của mình, nhưng thật ra đều gọi là núi Thái Hàng. Ngụy Vũ Đế (Tào Tháo) có bài Khổ hàn hành viết: "Lên phía bắc núi Thái Hàng, gian nan thay, cao vời vợi! Dốc Dương Tràng quanh co khúc khuỷu, bánh xe vì thế mà gãy nát.")
Ngọn đầu tiên gọi là núi Quy. Trên núi có vàng, có ngọc; dưới núi có ngọc bích (đá ngọc màu xanh biếc). Ở đó có một loài thú, hình như con linh dương mà có bốn sừng, đuôi ngựa và có cựa, tên là huy (?). Con vật này giỏi xoay vòng (Quách nói: "hoàn" là xoay, tức xoay vòng mà múa; tên con vật đọc là "huy". Nhậm Thần xét: sách Bản thảo của họ Lý chép con huy (?) có hình như con lừa núi. Lời Đồ tán (lời ca ngợi kèm tranh vẽ) viết: "Thú huy bốn sừng, đuôi ngựa có cựa; lặn lội núi Quy, vượt hiểm nhảy dốc; dáng thật lạ lùng, xoay múa như thế.") Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình.
Ở đó có một loài chim, hình như chim khách, mình trắng đuôi đỏ, có sáu chân, tên là bôn (?) (Quách nói: đọc là "bôn". Nhậm Thần xét: sách Lãm nói chim lũy bốn chân, chim bôn sáu chân. Bài Đế kinh phú của Cố Khởi Nguyên viết: "con bôn ba mắt, con hi năm công (?)", có lẽ là nói về loài này). Loài chim này hay giật mình, tiếng kêu như tự gọi tên mình (Quách nói: nay người đất Ngô gọi "hô" (gọi) là "hao"; chữ này đọc theo phiên thiết hô–giao, tức là "hao").
Lại đi về phía đông bắc hai trăm dặm là núi Long Hầu. Núi không có cây cỏ, nhiều vàng và ngọc. Sông Quyết Quyết bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "quyết"), chảy về phía đông, đổ vào sông Hà (tức sông Hoàng Hà). Trong sông có nhiều cá người.
(Nhậm Thần xét: sách Sử ký chép rằng khi chôn Tần Thủy Hoàng, người ta dùng mỡ cá người làm đèn. Lại sách Kê thần lục nói cá người phần thân trên như đàn bà, từ thắt lưng trở xuống đều là cá. Sách Lâm Hải dị vật chí nói cá người dài hơn ba thước, không ăn được. Những loài đó chỉ trùng tên, chứ là vật khác.)
Cá ấy hình như cá đề (?), có bốn chân, tiếng kêu như trẻ con.
(Quách nói: cá đề có chép trong Trung sơn kinh. Có người nói cá người tức là cá nghê (loài kỳ giông lớn), giống cá cô (?) mà có bốn chân, tiếng như trẻ nhỏ khóc. Nay người ta cũng gọi cá niêm (cá nheo) là "đề", đọc là "đề".
Nhậm Thần xét: cá đề và cá nghê đều gọi là cá người; ở đây là cá nghê. Lý Thời Trân cho rằng vì tiếng nó như trẻ con nên mới đặt tên như vậy. Đây có lẽ chính là loài cá đề biết leo cây, trùng tên với cá kình (cá voi) ngoài biển. Trần Tàng Khí nói cá nghê sống trong khe suối, giống cá niêm, có bốn chân, đuôi dài, leo được lên cây. Sách Quảng chí nói cá nghê có bốn chân, hình như cá lễ (cá quả), có thể dùng chữa bệnh cho trâu. Sách Nhĩ Nhã nói loài cá nghê lớn gọi là "hà". Nó còn có tên là cá hài nhi (cá trẻ con); người đất Tần gọi là "tháp", người đất Thục gọi là "nạp". Sách Ích bộ phương vật lược ký chép: cá nạp sống ở khe suối và sông Nhã, có chân, biết leo cây, tiếng như trẻ khóc. Chính là loài này. Sách Nhất thống chí chép: trong nước ở núi Long Bàn, huyện Hưng An, có loài cá bốn chân và có sừng, người ta không dám làm hại vì sợ gây ra gió mưa; đó cũng là loài ấy (?).)
Ăn cá này thì không mắc bệnh đần độn.
(Nhậm Thần xét: sách Dậu Dương tạp trở chép: người vùng Hạp ăn cá nghê thì treo (?) nó lên cây, quất cho đến khi chảy ra nước trắng như nhựa cây cấu thì mới ăn được, nếu không thì có độc. Sách Bản thảo nói ăn cá này khỏi được bệnh dịch.)
Lại đi về phía đông bắc hai trăm dặm là núi Mã Thành. Núi có nhiều đá vân (đá có vân hoa). Sườn âm (sườn phía bắc của núi) có nhiều vàng và ngọc. Có một loài thú, hình như con chó trắng mà đầu đen, thấy người thì bay đi (Quách nói: tức là có cánh bằng thịt, bay lượn tự do), tên là thiên mã (ngựa trời).
(Nhậm Thần xét: sách Vận bảo nói: Phi Ngu là thần thú trên trời, đầu hươu mình rồng; ở trên trời thì là sao Câu Trần, ở dưới đất thì là thiên mã. Chính là con thú này. Câu "thiên mã hành không" (ngựa trời đi giữa không trung, ý chỉ lối văn phóng khoáng) mà các nhà văn hay dùng cũng là chỉ con này. Đồ tán viết: "Rồng nương mây mà dạo, rắn bay mượn sương mù; chẳng bằng thiên mã, tự nhiên vút bay; có lẽ huyền diệu xoay vần, máy trời ngầm điều khiển." Bài Cẩm phú của Ngô Thục viết: "con tịch tà và thiên mã thật là kỳ lạ." Sách Danh sơn tàng chép: năm Vĩnh Lạc thứ mười tám, nước Hốt Lỗ Mô Tư dâng thiên mã, chính là con thú này. Lại Từ Lăng viết "thiên mã long môi" (ngựa trời là ngựa quý dẫn rồng tới), Lương Giản Văn Đế viết "thiên mã bán Hán"; ngờ rằng những câu ấy chỉ giống ngựa quý gọi là thiên mã thời Hán, chứ không phải con này.)
Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Ở đó có một loài chim, hình như con quạ, đầu trắng, mình xanh, chân vàng, tên là khuất cư (Quách nói: hai chữ đọc là "khuất" và "cư"; có bản viết là "minh". Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói chim kỳ (?) và chim khuất cư đều thuộc loài quạ). Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Ăn thịt nó thì không biết đói, lại có thể chữa chứng "ngụ" (Quách nói: chưa rõ; có người nói "ngụ" cũng như "ngộ", tức chứng hay lẫn lộn. Nhậm Thần xét: Đồ tán viết: "Chim khuất cư như quạ, mình xanh chân vàng; ăn vào không đói, có thể trừ được bệnh bên trong (?); thật là quý báu, sánh ngang cây đan mộc.")
Lại đi về phía đông bắc bảy mươi dặm là núi Hàm. Trên núi có ngọc, dưới núi nhiều đồng. Ở đó nhiều cây tùng, cây bách. Cỏ thì nhiều tử thảo (cỏ tím, rễ dùng nhuộm màu tím). Sông Điều Gian bắt nguồn ở đó (Quách nói: chữ "gian" đọc là "gian"), chảy về phía tây nam, đổ vào đầm Trường Trạch. Trong đầm nhiều "khí toan", ba năm mới thành một lần (Quách nói: chưa rõ là gì. Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói khí toan có lẽ là thứ ăn được mà có vị chua, giống như ao muối ở Giải Châu sinh ra muối. Vì nước đầm đọng lại không chảy, để lâu ngày có thể hóa chua, đó là lẽ có thể có, nên mới nói ba năm thành một lần). Ăn thứ đó thì khỏi bệnh lệ (bệnh lở loét độc như bệnh hủi).
Lại đi về phía đông bắc hai trăm dặm là núi Thiên Trì (Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh (?) nói núi Thiên Trì nay ở Hà Nội, còn có tên là Cao Tiền; ngờ là không đúng). Trên núi không có cây cỏ, nhiều đá vân. Có một loài thú, hình như con thỏ mà đầu chuột, dùng lưng để bay (Quách nói: dùng lông trên lưng để bay; khi bay thì ngửa mình lên), tên là phi thử (chuột bay).
(Nhậm Thần xét: sách Uyển ủy dư biên có chép những chuyện như chuột bay, vượn đứt (?), rận sói cắn hạc (?). Sách Bổ chú của Dương Thận nói: chuột bay tức là con "phi lũy" nói trong Văn tuyển; ở Diêu An và Mông Hóa thuộc Vân Nam có loài này; thịt ăn được, da dùng chữa đẻ khó. Sách Đàm hội nói: loài biết bay thì bay bằng cánh, vậy mà con thỏ bay ở núi Thiên Trì lại bay bằng lưng. Lại sách Phương ngôn nói: loài chuột □ (chữ mất), từ Quan trở về đông gọi là chuột bay; nhưng chỗ ấy là chỉ con dơi, không phải con này. Đồ tán viết: "Có con lượn bằng đuôi, có con vượt bằng râu; chuột bay vỗ cánh (?), vút lên đều bay; không có chỗ ở nhất định, chỉ nương theo thần." Tháng mười năm Thiên Khải thứ ba, ở huyện Phượng có con chuột lớn, cánh bằng thịt, không có chân, lông vàng đen, đuôi rậm như chồn điêu, đầu như đầu thỏ, bay đi ăn kê, ăn thóc; ngờ chính là loài này.)
Sông Mãnh bắt nguồn ở đó, chảy ngầm xuống dưới núi (Quách nói: nước đọng ở đáy núi. Nhậm Thần xét: huyện Mãnh Trì ở Hà Nam gần chỗ này; hội Mãnh Trì thời Chiến Quốc chính là ở đất ấy. Còn chuyện Dịch Nha phân biệt được nước sông Truy với sông Thằng, và câu trong Tả truyện "có rượu nhiều như sông Thằng", thì đó là sông Thằng ở Lâm Truy, cùng một chữ mà khác âm). Trong sông có nhiều hoàng ác (Quách nói: "ác" là một thứ đất; đây là đất sét màu vàng).
Lại đi về phía đông ba trăm dặm là núi Dương. Trên núi nhiều ngọc, dưới núi nhiều vàng và đồng. Có một loài thú, hình như con trâu mà đuôi đỏ, cổ có cục thịt (?) hình như cái câu cù (Quách nói: tức là trên cổ có cục thịt; câu cù là cái đấu đong; chữ "cù" đọc là "cù"), tên là hàm hồ (Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: thú giống trâu mà đuôi đỏ gọi là hàm hồ). Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Ăn thịt nó thì khỏi chứng điên cuồng.
Ở đó có một loài chim, hình như chim trĩ mái mà có lông năm màu, có vằn. Loài này tự mình là cả trống lẫn mái, tên là tượng xà.
(Nhậm Thần xét: chim thú tự mình là cả đực lẫn cái thì có loài ở núi Đản Viên, chim kỳ (?) ở núi Đới, con hào ở núi Trúc, chim tượng xà ở núi Dương, cho đến con toan nghê mắt lửa một đầu hai thân, tự làm đực cái cho nhau. Ở người cũng có hạng gọi là "bà-la-môn bán thích-ca" (người lưỡng tính), có đủ cả hai thể; kinh sách nhà Phật xếp họ vào năm loại "hoàng môn" (những người không có khả năng làm đàn ông bình thường). Đó đều là do khí không ngay chính của trời đất, là việc âm dương biến đổi khác thường.)
Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Sông Lưu bắt nguồn ở đó, chảy về phía nam, đổ vào sông Hà. Trong sông có cá hãm phụ (?) (Quách nói: đọc là "hãm". Nhậm Thần xét: sách Ngũ âm tập vận dẫn câu kinh này viết là cá "văn chi" (?), đọc là "kiêm". Đồ tán viết: "Có chim hay giật mình, tên gọi là bôn; tượng xà giống trĩ, tự sinh con cháu; cá hãm phụ đầu cá, thân như con lợn"). Cá ấy hình như cá phụ (cá diếc), đầu cá mà thân [lợn] (Nhậm Thần xét: sách Quảng nhã nói phụ là cá tinh. Trang Tử có câu "cá diếc trong vũng nước vệt bánh xe cạn". Kinh Dịch có câu "nước giếng chỉ đủ bắn cá diếc". Sách Lã thị Xuân thu nói: trong các loài cá ngon có cá diếc ở hồ Động Đình. Chữ này đọc là "phụ"). Ăn thịt nó thì khỏi nôn mửa.
Lại đi về phía đông ba trăm năm mươi dặm là núi Bôn Văn. Trên núi nhiều ngọc màu xanh, dưới núi nhiều đất sét vàng, nhiều niết thạch (Nhậm Thần xét: niết thạch là đá phèn, khác với "thạch niết"; có phân biệt rõ ở lời chú về núi Nữ Sàng).
Lại đi về phía bắc một trăm dặm là núi Vương Ốc.
(Quách nói: nay ở phía bắc huyện Đông Viên, quận Hà Đông. Kinh Thư có câu "đến núi Vương Ốc".
Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói núi ở Trạch Châu, Sơn Tây ngày nay. Họ Tiều nói hình núi như cái nhà nên đặt tên như thế. Sách Tục bác vật chí của Lý Thạch nói: Trung Quốc có ba mươi sáu động thiên (cõi tiên trong hang núi theo Đạo giáo), đứng đầu là động thiên núi Vương Ốc, chu vi một vạn dặm, tên là Tiểu Hữu Thanh Hư Thiên. Sách Vương quân nội truyện nói: núi Vương Ốc có một cõi trời nhỏ gọi là Tiểu Hữu Thiên. Sách Chân cáo nói: núi Vương Ốc là cõi trời riêng của tiên, tức là nơi gọi là Dương Đài. Lại có hai núi Vương Ốc, một ở Viên Khúc thuộc Sơn Tây, một ở Tế Nguyên thuộc Hà Nam, thật ra chỉ là một núi.)
Núi nhiều đá. Sông Liễn (?) bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "liễn"), chảy về phía tây bắc, đổ vào đầm Thái Trạch (Quách nói: sách Địa lý chí chép núi Vương Ốc là nơi sông Duyện bắt nguồn; "liễn" và "duyện" âm gần nhau, có lẽ chỉ là một sông; sông Duyện tức là sông Tế. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú dẫn câu kinh này viết sông Liễn là sông Liên, viết đầm Thái Trạch là đầm Tần Trạch).
Lại đi về phía đông bắc ba trăm dặm là núi Giáo.
(Nhậm Thần xét: sách Bổ chú của Dương Thận nói: Giáo tức là Hào; nước Tần và nước Tấn đánh nhau ở Hào, chính là đất này; "hai núi" tức là hai đỉnh nam và bắc của núi Hào; mộ vua Cao nhà Hạ và gò Văn Vương tránh mưa đều ở đó, có chép trong Công Dương truyện. Lại xét sách Thủy kinh nói: bên phải sông Hà có sông Hào đổ vào; lời chú nói sông này bắt nguồn ở núi Bàn Hào thuộc Hà Nam, chảy về phía tây bắc. Sách ấy lại nói: sông Hà lại chảy về phía đông, hợp với sông Giáo; lời chú nói sông này bắt nguồn ở núi Giáo, huyện Viên. Vậy hai núi thật ra ở gần nhau, nhưng cho rằng Giáo tức là Hào thì không đúng. Sách Danh thắng chí nói: núi Giáo nay gọi là núi Hiệu, cũng gọi là núi Tráo, ở cách huyện Giáng tám mươi dặm về phía đông nam, giáp vào địa giới Viên Khúc.)
Trên núi nhiều ngọc mà không có đá. Sông Giáo bắt nguồn ở đó, chảy về phía tây, đổ vào sông Hà. Sông này mùa đông cạn, mùa hè có nước chảy, thật đúng là sông cạn.
(Quách nói: nay ở phía đông bắc huyện Văn Hỉ, quận Hà Đông, có cửa sông Can Hà (sông Cạn), nhân đó mà gọi là làng Can Hà; chỉ còn chỗ lòng ngòi cũ, không còn nước nữa, chính là sông này. Nhậm Thần xét: Lịch Đạo Nguyên nói sông này mùa đông cạn, mùa hè chảy, nay người đời vẫn gọi là Can Giản (khe cạn). Dương Thận nói: sông Can Hà ở Thiểm Châu, đời Đường gọi là Thạch Hào, Đỗ Tử Mỹ (nhà thơ Đỗ Phủ) có bài thơ "Người lại ở Thạch Hào", nay gọi là phố Thạch Hào.)
Trong sông có hai ngọn núi, rộng vòng quanh ba trăm bộ (bộ là đơn vị đo dài thời xưa, mỗi bộ chừng hơn một mét), gọi là núi Phát Hoàn. Trên núi có vàng và ngọc.
Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Cảnh (Quách nói: sách Ngoại truyện chép "lấy núi Cảnh, núi Hoắc làm thành". Nhậm Thần xét: sách Hoàn vũ ký nói núi ở cách huyện Văn Hỉ mười tám dặm về phía đông nam, không phải núi Cảnh trong Kinh Thi).
Phía nam trông về đầm Diêm Phiến.
(Quách nói: tức là ao muối, nay ở huyện Y Thị thuộc Hà Nam; có bản không có chữ "phiến".
Nhậm Thần xét: sách Địa lý chí nói ao muối ở phía tây nam huyện An Ấp. Hứa Thận gọi nó là "diêm cổ", dài năm mươi mốt dặm, rộng sáu dặm, chu vi một trăm mười bốn dặm. Lã Túc nói: ao muối Hà Đông gọi là muối Giải; nay nước ao đông tây dài bảy mươi dặm, nam bắc dài mười bảy dặm, màu tím, lắng đọng, đục mà không chảy; nước sinh ra muối đá, tự nhiên đóng thành khối như in. Phía tây lại có một ao nữa, gọi là đầm Nữ Diêm. Sách Diêm chính chí của Chu Đình Lập nói: một ao ở An Ấp gọi là đầm Nữ Diêm, đông tây dài hai mươi lăm dặm, nam bắc dài hai mươi dặm, ở phía nam thành cũ Y Thị; khoảng niên hiệu Đại Lịch, ao sinh ra muối nhũ, được vua ban tên là ao Bảo Ứng Linh Khánh. Sách Bản thảo nói: ở hai ao thuộc Giải Châu và An Ấp, người ta lấy muối bằng cách cày đất bên ao, dẫn nước ao vào ruộng; hễ gặp gió nam thổi mạnh thì chỉ qua một đêm muối đã kết đầy luống.)
Phía bắc trông về đầm Thiểu Trạch. Trên núi nhiều cỏ thự dự (củ mài).
(Quách nói: rễ nó giống rễ cây dương đề (rau chút chít), ăn được. Hai chữ đọc là "thự" và "dự". Nay ở Giang Nam người ta chỉ gọi là "thự", đọc như "trừ"; chẳng qua là tiếng nói nặng nhẹ khác nhau mà thôi.
Nhậm Thần xét: thự dự có hai loại; ở đây là thự dự loại cỏ, còn câu "cây ở đó nhiều thự dự" trong Trung sơn kinh là nói thự dự loại cây. Lại chữ "thự dự" có khi đọc là "trừ dư", như Kế Nhiên nói: "trừ dư vốn có ở vùng Tam Phụ, loại màu trắng là tốt"; có khi đọc là "thự dự", như sách Bản thảo nói: "thự dự vị ngọt, tính ôn (tính ấm, theo cách phân loại tính thuốc trong Đông y)".)
Cỏ ở đó nhiều Tần tiêu (Quách nói: hạt giống hạt tiêu mà nhỏ hơn, lá như lá cỏ. Nhậm Thần xét: họ Dương nói Tần tiêu nay gọi là địa tiêu; dê ăn nó (?) nên thịt và đuôi ngon hơn các giống dê khác. Kế Nhiên nói: Tần tiêu có ở Lũng Tây, Thiên Thủy, loại hạt nhỏ là tốt. Lại sách Bản thảo cho đại tiêu là Tần tiêu, tức là thứ nói trong Nhĩ Nhã; còn địa tiêu là một loại khác).
Sườn âm nhiều đất giả (đất son đỏ), sườn dương (sườn phía nam) nhiều ngọc. Ở đó có một loài chim, hình như con rắn mà có bốn cánh, sáu mắt, ba chân, tên là toan dữ.
(Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói toan dữ có ba chân. Sách Lãm nói: trong loài chim ba chân có con toan dữ, chính là loài này. Sách Sự vật cám châu nói: toan dữ như con rắn, có bốn cánh, sáu mắt, ba chân. Trình Lương Nhụ nói: chim thiện phương (?) làm người ta không ngủ được, chim toan dữ làm người ta không say. Đồ tán viết: "Núi Cảnh có chim, mang hình khác lạ; dáng như con rắn, ba chân bốn cánh; nó hiện thì ấp sợ hãi, ăn nó thì không say.")
Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Nó hiện ra thì ấp ấy có chuyện kinh sợ (Quách nói: có người bảo ăn nó thì không say).
Lại đi về phía đông nam ba trăm hai mươi dặm là núi Mạnh Môn.
(Quách nói: Thi Tử chép: "Khi Long Môn chưa mở, Lã Lương chưa đục, sông Hà chảy tràn qua trên núi Mạnh Môn, tràn lớn chảy ngược, gò đống đồi cao đều bị nhấn chìm, gọi là hồng thủy." Sách Mục thiên tử truyện chép: "Phía bắc lên núi Mạnh Môn, là bậc dốc của Cửu Hà (chín nhánh sông Hà)."
Nhậm Thần xét: sách Tam Tần ký của họ Tân nói: bến sông Hà còn gọi là Long Môn, dấu chân thần Cự Linh (vị thần khổng lồ tách núi cho sông chảy qua) vẫn còn, cách Trường An chín trăm dặm. Mạnh Môn đối diện với Long Môn, tức là cửa trên của Long Môn, thật là chỗ hiểm hẹp lớn nhất của sông Hà, cũng là cửa của bến Mạnh Môn. Sách Danh thắng chí nói: núi nay ở cách Cát Châu, phủ Bình Dương, Sơn Tây bảy mươi dặm về phía tây, cách núi Ly Phong bốn mươi dặm.)
Trên núi nhiều ngọc màu xanh, nhiều vàng; dưới núi nhiều đất sét vàng, nhiều niết thạch.
Lại đi về phía đông nam ba trăm hai mươi dặm là núi Bình.
(Nhậm Thần xét: núi Phụ nói trong Thủy kinh chú, ngờ chính là núi Bình; đỉnh núi chu vi năm sáu dặm, ít cây cỏ. Sách Đồ kinh đời Tùy nói: núi Bình ở Bình Dương, còn có tên là núi Hồ Khẩu, tức là Hồ Khẩu có chép trong Thượng thư; nay gọi là núi Cô Xạ, sông Bình bắt nguồn dưới núi. Lại sách Nhất thống chí nói: núi Bình ở cách phủ Bình Dương hai mươi lăm dặm về phía tây nam, là một nhánh của núi Cô Xạ. Đồ kinh cho đó chính là núi Cô Xạ là không đúng, vì núi Cô Xạ ở cách phủ năm mươi dặm về phía tây.)
Sông Bình bắt nguồn trên núi, rồi chảy ngầm xuống dưới núi. Núi có nhiều ngọc đẹp.
Lại đi về phía đông ba trăm dặm là núi Kinh. Núi có ngọc đẹp, nhiều cây sơn, nhiều tre. Sườn dương có đồng đỏ, sườn âm có đá điều (?) (Quách nói: là đá mài màu đen. Thi Tử nói "như đá mài vàng", vậy màu sắc không chỉ một loại. Chữ này đọc như chữ "điều" trong "trúc điều" (tre nhỏ)). Sông Cao bắt nguồn ở đó, chảy về phía nam, đổ vào sông Hà.
Lại đi về phía đông hai trăm dặm là núi Trùng Vĩ. Trên núi nhiều vàng và ngọc, dưới núi nhiều tre, nhiều ngọc xanh biếc. Sông Đan bắt nguồn ở đó, chảy về phía nam, đổ vào sông Hà. Sông Bạc cũng bắt nguồn ở đó (Quách nói: sách Hoài Nam Tử chép sông Bạc bắt nguồn từ núi Tiên Vu), chảy về phía đông nam, đổ vào đầm Hoàng Trạch.
Lại đi về phía đông ba trăm dặm là núi Bành Tì. Trên núi không có cây cỏ, nhiều vàng và ngọc; dưới núi nhiều nước. Sông Tảo Lâm bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "tảo"), chảy về phía đông nam, đổ vào sông Hà. Sông Phì cũng bắt nguồn ở đó (Nhậm Thần xét: nay ở phía tây bắc huyện Trấn Nguyên có sông Phì, ngờ là sông này. Lưu Hội Mạnh nói: xưa Hoàng Đế giết trăm loài yêu quái, mỡ của chúng chảy thành suối, nên mới có sông suối Phì (suối mỡ)), chảy về phía nam, đổ vào sông Sàng. Trong sông có nhiều rắn phì di.
Lại đi về phía đông một trăm tám mươi dặm là núi Tiểu Hầu. Sông Minh Chương bắt nguồn ở đó, chảy về phía nam, đổ vào đầm Hoàng Trạch. Ở đó có một loài chim, hình như con quạ mà có vằn trắng, tên là cô tập (?) (Quách nói: hai chữ có hai âm. Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói chim kỳ (?), khuất cư, cô tập, tinh vệ đều thuộc loài quạ). Ăn thịt nó thì mắt không bị mờ (Quách nói: tức là không bị nheo mắt, mờ mắt; có bản viết chữ khác, đọc là "tiếu").
Lại đi về phía đông ba trăm bảy mươi dặm là núi Thái Đầu. Sông Cung bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "cung"), chảy về phía nam, đổ vào sông Hô Đà (Quách nói: hai chữ đọc là "hô" và "đà"; dưới đây cũng vậy). Trên núi nhiều vàng và ngọc, dưới núi nhiều trúc tiễn (giống tre nhỏ dùng làm thân mũi tên).
Lại đi về phía đông bắc hai trăm dặm là núi Hiên Viên (Nhậm Thần xét: thiên Thiền thông kỷ trong sách Lộ sử chép có họ Hiên Viên nổi lên ở phía bắc Không Tang, lời chú dẫn chỗ này làm bằng; đó không phải là Hoàng Đế Hiên Viên). Trên núi nhiều đồng, dưới núi nhiều tre. Ở đó có một loài chim, hình như con cú mà đầu trắng, tên là hoàng điểu (chim vàng). Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Ăn thịt nó thì không ghen tuông.
(Nhậm Thần xét: chim thương canh cũng gọi là hoàng điểu; thương canh tức là chim oanh (vàng anh). Sách Bản thảo của họ Lý, dưới mục chim oanh, có nói ăn vào thì không ghen, lại dẫn câu kinh này làm bằng. Lại bài Chỉ đố luận (bàn về việc chữa ghen) của Dương (?) chép: vợ vua Lương Vũ Đế là họ Khích, tính hay ghen; có người nói lấy chim thương canh làm món ăn có thể chữa được tính ghen, vua bèn sai làm, quả nhiên tính ghen giảm đi một nửa. Gộp hai thuyết lại thì rõ ràng cho chim này là thương canh. Nhưng kinh nói chim này hình như con cú, đầu trắng, không giống chim thương canh lắm; ngờ rằng cũng là cùng tên mà khác vật. Đồ tán viết: "Chim cô tập, ăn vào mắt không mờ; lại có hoàng điểu, tiếng kêu tự gọi; đàn bà ăn nó, sửa tính đổi nết.")
Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Yết Lệ (Quách nói: nay ở huyện Niết, quận Thượng Đảng. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói nay ở huyện Cao Bình, Trạch Châu). Trên núi nhiều cây tùng, cây bách, có vàng và ngọc. Sông Thấm bắt nguồn ở đó, chảy về phía nam, đổ vào sông Hà (Quách nói: đến phía đông bắc huyện Huỳnh Dương thì đổ vào sông Hà; có thuyết nói sông bắt nguồn từ núi Dương Đầu, huyện Cốc Thuật (?). Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói sông Thấm bắt nguồn từ núi Yết Lệ, huyện Thư, quận Thượng Đảng; lời chú nói sông Thấm tức là sông Kỵ).
Phía đông núi có một khu rừng, gọi là Đan Lâm (rừng đỏ). Sông Đan Lâm bắt nguồn ở đó.
(Nhậm Thần xét: sách Luật học tân thuyết của Trịnh thế tử nói: cách núi Dương Đầu hai mươi dặm về phía tây có đỉnh gọi là Đan Chu, chắc là Đan Lâm thời xưa; có lẽ vì lâu năm cây bị chặt hết, không còn rừng nữa, nên gọi sai thành đỉnh Đan, còn chữ "Chu" là do người đời sau thêm bậy. Sách Bổ chú của Dương Thận nói: Đan Lâm nay là rừng cây thị trăm dặm ở trấn Thanh Hóa, Hoài Khánh, nên gọi là rừng đỏ; thật là đất màu mỡ bậc nhất của miền bắc, vẻ tươi tốt của dãy Thái Hàng. Sông Đan ở thành phủ Hoài Khánh (?). Sách Thủy kinh chú nói: sông Đan bắt nguồn dưới gò đất phía đông bắc thành cũ huyện Cao Đô, quận Thượng Đảng, tục gọi là sông Nguyên Nguyên. Sách Địa lý chí nói: huyện Cao Đô có hang Hoản (?), là nơi sông Đan bắt nguồn, chảy về phía đông nam vào sông Tuyệt (?). Sách Trúc thư kỷ niên chép: năm thứ năm đời Tấn Xuất Công, sông Đan ngừng chảy ba ngày; năm thứ chín đời U Công, nước sông Đan dâng lên, xô ngược nhau (?). Đều là sông Đan này cả.)
Sông chảy về phía nam, đổ vào sông Hà. Sông Anh Hầu bắt nguồn ở đó, chảy về phía bắc, đổ vào sông Tỵ (Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông ... (?) lại hợp với sông Anh Hầu, chảy về phía bắc vào sông Tỵ, chảy lẫn qua huyện Trung Đô, nên tục lại gọi là sông Trung Đô. Sách Nhất thống chí nói: sông Anh Giản nay ở cách huyện Bình Dao ba mươi dặm về phía đông, tức là sông Anh Hầu).
Đi về phía đông ba trăm dặm là núi Thư Như (Quách nói: Kinh Thi có câu "Kìa vùng đất lầy bên sông Phần". Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói nay là Thái Nguyên thuộc Sơn Tây, nơi Thúc Ngu được phong đất). Núi không có cây cỏ, có vàng và đá.
Sông Kỳ bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "kỳ". Nhậm Thần xét: sách Độc thư thông của Hác Kính nói: chữ nghĩa bị gán ghép thêm bớt đều do người làm ra, như trong Sơn Hải Kinh, núi Thư Như có sông Kỳ bắt nguồn, rồi lại thêm vào chuyện ở góc tây nam trong biển có chim Tăng (?)). Sông chảy về phía nam, đổ vào sông Hà.
(Quách nói: nay sông Kỳ bắt nguồn từ núi Đại Hiệu, huyện Long Lự, quận Cấp, chảy qua phía nam huyện Hà Nội, rồi về phía đông thành ngòi Bạch Câu. Nhậm Thần xét: sông Thanh Kỳ từ địa giới huyện Triều Ca, quận Ngụy chảy vào, chia làm hai nhánh, một ở phía đông quận, một ở phía tây quận, đều chảy về phía nam đổ vào sông Hà. Năm Kiến Vũ thứ hai đời Hán, vua sai quan Tư không (chức quan cao cấp coi việc công trình, đất đai) là Vương Lương giữ cửa ải này, chính là đất sông Kỳ. Sách Thủy kinh nói sông Hà hợp với sông Kỳ (?); lời chú nói sông này bắt nguồn từ núi Tây Vương Ốc, huyện Cấp.)
Lại đi về phía bắc ba trăm dặm là núi Thần Khuân (Quách nói: chữ "khuân" đọc như chữ "khuân" trong "thương khuân" (vựa thóc tròn)). Trên núi có đá vân, dưới núi có rắn trắng, có côn trùng biết bay.
Sông Hoàng bắt nguồn ở đó (Nhậm Thần xét: sách Tạp trở của Lưu Phượng nói: ở huyện Long Lự, sông Hoàng bắt nguồn từ núi Thần Khuân; núi ở hang Hoàng Hoa, cao mười bảy dặm, nước chảy ra từ Mộc Môn, đổ thẳng xuống dưới vách đá cao, hình như lông đuôi gà dựng lên, nên gọi là Kê Kiều (đuôi gà vểnh)), chảy về phía đông, đổ vào sông Hoàn (Quách nói: sông Hoàn bắt nguồn từ huyện Lâm Lự, quận Cấp, chảy về phía đông bắc đến Trường Lạc, quận Ngụy thì đổ vào sông Thanh; chữ này đọc là "hoàn". Nhậm Thần xét: sách Đồ kinh đời Tùy nói sông Hoàn bắt nguồn ở phía tây bắc huyện Long Lự, tục gọi là sông An Dương, chính là nơi Thanh Bá nằm mơ thấy mình lội qua).
Sông Phủ cũng bắt nguồn ở đó (Nhậm Thần xét: Dương Thận nói sông Phủ nay ở Từ Châu), chảy về phía đông, đổ vào sông Âu (Quách nói: sông Phủ nay bắt nguồn từ núi Phủ Khẩu, huyện Lâm Thủy, chảy qua phía tây bắc đất Nghiệp đến huyện Liệt Nhân thì đổ vào sông Chương. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Phủ phát nguồn dưới vách đá phía nam núi Thạch Cổ, nước suối vọt lên mạnh mẽ ở phía bắc sông Phủ (?); nước này mùa đông ấm, mùa hè lạnh; trên sông có đền thờ, có thể làm nổi mây mưa; sông lại chảy về phía đông, đổ vào sông Chương, chỗ ấy gọi là Hợp Hà).
Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Phát Cưu.
(Quách nói: nay ở phía tây huyện Trưởng Tử, quận Thượng Đảng. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói nay thuộc phủ Lộ An, Sơn Tây. Sách Nhất thống chí nói núi ở cách huyện Trưởng Tử năm mươi dặm về phía tây. Sách Luật học tân thuyết nói: cách núi Tán Cái ba mươi dặm về phía tây bắc là núi Phát Cưu; dưới núi có suối, trên suối có miếu, đó là nguồn của sông Trọc Chương. Trong miếu có tượng ba vị thần nữ, có thị nữ tay nâng chim cưu trắng; tục truyền rằng khi nước sông Chương sắp dâng thì chim cưu trắng hiện ra trước. Có lẽ đó là lấy chuyện chim Tinh Vệ mà gán ghép vào. Sách Vũ cống khảo của Vương Giám nói núi Phát Cưu còn có tên là núi Lộc Cốc.)
Trên núi nhiều cây chá (một loài cây họ dâu, lá dùng nuôi tằm). Ở đó có một loài chim, hình như con quạ, đầu có vằn, mỏ trắng, chân đỏ, tên là Tinh Vệ. Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Đó là con gái út của Viêm Đế, tên là Nữ Oa (Quách nói: Viêm Đế tức là Thần Nông; chữ "oa" đọc theo phiên thiết ác–giai; có lẽ là nói sai, hoặc có bản viết là "giai"). Nữ Oa đi chơi ở biển Đông, chết đuối không trở về, nên hóa làm chim Tinh Vệ, thường ngậm gỗ và đá ở núi phía tây để lấp biển Đông (Quách nói: "nhân" là lấp, đọc là "nhân").
(Nhậm Thần xét: sách Thuật dị ký chép: con gái Viêm Đế chết đuối ở biển Đông, hóa làm chim Tinh Vệ, còn có tên là Thệ điểu (chim thề), Oản cầm (?), Chí điểu (chim có chí), tục gọi là Đế nữ tước (chim sẻ con gái vua). Lời chú sách Học hải nói: con gái Xích Đế, họ Khương, hóa làm Tinh Vệ, ở núi Phát Cưu, đất Thượng Đảng. Sách Bác vật chí chép: có loài chim như con quạ, đầu có vằn, mỏ trắng, chân đỏ, gọi là Tinh Vệ; Tinh Vệ thường lấy gỗ đá núi phía tây để lấp biển Đông. Sách Ngũ hầu chinh nói: Tinh Vệ không có con trống, kết đôi với chim yến biển mà sinh con. Sách Bão Phác Tử nói chuyện Tinh Vệ lấp biển (?).
Bài Ngụy đô phú của Tả Tư viết: "Tinh Vệ ngậm gỗ để trả oán." Bài Ngô đô phú viết: "Tinh Vệ ngậm đá thì gặp tên có buộc dây; cá văn dao bay trên sóng thì mắc dây câu." Bài Liên châu của Dữu Tín viết: "Tinh Vệ là chim gì mà muốn ngậm đá lấp biển?" Lại bài Ai Giang Nam phú viết: "Há chim oan có thể lấp được biển, đâu phải ông già ngu có thể dời được núi." Bài phú của Nhan Chi Thôi viết: "Đã ngậm đá để lấp biển, rốt cuộc lại vác ... (?) mà theo nước Tần." Bài bia núi Tung của Thôi Dung viết: "Tinh Vệ ngậm gỗ để trả oan, Nữ Thi hóa cỏ mà thành người đẹp (?)."
Thơ Lý Bạch có câu: "Chim Tinh Vệ bay về tây, biển Đông lấy gì mà lấp?" Lại có câu: "Tinh Vệ uổng phí gỗ đá, ba ba cá sấu chẳng có chỗ nương." Lại bài Đại bằng phú viết: "Tinh Vệ cần mẫn ngậm gỗ, chim viên cư buồn rầu trước chén rượu dâng." Sách Lục thiếp của họ Bạch viết: "Vợ hóa đá để trông chồng, chim ngậm gỗ để lấp biển." Thơ Hồ Đẩu Nam: "Gỗ đá nghìn năm làm nhọc Tinh Vệ." Thơ Biên Cống: "Tinh Vệ bên hàng liễu, sóng triều sông Chiết Giang." Bài Minh phượng hành của Phong Phường: "Tinh Vệ một chú chim nhỏ, ngậm đá chao bay nơi đầu biển Đông." Bài Hậu hồ hành của Văn Tường Phượng: "Ngậm gỗ chẳng phải nhờ Tinh Vệ lấp." Tờ biểu dâng sách lịch của Từ Quang Khải viết: "Tinh Vệ lấp biển còn có hy vọng ngày thành, ông già ngu dời núi bàn ra lẽ có thể làm được." Sách Tục tao kinh của họ Hoàng viết: "Nàng Nga uyển chuyển nơi bến nước (?), Tinh Vệ múa lượn bên bãi sông."
Đồ tán viết: "Con gái Viêm Đế, hóa làm Tinh Vệ; thân chìm biển Đông, hồn thiêng về tây; bèn ngậm gỗ đá, để lấp sóng dữ." Bài thơ Đọc Sơn Hải Kinh của Đào Tiềm: "Tinh Vệ ngậm cành gỗ nhỏ, toan đem lấp biển xanh; Hình Thiên múa khiên múa búa, chí mạnh vẫn còn hoài. Đã cùng là vật thì không lo nghĩ, hóa đi rồi chẳng hối; luống ôm tấm lòng ngày trước, ngày tốt lành nào có đợi được đâu." Sách Thích nghĩa của họ Vương nói: con gái út Viêm Đế hóa làm Tinh Vệ, cũng như vua nước Thục hóa làm chim đỗ quyên.)
Sông Chương bắt nguồn ở đó (Quách nói: tức sông Trọc Chương, đọc là "chương". Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói sông Trọc Chương ở cách Lộ Châu năm mươi dặm về phía tây. Sách Danh thắng chí nói trên núi Phát Cưu có suối Linh Thu, tức là nguồn của sông Trọc Chương), chảy về phía đông, đổ vào sông Hà (Quách nói: có thuyết nói sông bắt nguồn từ núi Lộc Cốc, huyện Trưởng Tử, chảy về phía đông đến đất Nghiệp thì đổ vào sông Thanh Chương).
Lại đi về phía đông bắc một trăm hai mươi dặm là núi Thiểu.
(Quách nói: nay ở huyện Triêm, quận Lạc Bình; huyện Triêm xưa thuộc Thượng Đảng. Nhậm Thần xét: sách Tấn địa ký nói núi Thiểu tức là Thái Cốc, ở cách huyện Thái Cốc mười dặm về phía tây nam, có thành cũ Hàm Dương, cũng gọi là hang Hàm Dương. Sách Vũ cống khảo của Vương Giám nói núi ở cách huyện Lạc Bình, phủ Thái Nguyên hai mươi dặm về phía tây nam. Sách Phúc địa ký nói núi cao tám trăm trượng, có thể tránh được binh đao, là núi phò tá của núi Hằng; sông Thanh Chương bắt nguồn ở đây; núi còn có tên là đỉnh Cô.)
Trên núi có vàng và ngọc, dưới núi có đồng. Sông Thanh Chương bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông vào sông Trọc Chương (Quách nói: sông Thanh Chương bắt nguồn từ hang Đại Thằng ở núi Thiểu, đến ấp Bạo Cung phía nam huyện Vũ An thì đổ vào sông Trọc Chương; có thuyết nói sông chảy về phía đông bắc đến thành ấp thì đổ vào sông lớn. Nhậm Thần xét: sách Vũ cống hợp chú nói sông Chương có hai: sông bắt nguồn từ hang Đại Mãnh là Thanh Chương, sông bắt nguồn từ núi Lộc Cốc là Trọc Chương).
Lại đi về phía đông bắc hai trăm dặm là núi Tích (Nhậm Thần xét: họ Vương nói nay ở Vô Tích cũng có núi Tích). Trên núi nhiều ngọc, dưới núi nhiều đá mài (Nhậm Thần xét: thiên Vũ cống trong Kinh Thư có câu "đá mài thô, đá mài mịn, đá làm mũi tên, chu sa"). Sông Ngưu Thủ bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông, đổ vào sông Phủ.
Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Cảnh, có ngọc đẹp. Sông Cảnh bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông nam, đổ vào đầm Hải Trạch.
Lại đi về phía bắc một trăm dặm là núi Đề Thủ. Núi có ngọc, nhiều đá, không có nước.
Lại đi về phía bắc một trăm dặm là núi Tú. Trên núi có ngọc, có ngọc xanh biếc. Cây ở đó nhiều cây tuân (Quách nói: gỗ dùng làm gậy, cán (?); chữ này đọc là "tuân"). Cỏ ở đó nhiều thược dược và khung cùng (một vị thuốc, còn gọi là xuyên khung).
(Quách nói: thược dược còn có tên là tân di, cũng thuộc loại cỏ thơm.
Nhậm Thần xét: tân di tức là tân trĩ, nay gọi là mộc bút (cây hoa mộc lan). Bài Cam Tuyền phú của Dương Hùng xếp tân trĩ vào trong bụi rừng; Phục (?) chú rằng đó tức là tân di, vì "trĩ" và "di" âm gần nhau. Sở từ có câu "xe bằng gỗ tân di", cũng không nói đó là thược dược. Lời chú của Quách là không đúng. Lại Mao truyện cho thược dược là cỏ thơm; Lục Cơ nói: thược dược làm thuốc ngày nay không có mùi thơm, chưa rõ nay là cỏ gì. Chữ "thược" có khi viết là "chước". Thơ Trịnh phong có câu: "Bèn cùng nhau đùa vui, tặng nhau cành thược dược." Đổng Tử nói: thược dược còn có tên là tương ly (sắp lìa xa), nên lúc sắp chia tay thì đem tặng nhau. Sách Hàn Thi ngoại truyện nói thược dược là cỏ ly biệt. Lý Tần Hồ (Lý Thời Trân) nói: "thược dược" cũng như "xước ước" (yểu điệu), hoa này dáng vẻ yểu điệu nên mới đặt tên như vậy. Sách Nhĩ Nhã dực nói: để chế ngự chất độc trong thức ăn thì không gì tốt bằng thược, nên mới gọi là "dược" (thuốc). Lại loại hoa đỏ gọi là kim thược dược, loại hoa trắng gọi là mộc thược dược.)
Sông Vĩ bắt nguồn ở đó (Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói sông Vĩ bắt nguồn từ núi Mã Lĩnh, huyện Mật, Hà Nam), chảy về phía đông, đổ vào sông Hà. Trong sông có cá hộ (Quách nói: cá hộ giống cá niêm mà lớn hơn, màu trắng) và con mãnh (Quách nói: con mãnh giống con cóc, nhỏ mà màu xanh; có thuyết nói "hộ mãnh" là tên của một loài vật. Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã sớ nói: loài thiềm thừ (cóc) sống ở nước gọi là mãnh, còn có tên là cảnh mãnh, thổ áp. Trịnh Tiều nói mãnh là con gà nước (con ếch), đọc là "mãnh").
Lại đi về phía bắc một trăm hai mươi dặm là núi Tùng. Sông Dương bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông bắc, đổ vào sông Hà.
Lại đi về phía bắc một trăm hai mươi dặm là núi Đôn Dữ (Nhậm Thần xét: sách Danh thắng chí viết là núi Đôn Dư, nay ở cách huyện Lâm Thành, Triệu Châu, [Bắc] Trực [Lệ] bảy mươi dặm về phía nam). Trên núi không có cây cỏ, có vàng và ngọc.
Sông Sách bắt nguồn ở sườn dương của núi (Quách nói: đọc theo phiên thiết tất–các. Nhậm Thần xét: nay nguồn sông Sách bắt đầu từ núi Tiểu Hình ở Huỳnh Dương, chảy về phía bắc vào sông Kinh), chảy về phía đông, đổ vào sông Thái Lục (Quách nói: tức sông Đại Lục, nay là đầm Quảng Bình ở phía bắc Cự Lộc. Nhậm Thần xét: có bản viết "Thái Lục" thành "Thái Bệ" là sai).
Sông Chỉ bắt nguồn ở sườn âm của núi (Quách nói: đọc là "để"), chảy về phía đông, đổ vào sông Bành (Quách nói: nay sông Chỉ bắt nguồn từ hang Cùng Tuyền ở phía tây huyện Trung Khâu, chảy về phía đông đến huyện Đường Dương thì đổ vào sông Chương. Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói sông Chỉ ở phía tây bắc huyện Lâm Thành, phát nguồn ở huyện Nguyên Thị. Sách Sử ký chép Hàn Tín chém Thành An Quân ở trên sông Chỉ).
Sông Hòe bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông, đổ vào sông Chỉ (Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: ở đây nói "sông Chỉ bắt nguồn ở sườn âm" là chỉ phía nam sông Thái Lục mà nói; nói "chảy về phía đông đổ vào sông Bành" thì cũng là sông Chỉ; nói "sông Hòe bắt nguồn ở đó" thì là bắt nguồn từ sông Bành. Ba con sông uốn khúc quanh co, phải phân biệt từng con mới hiểu rõ hết được).
Lại đi về phía bắc một trăm bảy mươi dặm là núi Chá. Sườn dương có vàng và ngọc, sườn âm có sắt. Sông Lịch Tụ bắt nguồn ở đó, chảy về phía bắc, đổ vào sông Vĩ.
Lại đi về phía bắc ba trăm dặm là núi Duy Long. Trên núi có ngọc bích, sườn dương có vàng, sườn âm có sắt. Sông Phì bắt nguồn ở đó (Nhậm Thần xét: ở Thành Đức cũng có sông Phì bắt nguồn từ núi Lương Dư, không phải sông này), chảy về phía đông, đổ vào đầm Cao Trạch. Trong sông nhiều đá lỗi (Quách nói: chưa rõ; đọc là "lôi"; có bản viết là "lũy khôi", tức dáng đá to lớn; có thuyết nói đó là tên một loại đá). Sông Sưởng Thiết bắt nguồn ở đó, chảy về phía bắc, đổ vào đầm Đại Trạch.
Lại đi về phía bắc một trăm tám mươi dặm là núi Bạch Mã. Sườn dương nhiều đá và ngọc, sườn âm nhiều sắt, nhiều đồng đỏ. Sông Mộc Mã bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông bắc, đổ vào sông Hô Đà.
(Quách nói: hai chữ đọc là "hô" và "đà". Nhậm Thần xét: sách Danh thắng chí của Tào Học Thuyên nói: núi Bạch Mã ở cách huyện Mạnh bốn mươi dặm về phía đông bắc, có cửa ải Bạch Mã, tương truyền được xây thời Hậu Ngụy. Sông này tục gọi là sông Mục Mã. Nguồn sông có hai: một bắt nguồn ở huyện này, một bắt nguồn ở Hãn Châu, đều gọi là núi Bạch Mã (?). Hai nguồn hợp dòng ở trang Ngưu Vĩ thuộc thôn Tam Giao, chảy qua phía nam thành bảy dặm, về phía đông bắc vào địa giới Định Tương, rồi đổ vào sông Hô Đà.)
Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Không Tang.
(Quách nói: ở trên đã có núi này, ngờ là trùng tên.
Nhậm Thần xét: Không Tang có hai nơi. Sách Lộ sử chép: Cộng Công khuấy động nước lũ để dâng tới sát Không Tang; đất ấy ở khoảng giữa đất Sằn và đất Thiểm. Y Doãn là người đất Sằn, nên sách Lã thị Xuân thu và sách Cổ sử khảo đều nói Y Doãn sinh ra ở Không Tang. Thành cũ Không Tang nay cách Trần Lưu ba mươi dặm, lại có khe Không Tang. Sử chép vua Du Cương ở Không Tang; sách Quy tàng Khải phệ chép Xi Vưu đánh Không Tang, là nơi vua ở. Đều là Không Tang này cả. Đất Duyện cũng có Không Tang, đất ấy rất rộng, họ Cao Dương từng ở đó, tức là cánh đồng Quảng Tang mà Hoàng Phủ Mật nói tới; thời thượng cổ có họ Không Tang. Lại sách Xuân thu diễn Khổng đồ và sách của Can Bảo chép Khổng Tử sinh ra ở Không Tang, đều là Không Tang ở đất Lỗ, xem ở Đông sơn kinh.)
Núi không có cây cỏ, mùa đông và mùa hè đều có tuyết (Nhậm Thần xét: bài Tuyết phú của Ngô Thục có câu "lạ thay núi Không Tang tuyết phủ cả bốn mùa", vốn lấy từ đây). Sông Không Tang bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông, đổ vào sông Hô Đà (Quách nói: đọc là "đà").
Lại đi về phía bắc ba trăm dặm là núi Thái Hí (Nhậm Thần xét: có bản viết là Tần Hí. Sách Nhất thống chí nói núi Tần Hí ở phía đông bắc huyện Phồn Trĩ, tục gọi là núi Tiểu Cô. Sách Hoàn vũ ký nói núi còn có tên là núi Vũ Phu, cũng gọi là núi Thị Thiên, nay gọi là núi Cô. Sách Vũ cống khảo của Vương Giám dẫn chỗ này cũng viết là Tần). Núi không có cây cỏ, nhiều vàng và ngọc.
Ở đó có một loài thú, hình như con dê, một sừng một mắt, mắt ở sau tai, tên là đông đông (?) (Quách nói: đọc như chữ "đống" trong "ốc đống" (nóc nhà)).
(Nhậm Thần xét: sách Thú kinh nói: con đông đông có một mắt, con tòng tòng có sáu chân. Sách Lãm nói: giải trãi, tranh, bác, ... sơ (?), đông đông đều là loài thú một sừng. Sách Biền nhã nói: dê một sừng gọi là đông đông. Sách Kỳ tự vận của Dương Thận nói: con đông đông nay có ở cửa hang Nhạn Môn, Đại Châu, tục gọi là "cấu tử" (?); nó hiện ra thì năm ấy được mùa; đọc là "đông", có chép trong Tấn chí. Sách Danh thắng chí của Tào Học Thuyên nói: trong hang ở Đại Châu thường có một loài thú, tên là đông, hình như con dê, một mắt một sừng, mắt mọc sau tai, khi kêu thì tự gọi tên mình. Sách Hà nguyên chí nói: phía tây núi Côn Lôn, thú có trâu mao (trâu lông dài), ngựa hoang, sói, hoẵng, dê đông (?)... Lại sách Tự vựng dẫn chỗ này viết chữ khác (?); sách Tập vận đọc là "trần"; có một loài thú khác giống con lợn, mắt mọc ở tai, cũng giống con này, xem sách Sự vật cám châu.)
Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình. Sông Hô Đà bắt nguồn ở đó.
(Quách nói: nay sông Hô Đà bắt nguồn từ núi Vũ Phu ở phía nam huyện Lỗ Thành, quận Nhạn Môn. Nhậm Thần xét: sách Địa lý thông thích nói: sông Hô Đà nay ở huyện Phồn Trĩ, Đại Châu, chảy về phía đông qua phía đông nam huyện Thâm Trạch, Định Châu, tức là chỗ vua Quang Vũ vượt sông, tục gọi là bến Nguy Độ. Sách Danh thắng chí nói: các dòng sông Hô Đà xếp như hình chữ "phẩm" (ba ô vuông xếp hình tam giác), nên còn gọi là sông Tam Bạch; bản cổ viết tên khác (?), viết là "Hô Đà" là do người đời sau sửa.)
Sông chảy về phía đông, đổ vào sông Lâu (Quách nói: đọc là "lâu"). Sông Dịch Nữ bắt nguồn ở sườn dương của núi, chảy về phía nam, đổ vào sông Thấm (Quách nói: chữ "dịch" đọc như chữ "dịch" trong "duyệt dịch" (vui vẻ). Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói đây là nơi Đậu Hiến cướp ruộng của công chúa).
Lại đi về phía bắc ba trăm dặm là núi Thạch, có nhiều vàng và ngọc chôn giấu trong lòng núi. Sông Hoạch Hoạch bắt nguồn ở đó (Quách nói: chữ "hoạch" đọc như chữ "hoạch" trong "xích hoạch" (con sâu đo)), chảy về phía đông, đổ vào sông Hô Đà. Sông Tiên Vu bắt nguồn ở đó, chảy về phía tây nam, đổ vào sông Hô Đà.
Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Đồng Nhung. Sông Cao Đồ bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông, đổ vào sông Lâu Dịch.
Lại đi về phía bắc ba trăm dặm là núi Cao Thị (Quách nói: nay ở huyện Linh Khâu, quận Bắc Địa. Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói núi Cao Thị ở cách Úy Châu bảy mươi dặm về phía tây bắc).
Sông Tư bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "từ". Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói sông ở đèo Mai Hồi phía tây nam Linh Khâu, thác đổ cao năm trượng, tiếng nước xiết vang động cả hang núi. Sách Danh thắng chí nói sông Tư ở trang Nam Mã, cách Úy Châu ba mươi dặm về phía tây nam, gọi là suối Lưu Thủy), chảy về phía nam, đổ vào sông Hô Đà.
Cây ở đó nhiều cây tông (?) (cây cọ), cỏ ở đó nhiều cỏ điều. Sông Khấu bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "khấu". Nhậm Thần xét: sông Khấu nay ở phía nam núi Hằng thuộc châu Hồn Nguyên. Sách Thủy kinh nói sông Khấu bắt nguồn từ núi Cao Thị, huyện Linh Khâu, Đại Châu; lời chú nói đó tức là sông Ôn Di; nay gọi là sông Khấu (?), cũng gọi là sông Ôn Di), chảy về phía đông, đổ vào sông Hà (Quách nói: sông chảy qua phía nam huyện Bác Lăng, lại về phía đông bắc mà đổ vào sông Dịch).
Lại đi về phía bắc ba trăm dặm là núi Lục, có nhiều ngọc đẹp. Một con sông (tên bị mất chữ) (?) bắt nguồn ở đó (Quách nói: có bản viết là sông Đàm), chảy về phía đông, đổ vào sông Hà.
Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Nghi (Quách nói: đọc là "kỳ"). Sông Ban bắt nguồn ở đó (Quách nói: đọc là "bàn"), chảy về phía đông, đổ vào sông Hà.
Đi về phía bắc một trăm hai mươi dặm là núi Yên (Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói núi Yên ở phía tây bắc huyện Ngọc Điền, từ dải Tây Sơn trải dài về phía đông, kéo dài mấy trăm dặm; ở Bắc Bình có đặt ba vệ Yên Sơn (vệ là đơn vị đồn binh thời Minh), là nhân tên núi này mà đặt).
Núi có nhiều anh thạch (Quách nói: tức là thứ đá giống ngọc, có vân màu, như dải đeo, cũng gọi là "đá Yên". Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói nay thứ đá này có ở huyện Mãn Thành, Bảo Định. Tục ngữ có câu: "mắt cá lẫn với ngọc trai, đá Yên lẫn với ngọc thật", ý nói đồ giả lẫn vào đồ thật). Sông Yên bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông, đổ vào sông Hà.
Lại đi về phía bắc, đường núi năm trăm dặm, đường thủy năm trăm dặm, đến núi Nhiêu. Núi không có cây cỏ, nhiều ngọc dao, ngọc bích (các loại ngọc đẹp). Thú ở đó nhiều lạc đà, chim ở đó nhiều chim lưu (Quách nói: chưa rõ; có thuyết nói chim lưu là chim hưu lưu (cú mèo). Nhậm Thần xét: sách Quảng nhã nói chim lưu ... (?) là con phi lũy (loài sóc bay); ngờ chính là nó).
Sông Lịch Quắc bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông, đổ vào sông Hà. Trong sông có cá sư, ăn vào thì chết người (Quách nói: chưa rõ; có bản viết là cá nghê. Nhậm Thần xét: sách Bản thảo cương mục có tên cá ngư sư. Sách Bản thảo thập di của Trần Tàng Khí nói con cá ngư sư lớn có độc, giết chết người; ngờ chính là loài cá này. Sách Đường vận nói cá sư là cá già. Sách Sự vật cám châu nói: cá sư màu xanh vàng, dưới mang có xương ngang như lưỡi cưa).
Lại đi về phía bắc bốn trăm dặm là núi Can. Núi không có cây cỏ; sườn dương có vàng và ngọc, sườn âm có sắt, nhưng không có nước. Ở đó có một loài thú, hình như con trâu mà có ba chân, tên là nguyên (Quách nói: đọc là "nguyên". Nhậm Thần xét: sách Lãm nói con tòng tòng sáu chân, con nguyên ba chân). Tiếng nó kêu như tự gọi tên mình.
Lại đi về phía bắc năm trăm dặm là núi Luân. Sông Luân bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông, đổ vào sông Hà. Ở đó có một loài thú, hình như con nai lớn, lỗ đít nằm ở trên đuôi (Quách nói: "xuyên" là cái lỗ. Nhậm Thần xét: sách Bổ chú của Dương Thận nói: sách Tướng ngựa của Bá Nhạc có giống ngựa "bạch châu" (lỗ đít trắng), chữ "châu" ở đó ắt phải là chữ "xuyên", lấy chỗ này làm chứng được. Sách Lộ thư của Diêu Lữ nói: con thú ở núi Luân có "xuyên ở trên đuôi", vậy chữ "xuyên" có thể hiểu là "lỗ thủng"), tên là bi (gấu nâu).
(Nhậm Thần xét: Đồ tán vốn viết là "bi cửu". Bài Cửu thú tán viết: "Con đông đông giống dê, mắt ở sau tai; lỗ mọc trên đuôi, gọi là bi cửu; ở núi U Đô, rắn lớn kêu như trâu rống." Sách Đàm hội nói: gấu bi có hai loại, loại giống nai và loại giống gấu khác nhau.)
Lại đi về phía bắc năm trăm dặm là núi Kiệt Thạch.
(Quách nói: sách Thủy kinh nói núi Kiệt Thạch nay ở giữa nước, phía nam huyện Lâm Du, quận Liêu Tây; có thuyết nói đó là núi ven biển ở huyện Ly Thành, quận Hữu Bắc Bình.
Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói núi Kiệt Thạch ở phía tây nam huyện Ly Thành, Hán Vũ Đế từng lên đó để ngắm biển. Đỗ Hựu nói: núi Kiệt Thạch ở quận Lạc Lãng, Vạn Lý Trường Thành bắt đầu từ đó, về phía đông vượt qua sông Liêu mà vào đất Cao Ly. Hữu Kiệt Thạch nói trong thiên Vũ cống ở Bình Châu, dài hơn ba mươi dặm, thì cái ở trong đất Cao Ly là Tả Kiệt Thạch. Có thuyết nói: núi Kiệt Thạch một ở cửa biển Quảng Đông, một ở cửa biển phía bắc Ký Châu; Bắc Kiệt Thạch ở giữa biển như cột đá Để Trụ giữa sông Hà, là do trời tạo nên.)
Sông Thằng bắt nguồn ở đó, chảy về phía đông vào sông Hà (Nhậm Thần xét: sông Mãnh cũng gọi là sông Thằng, như câu "sông Thằng lại chảy về phía tây bắc vào sông Thời" trong Thủy kinh chú; nhưng đó không phải là sông này). Trong sông có nhiều cá bồ di (Quách nói: chưa rõ). Trên núi có ngọc, dưới núi nhiều ngọc xanh biếc.
Lại đi về phía bắc, đường thủy năm trăm dặm, đến núi Nhạn Môn. Núi không có cây cỏ.
(Quách nói: núi Nhạn Môn tức là núi Bắc Lăng Tây Du, nơi chim nhạn bay ra, nên lấy đó đặt tên; núi ở phía bắc Cao Liễu. Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: nay ở Đại Châu đất Tam Tấn có núi Nhạn Môn, nhân đó mà đặt tên cửa ải; nhưng trên núi ấy cây cỏ mọc nhiều, ở đây lại nói không có cây cỏ; lại nói "đường thủy năm trăm dặm", chưa rõ là thế nào.)
Lại đi về phía bắc, đường thủy bốn trăm dặm, đến đầm Thái Trạch. Trong đầm có một ngọn núi gọi là núi Đế Đô, rộng vòng quanh một trăm dặm, không có cây cỏ, có vàng và ngọc (Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: những nơi này đều ở đất Tấn, mà quanh đất Tấn đều là núi, e rằng không có chỗ nào phải đi đường thủy bốn trăm dặm. Thế nhưng ở núi Nhạn Môn cũng nói đường thủy năm trăm dặm, phải chăng đó là chuyện thời vua Vũ trị thủy?).
Lại đi về phía bắc năm trăm dặm là núi Thuần Vu Mẫu Phùng. Phía bắc trông về núi Kê Hiệu (Nhậm Thần xét: sách Thông chí lược viết là núi Duy Hiệu). Gió ở đó như lệ (Quách nói: "lệ" là dáng gió thổi gấp, đọc là "lệ"; có thuyết nói đó là gió xoáy. Nhậm Thần xét: có bản viết là "tiêu" (gió lốc). Lại sách Thuyết văn dẫn câu kinh này viết: "núi Duy Hiệu, gió ở đó như hiệp", chữ "hiệp" đọc theo phiên thiết hà–giáp).
Phía tây trông về núi U Đô (Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã nói: thứ quý của phương bắc có gân và sừng ở U Đô. Sách Nhất thống chí nói núi ở phía tây bắc huyện Xương Bình; U Châu xưa là nhân tên núi mà đặt). Sông Dục bắt nguồn ở đó (Quách nói: sông Dục tức là sông Hắc Thủy. Nhậm Thần xét: nay sông Hắc Thủy ở địa giới Định Châu, chưa rõ có đúng không). Ở đó có con rắn lớn, tiếng kêu như trâu; nó hiện ra thì ấp ấy bị hạn hán lớn.
Tổng cộng, phần đầu của Bắc thứ tam kinh, từ núi Thái Hàng đến núi Vô Phùng, gồm bốn mươi sáu ngọn núi, dài một vạn hai nghìn ba trăm năm mươi dặm. Trong các thần ở đó, có hai mươi vị mình ngựa mặt người (Nhậm Thần xét: có bản viết "hai mươi" bằng một chữ gộp). Lễ tế các vị này đều dùng một bó tảo chỉ (rong nước và cỏ thơm) đem chôn xuống (Quách nói: "tảo" là rong mọc thành đám; "chỉ" là cỏ thơm, thuộc loại lan, đọc theo phiên thiết xương–đại).
Mười bốn vị thần có hình mình [lợn] mà đội ngọc; lễ tế các vị này đều dùng ngọc, không chôn (Quách nói: không chôn ngọc đã dùng để tế). Mười vị thần có hình mình [lợn], tám chân, đuôi rắn; lễ tế các vị này đều dùng một viên bích, đem chôn xuống. Tổng cộng bốn mươi bốn vị thần, đều dùng gạo nếp làm gạo tế để cúng. Các vị thần này đều không ăn đồ nấu chín bằng lửa.
Trên đây là phần ghi chép các núi thuộc Bắc kinh (Kinh Núi phương Bắc), cộng tám mươi bảy ngọn núi, dài hai vạn ba nghìn hai trăm ba mươi dặm.
Sơn Hải Kinh quảng chú, quyển ba.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video