Thiên 11 — Kinh núi phương Đông — dãy thứ nhất (quyển 4)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh sưu tập, gồm bốn kho: kinh, sử, tử, tập).

 Sơn hải kinh quảng chú (bản chú giải mở rộng sách Sơn hải kinh), quyển bốn.

 Ngô Nhậm Thần người đất Nhân Hòa chú giải.

 Đông sơn kinh (thiên chép về các núi phương đông).

 Núi đầu tiên của Đông sơn kinh gọi là núi Súc Chu. 〔Quách Phác chú: đọc theo hai âm "tốc" và "chu". Nhậm Thần xét: sách Ngũ âm tập vận khi dẫn kinh này thì viết chữ thứ hai theo bộ "trùng" (bộ chỉ sâu bọ). Sách Quảng bác vật chí dẫn kinh thì viết là chữ "chu" (con nhện). Sách Đản viên tập của Giang Huy có câu "nhổ lấy bích anh của núi Súc (?)", tức là nói núi này.〕 Phía bắc núi trông ra Can Muội 〔Quách chú: cũng là tên núi, đọc là "muội"〕. Sông Thực bắt nguồn từ núi này, chảy về hướng đông bắc rồi đổ ra biển. Trong sông có nhiều cá dung dung. 〔Quách chú: đọc là "dung". Nhậm Thần xét: thiên Đại chiêu trong Sở từ có câu "cá dung dung và con đoản hồ". Sách Thiên hải nói chữ "dung" này cùng nghĩa với một chữ "dung" viết khác, loài cá này giống bò, tiếng kêu như lợn. Sách Thuyết văn trường tiên nói đây là cá biển, thịt như… (?) gọi là dung.〕 Hình dạng cá như con lê ngưu. 〔Quách chú: là loài bò có vằn như hổ. Nhậm Thần xét: sách Trang Tử có câu "con chó bắt con li", chữ "li" ở đó chính là loài bò này.〕 Tiếng kêu của cá giống tiếng (lợn) kêu (?).

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Lụy. 〔Quách chú: đọc như chữ "lụy" (bài văn tế). Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: thiên này chép núi phương đông mà chỗ nào cũng nói "về phía nam", là vì sao? Phải chăng sau khi đã đi khắp các núi phương bắc, người chép đi từ bắc xuống nam rồi mới chép các núi phương đông?〕 Trên núi có ngọc, dưới núi có vàng. Sông Hồ bắt nguồn từ đây, chảy về phía đông đổ vào sông Thực. Trong sông có nhiều hoạt sư. 〔Quách chú: là con nòng nọc, sách Nhĩ nhã gọi là hoạt đông. Nhậm Thần xét: Trần Tàng Khí nói hoạt sư là con của ếch, cóc, sống dưới nước, có đuôi như cá… (?), lớn dần thì mọc chân, rụng đuôi. Lục Nông Sư nói: nếu gặp tháng đủ (tháng âm lịch có ba mươi ngày) thì nòng nọc mọc hai chân trước trước, gặp tháng thiếu (tháng âm lịch có hai mươi chín ngày) thì mọc hai chân sau trước. Sách Cổ kim chú của Thôi Báo nói nó còn có tên là huyền châm (kim treo), lại có tên là (huyền) ngư. Chu Mưu Vĩ nói: hoạt đông, hoạt sư đều là con của ếch nhái.〕

 Lại đi về phía đông ba trăm dặm là núi Tuân Trạng. Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới núi có nhiều đá màu xanh biếc. Ở đó có một loài thú, hình như con chó, có sáu chân, tên là tòng tòng. 〔Nhậm Thần xét: sách Thú kinh nói tòng tòng có sáu chân. Sách Biền nhã nói tòng tòng là chó sáu chân. Có bản viết tên này bằng chữ khác, lại có bản viết bằng một chữ khác nữa (?). Sách Sự vật cám châu nói nó như chó, sáu chân, đuôi dài hơn một trượng. Sách Tống thư nói: loài thú sáu chân, khi bậc vua chúa biết bàn bạc mưu tính cùng dân chúng thì nó xuất hiện.〕 Tiếng kêu của nó như tự gọi tên mình. Lại có một loài chim, hình như con gà mà lông như lông chuột, tên là tư thử. 〔Quách chú: đọc là "tư". Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói tư thử thuộc loài gà. Sách Sự vật cám châu nói nó như gà, đuôi như đuôi chuột. Sách Thiên vận viết là chữ "biết", sách Tự vựng viết bằng một chữ khác (?). Bài Đồ tán (bài ca ngợi tranh vẽ do Quách Phác soạn) nói: "Cá gọi dung dung, như bò, vằn như hổ (?); hình dạng tòng tòng giống chó sáu chân; tư thử như gà, hễ hiện ra thì khô hạn."〕 Hễ chim ấy xuất hiện thì vùng thành ấp đó bị hạn hán lớn. Sông Chỉ 〔Quách chú: đọc là "chỉ"〕 bắt nguồn ở đây, chảy về phía bắc đổ vào sông Hồ. Trong sông có nhiều cá châm, hình như cá điều (một loài cá nhỏ thân dài), mỏ như cây kim. 〔Quách chú: cá này có ở biển Đông, nay trong sông nước vùng Giang Đông cũng có. Nhậm Thần xét: cá châm to nhỏ, hình dáng giống cá quái tàn (cá bạc nhỏ), chỉ khác ở chỗ mỏ nhọn, có một cái xương nhỏ màu đen như cây kim. Sách Lâm Hải chí gọi là cá đồng xuyết (?), dân gian gọi là cá Khương công.〕 Ăn cá này thì không mắc bệnh dịch.

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Bột Tề. 〔Nhậm Thần xét: sách Tự khảo của Lâm Mậu Hòe nói chữ "tề" trong tên núi Bột Tề là lối viết cổ, giống với chữ "tề" thông thường; bản Thích nghĩa viết là chữ "trai".〕 Núi không có cây cỏ, không có nước.

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Phiên Điều. Núi không có cây cỏ, có nhiều cát. Sông Giảm 〔Quách chú: đọc như chữ "giảm" trong "giảm bớt"〕 bắt nguồn ở đây, chảy về phía bắc đổ ra biển. Trong sông có nhiều cá cảm. 〔Quách chú: một tên là cá hoàng giáp (má vàng), đọc là "cảm". Nhậm Thần xét: cá cảm tức là cá… (?), một tên là cá quan. Sách Dị uyển nói: các loài cá khi sắp đẻ thì lấy đầu húc vào bụng cá này, người đời gọi nó là "mẹ đỡ đẻ của các loài cá". Lý Thời Trân nói: "cảm" nghĩa là "dám", là… (?), vì nó ăn mà không biết chán; lại vì tính nó hay đi một mình, nên gọi là "quan" (kẻ góa vợ, sống lẻ loi).〕

 Lại đi về phía nam bốn trăm dặm là núi Cô Nhi. Trên núi có nhiều cây sơn, dưới núi có nhiều cây dâu và cây chá (loài cây có gai, lá dùng nuôi tằm). Sông Cô Nhi bắt nguồn ở đây, chảy về phía bắc đổ ra biển. Trong sông có nhiều cá cảm.

 Lại đi về phía nam bốn trăm dặm là núi Cao Thị. Trên núi có nhiều ngọc, dưới núi có nhiều châm thạch (đá làm kim). 〔Quách chú: có thể dùng làm kim đá để chữa ung nhọt sưng tấy. Nhậm Thần xét: sách Tố vấn (sách y học cổ) nói: vùng phương đông, bệnh thường là lở loét, cách chữa nên dùng biêm thạch (đá mài nhọn để chích, rạch ung nhọt), cho nên biêm thạch cũng từ phương đông mà ra. Trình Lương Nhụ nói: có người bảo "kim cương toản" (mũi khoan bằng kim cương) chính là vật ấy. Sách Nam sử chép: Kim Nguyên Khởi hỏi Vương Tăng Nhụ về biêm thạch, Tăng Nhụ đáp: người xưa dùng đá làm kim; Đông sơn kinh chép núi Cao Thị có nhiều châm thạch, Quách Phác nói có thể làm kim biêm; đời sau không còn đá tốt nên mới thay bằng sắt mà thôi.〕 Sông Chư Thằng bắt nguồn ở đây, chảy về phía đông đổ vào đầm. Trong sông có nhiều vàng và ngọc.

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Nhạc. Trên núi có nhiều cây dâu, dưới núi có nhiều cây xư (cây xú xuân, gỗ xấu, có mùi hôi). Sông Lạc bắt nguồn ở đây 〔Quách chú: đọc là "lạc". Nhậm Thần xét: sông Lạc chính là nơi Lỗ Hoàn công (vua nước Lỗ) gặp gỡ Tề Tương công (vua nước Tề)〕, chảy về phía đông đổ vào đầm. Trong sông có nhiều vàng và ngọc.

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Sài. Trên núi không có cây cỏ, dưới núi có nhiều nước, trong nước có nhiều cá kham tự. 〔Quách chú: chưa rõ là loài gì, đọc là "tự". Nhậm Thần xét: sách Tự vựng nói "kham tự" có bản viết bằng chữ khác (?); sách Thiên hải nói chữ ấy cũng có nghĩa là trứng cá, nhưng không phải nghĩa ở đây.〕 (Có loài vật) hình như Khoa Phụ (người khổng lồ trong truyền thuyết, từng đuổi theo mặt trời) mà có lông (?), tiếng kêu như tiếng người gọi, hễ xuất hiện thì thiên hạ bị lụt lớn.

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Độc. 〔Nhậm Thần xét: phủ Bình Lạc cũng có núi Độc, núi Lương Dư cũng gọi là núi Độc, nhưng không phải núi này.〕 Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới núi có nhiều đá đẹp. Sông Mạt Đồ bắt nguồn ở đây, chảy về phía đông nam đổ vào sông Miện. Trong sông có nhiều con điều dung. 〔Quách chú: đọc hai âm "điều" và "dung". Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: cư chư, điều dung, lục thính (?), cắn người, đều là loài sâu độc. Sách Kỳ tự vận của Dương Thận nói: điều dung màu như rắn vàng, có cánh. Bài Giang phú (bài phú về sông Trường Giang) của Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác) có câu: "điều dung vỗ cánh mà lóe sáng". Sách Tự vựng viết tên này bằng chữ khác (?).〕 Hình nó như rắn vàng, có vây cánh như cá, ra vào đều có ánh sáng, hễ xuất hiện thì vùng thành ấp đó bị hạn hán lớn. 〔Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Điều dung hình rắn, vỗ cánh rắc ánh sáng, nương theo sóng mà vút đi, ra vào sông Giang sông Tương, hễ hiện ra thì năm ấy hạn hán, đó chính là điềm của lửa."〕

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Thái Sơn. 〔Quách chú: tức Đông Nhạc Đại Tông (núi Thái Sơn, đứng đầu trong năm ngọn núi thiêng của Trung Hoa, ngọn ở phương đông); nay ở phía tây bắc huyện Phụng Cao, quận Thái Sơn, từ chân núi lên đến đỉnh là bốn mươi tám dặm ba trăm bộ (bộ: đơn vị đo bằng một bước chân đôi). Nhậm Thần xét: Lưu… Mạnh (?) nói núi thuộc châu Thái An, tỉnh Sơn Đông, lại có tên là Thiên Tôn, cao hơn bốn mươi dặm, đường lên có tất cả mười tám khúc quanh. Bài Phong thiện ký (bài ghi chép lễ phong thiện, tức lễ vua tế trời đất trên núi Thái Sơn) của Mã Đệ Bá nói: vách đá Thái Sơn sâu thẳm, um tùm xanh biếc, ngửa lên nhìn cửa Thiên Môn mà như từ trong hang nhìn ra trời. Sách Ngũ nhạc chân hình đồ có chép tên họ của thần Đông Nhạc. Sách Vân cấp thất thiêm (sách đạo giáo) nói thần Đông Nhạc họ Khâu tên Mục Lục (?). Sách Hà đồ nói thần Thái Sơn phương đông họ Viên tên Thường Long. Sách Chẩm trung thư nói Thái Hạo làm Thanh Đế (vị thần cai quản phương đông), cai quản núi Đại Tông.〕 Trên núi có nhiều ngọc, dưới núi có nhiều vàng. Có một loài thú, hình như lợn con mà trong mình có ngọc trai, tên là đồng đồng. 〔Quách chú: đọc như chữ "đồng" trong "ngâm đồng" (rên rỉ đau đớn). Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói đồng đồng là con lợn có ngọc trai. Sách Đản Viên tử có câu "gọi… đồng đồng sai đi trước mở đường", là nói loài này. Lại sách Ngũ hầu chinh của họ Bành viết tên này bằng chữ khác, cũng có chỗ viết bằng chữ khác nữa (?). Sách Đường vận của Tôn Miện nói: loài thú giống lợn, có ở Thái Sơn. Bài Đồ tán nói: "Con trai thì ngậm ngọc, thú sao lại không thể? Đồng đồng như lợn, mặc áo vải thô mà mang ngọc quý trong mình (ý nói bề ngoài tầm thường mà bên trong chứa của báu); tai họa chẳng do đâu đến, mà là tự mình chuốc lấy." Phàm các vật có ngọc trai, như chim cánh xanh tía ở Doanh Châu, cá ở sông Lạm, cùng với trai mẹ, cá văn bì, rồng, rắn, nhện, ba ba…, loài có ngọc không chỉ một; lạ nhất là đồng đồng, là thú mà mang ngọc, có lẽ cũng giống như các chuyện dê… (?), ngựa… (?), hươu có ngọc quỳnh, cáo có ngọc mê hoặc người vậy. Lại sách Thuyết lược của họ Cố chép chuyện ngựa nước ở sông vùng Dịch Định nhả ra ngọc, dê trong vườn của Lưu Sưởng (vua nước Nam Hán) nhả ra ngọc, đó càng là chuyện vật biến lạ.〕 Tiếng kêu của nó như tự gọi tên mình (?). 〔Nhậm Thần xét: bản Thích nghĩa viết là chữ "khiếu" (kêu).〕 Sông Hoàn bắt nguồn ở đây. 〔Nhậm Thần xét: sông Hoàn là nơi xưa kia dẫn nước làm Bích Ung (trường học của thiên tử thời cổ, có nước vây quanh như vòng ngọc bích), nền móng và ngòi nước vẫn còn, người đời gọi là Thạch Vấn. Nhưng Bích Ung là chuyện sau thời vua Vũ, chưa rõ đúng sai.〕 Sông chảy về phía đông đổ vào sông Giang 〔Quách chú: có bản viết là "biển"〕. Trong sông có nhiều thủy ngọc. 〔Nhậm Thần xét: nay gọi là thủy tinh. Sách… Lãm (?) nói: thủy tinh phương bắc hơi ngả đen, phương nam hơi ngả trắng, thứ ở Tín Châu thì đục không trong, thứ của nước Oa (Nhật Bản) là loại tốt nhất.〕

 Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Bắc (?), núi nằm sát bên sông Giang. 〔Quách chú: có bản viết là "bờ nước". Nhậm Thần xét: có người nói hình dòng sông giống cái thuần vu (nhạc khí bằng đồng thời cổ). Tây sơn kinh có câu "nằm sát Tây Hải", Bắc sơn kinh có câu "nằm sát Bắc Hải", cách giải có thể dùng chung cho nhau; lời chú xem ở mục núi Quỷ.〕 Núi không có cây cỏ, có nhiều ngọc dao và đá bích. 〔Nhậm Thần xét: dao là ngọc đẹp. Thiên Vũ cống (trong Kinh Thư) có câu "ngọc dao, đá côn, tre nhỏ, tre lớn"; phần Vệ phong (trong Kinh Thi) có câu "đáp lại bằng ngọc quỳnh ngọc dao". Sách Thuyết văn nói: bích là thứ đá màu xanh mà đẹp.〕 Sông Kích bắt nguồn ở đây, chảy về phía đông nam đổ vào sông Thú Đàn. Trong sông có nhiều tử loa (ốc màu tía). 〔Nhậm Thần xét: tức là tử lỏa, chữ sau bị viết nhầm thành chữ "luy". Sách Thích nghĩa nói: ngờ rằng cũng thuộc loài cỏ hay loài sâu.〕

 Tóm lại, dãy núi đầu tiên của Đông sơn kinh, từ núi Súc Chu đến núi Trúc, cả thảy mười hai núi, dài ba nghìn sáu trăm dặm. Thần ở các núi này đều mình người đầu rồng. Lễ tế thần: lễ vật có lông dùng một con chó; lễ kỳ nhị (lễ cầu khấn có bôi máu vật tế) dùng cá. 〔Quách chú: lấy máu bôi lên mà tế gọi là "nhị". Sách Công Dương truyện nói: "đập vào mũi con vật cho chảy máu để bôi tế xã (đàn thờ thần đất)". Chữ này đọc như chữ "nhị" trong "điếu nhị" (mồi câu cá).〕

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video