Ngọn núi đầu tiên của Đông thứ nhị kinh (phần thứ hai của Kinh Núi phía Đông, chép dãy núi thứ hai ở phương đông) gọi là núi Không Tang. 【Quách (Quách Phác, người chú giải Sơn hải kinh đời Tấn) nói: núi này có gỗ làm đàn cầm, đàn sắt; việc ấy thấy trong sách Chu lễ. — Nhậm Thần (Ngô Nhậm Thần, người làm sách Sơn hải kinh quảng chú đời Thanh) xét: đây là Không Tang của nước Lỗ, lời bàn đã có ở phần chú Bắc sơn kinh. Thiên Khải phệ trong sách Quy tàng nói: "Không Tang xanh biếc, tám cõi tận cùng đã mở rộng", chính là nói đất này. Sách Thuật dị ký nói: dâu Không Tang mọc trong núi Đại Dã; thứ làm đàn cầm, đàn sắt tốt nhất là dâu Không Tang. Núi vì sản ra thứ dâu này mà có tên.】
Phía bắc núi giáp sông Thực. 【Nhậm Thần xét: tức là sông Thực ở núi (?).】 Phía đông trông sang Thư Ngô, phía nam trông sang Sa Lăng. 【Nhậm Thần xét: tức là vùng giáp bãi cát Lưu Sa ở phía dưới.】 Phía tây trông sang đầm Mân. 【Quách nói: chữ đầm ấy đọc là Mân.】
Có một loài thú hình như con trâu mà có vằn như hổ, tiếng kêu như tiếng rên rỉ. 【Quách nói: có bản viết là "ngâm" (rên, ngân).】 Tên nó là linh linh. 【Quách nói: đọc là Linh.】 Tiếng kêu của nó là tự gọi tên mình. 【Nhậm Thần xét: sách Biền nhã (sách giải nghĩa từ ngữ đời Minh) nói: giống trâu mà vằn hổ gọi là linh linh. Sách Đản Viên tập nói: "Sai linh linh và dư (?) chạy cho nhanh." Thơ Vương Thế Trinh có câu: "Linh linh vui đùa ở Không Tang, ở Lộc Đài chim phù hề kêu hú", chính là loài này.】 Hễ nó hiện ra thì thiên hạ có lụt lớn. 【Nhậm Thần xét: Đồ tán (bài tán vịnh theo tranh vẽ Sơn hải kinh, của Quách Phác) nói: "Kham (?) và linh linh, khí khác nhau mà cùng một điềm; hễ hiện ra thì lụt lớn, thiên hạ chìm ngập. Đâu phải tự dưng mà xuống, cũng là ứng với sấm vĩ (lời tiên tri, điềm báo ghi trong sách)." Sách Đàm hội nói: loài thú nước báo điềm nước; thú linh linh hiện ra thì thiên hạ có lụt lớn.】
Lại đi về phía nam sáu trăm dặm là núi Tào Tịch; dưới núi có nhiều cây cốc (cây dướng) (?) mà không có nước, có nhiều chim thú.
Lại đi về phía tây nam bốn trăm dặm là núi Dịch Cao. 【Quách nói: chữ Dịch đọc là Diệc.】 Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới núi có nhiều đất bạch ác (đất sét trắng). Sông Dịch Cao từ đây chảy ra, chảy về phía đông đổ vào sông Kích Nữ. 【Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã sớ dẫn kinh này viết là sông Kích Nhữ.】 Trong sông có nhiều thận và diêu. 【Quách nói: thận là con trai; diêu là ngọc diêu, cũng là loài trai; đọc hai âm Thận, Dao. — Nhậm Thần xét: thận là con sò lớn, còn gọi là bạng, lại gọi là hàm tương; con nhỏ gọi là diêu, vỏ có thể dùng trang trí bao đao đeo bên mình. Sách Thi truyện nói: bao kiếm của thiên tử thì phần đầu bọc ngọc, phần đuôi bọc vỏ diêu. Họ Dương nói: diêu, người đời Tống gọi là giang dao trụ; nay ở Đăng, Lai, Mân, Quảng đều có. Sách Nam châu chí của Vạn Chấn nói: giang dao trụ vỏ đẹp, thịt có cồi to cỡ một tấc, nên gọi là giang dao trụ.】
Lại đi về phía nam, theo đường thủy năm trăm dặm, qua bãi cát chảy ba trăm dặm thì đến cuối núi (?) (tên núi bị mất chữ). Ở đó không có cây cỏ, có nhiều đá mài.
Lại đi về phía nam ba trăm tám mươi dặm là đầu núi (?) (tên núi bị mất chữ), không có cây cỏ. Sông Lễ từ đây chảy ra. 【Quách nói: đọc là Lễ.】 Sông chảy về phía đông đổ vào đầm Dư. Trong sông có nhiều cá châu biết (loài ba ba có ngọc). 【Quách nói: chữ biết đọc là Biết (ba ba).】 Nó hình như lá phổi mà có mắt, sáu chân, có ngọc; vị chua ngọt; ăn vào thì không mắc bệnh lệ. 【Quách nói: tức là không mắc bệnh thời khí (bệnh dịch lây lan theo mùa). Sách Lã thị Xuân thu nói: cá ở sông Lễ tên là chu biết, sáu chân, có ngọc, là thứ cá ngon.
— Nhậm Thần xét: chữ biết ở đây thông với chữ biết nghĩa là con ba ba. Sách Hoài Nam tử nói: sò, cua, ba ba có ngọc đều béo gầy theo trăng tròn khuyết. Sách truyện nói: khi vua Thuấn nhiếp chính thay thiên tử, có dân Bạt Nhĩ, Quán Hung đến dâng tôm có ngọc, ba ba có ngọc. Sách Bì nhã nói: ngọc của ba ba ở chân, ngọc của con trai ở bụng. Sách Ngự lãm cũng nói: ngọc của cá ở mắt, ngọc của ba ba ở chân. Sách Nhất thống chí nói: châu biết sinh ở biển Cao Châu, hình như lá phổi, bốn mắt, sáu chân, nhả ra ngọc. Sách Hoàn vũ ký nói: biển phủ Cao Châu có châu biết, sáu mắt, bốn chân mà nhả ngọc. Bài Giang phú của Cảnh Thuần (tức Quách Phác) có câu: "Ba ba đỏ như lá phổi nhảy lên mà nhả ngọc", chính là nói loài này.
Lại có chỗ chữ "châu" (ngọc) viết thành "chu" (đỏ). Bài thơ Vịnh hoài của Nguyễn Tịch có câu: "Ba ba đỏ nhảy lên suối bay, đêm bay qua đất Ngô châu." Tập thơ Dữu Tín có câu: "Sông Lễ sớm mai nổi ánh sáng, ngỡ là ba ba đỏ." Nhưng ba ba đỏ sinh ở biển Nam, lớn bằng đồng tiền, bụng đỏ như máu; sách Hồng liệt giải nói: ba ba đỏ nổi lên mặt sóng thì ắt có mưa gió. Đó là một giống riêng, không phải châu biết. Đồ tán nói: "Loài có vảy ở sông Lễ, hình như lá phổi nổi; thân kiêm đủ ba tài (?); vì là của quý nên chuốc lấy hại; công dụng đã nhiều, lấy gì mà tự vệ."】
Lại đi về phía nam ba trăm tám mươi dặm là núi Dư Nga. Trên núi có nhiều cây tử (cây đinh) và cây nam (loại gỗ quý), dưới núi có nhiều cây kinh (cây mạn kinh) và cây khởi (câu kỷ). Sông Tạp Dư từ đây chảy ra, chảy về phía đông đổ vào sông Hoàng.
Có một loài thú hình như con thỏ, có mỏ chim, mắt cú vọ, đuôi rắn; thấy người thì nằm ngủ. 【Quách nói: tức là giả chết.】 Tên nó là cừu dư. 【Quách nói: đọc hai âm Cừu, Dư. — Nhậm Thần xét: sách Thiên hải nói: dư là loài thú giống thỏ, mỏ chim, mắt cú vọ. Sách Thú kinh nói: thú sơn đô thấy người thì chạy, thú cừu dư thấy người thì ngủ. Sách Biền nhã nói: tức là "như mạc" (?), cừu dư có mỏ chim. Đồ tán nói: "Loài thú cừu dư thấy người thì giả ngủ; hợp khí với tai họa, nó hiện ra thì năm ấy mất mùa. Việc ấy há nó làm nổi, đành quy về trời mà thôi." Sách Sự vật cám châu viết là cừu (?).】 Tiếng kêu của nó là tự gọi tên mình (?). Hễ nó hiện ra thì châu chấu phá hại.
【Quách nói: chung tức là châu chấu; ý nói chúng làm hại mạ lúa ngoài đồng; chữ chung đọc là Chung. — Nhậm Thần xét: sách Xuân thu chép chữ "chung", sách truyện giải là châu chấu. Kinh Thi có câu "chung tư vũ" (cánh của chung tư); Nghiêm Xán chú rằng: chung tức là châu chấu, "tư" là trợ từ. Vậy chung và hoàng rõ ràng là một vật; kinh dùng hai tên đặt liền nhau, có lẽ là tiếng địa phương thời xưa như thế. Còn như trong thiên Mân phong có câu "tháng năm tư chung động đùi" thì đó là tên của con cào cào, tức là phụ chung, giống châu chấu mà cũng hại lúa; sách Nhĩ nhã gọi nó là tung tư, khác với chung. Trung Lang (Thái Ung) cho rằng tư chung và chung tư đều là châu chấu; Thời Trân (Lý Thời Trân) cho rằng chung tư và tư chung đều là cào cào; cùng với việc họ Quách cho chung là châu chấu, thảy đều không đúng.】
Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Đỗ Phụ, không có cây cỏ, có nhiều nước.
Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Cảnh, không có cây cỏ, có nhiều thủy bích. 【Quách nói: cũng là thủy ngọc (một loại đá trong như nước). — Nhậm Thần xét: tức thuộc loại đá xanh (?), đá lục; nay họa sĩ pha màu vẫn có màu "thiên thủy bích" (xanh như trời nước). Thơ Tạ Linh Vận có câu: "Thủy bích thôi ướt dòng chảy", chú rằng: đó là thủy ngọc. Thơ Giang Yêm có câu: "Thủy bích thử xem chưa vẩn đục", lại có câu: "Lướt sóng hái thủy bích". Thơ Lý Bạch khi qua hồ Bành Lễ có câu: "Thủy bích may ra có thể hái." Thơ Lý Hạ có câu: "Hái ngọc, hái ngọc, phải là thủy bích." Sách Tây Khê tùng ngữ nói: thường thấy trong đạo thư của Mặc tử, trong các vị thuốc làm bằng đá có thứ gọi là "thủy chi bích", hẳn là thứ này. Sách Tạ hoa khải tú của Dương Thận nói: "Núi Cảnh nhiều thủy bích, vực Long nhiều ngọc anh."】
Có nhiều rắn lớn. Có một loài thú hình như con cáo mà có vây cá, tên là chu nhu. 【Quách nói: đọc là Nhu. — Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: chu nhu và thừa hoàng đều là loài cáo. Sách Sự vật cám châu nói: chu nhu giống cáo, có vây cá. Sách Đản Viên tập có câu "dắt nhu đến để kéo xe", là dựa vào chỗ này.】 Tiếng kêu của nó là tự gọi tên mình; hễ nó hiện ra thì nước ấy có chuyện kinh sợ. 【Nhậm Thần xét: Đồ tán nói: "Chu nhu chẳng có gì lạ, hiện ra thì cả ấp kinh hoàng. Cảm ứng với nhau chẳng do lòng thành (?), chỉ do số mệnh định sẵn; nhân việc mà xuất hiện, chưa từng không có duyên cớ."】
Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Lô Kỳ, không có cây cỏ, có nhiều cát đá. Sông Sa từ đây chảy ra. 【Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói: nước đầm Phùng chảy về phía đông bắc thành sông Tân Câu; Tân Câu lại chảy về phía đông bắc, qua phía bắc làng Ngưu Thủ, lại chảy về phía đông bắc đổ vào kênh, tức là sông Sa. Lại sách Tả truyện chép: lệnh doãn (chức quan đứng đầu triều đình nước Sở, tương đương tể tướng) nước Sở là Tử Thường đem thủy quân đến Sa Nhuế rồi trở về; Đỗ Dự nói: Sa là tên sông. Đó là khúc cuối của sông này đổ vào sông Hoài.】
Sông chảy về phía nam đổ vào sông Sầm. Trong sông có nhiều chim lê hồ. 【Quách nói: chữ lê đọc là Lê.】 Nó hình như chim uyên ương mà có chân người; tiếng kêu là tự gọi tên mình; hễ nó hiện ra thì nước ấy có nhiều việc thổ công (công trình đào đắp, xây dựng bằng đất). 【Quách nói: nay chân chim đề hồ (bồ nông) có hình khá giống chân người. — Nhậm Thần xét: đề hồ còn gọi là ô trạch, lại gọi là đào hà; vùng Giang Nam có rất nhiều. Theo tục, chim đến trước tiết Hạ chí thì gọi là lê hồ, báo điềm nhiều nước; đến sau tiết Hạ chí thì gọi là lê đồ, báo điềm hạn hán. Vì mỏ nó có hình giống cái cày nên gọi là lê hồ (lê là cày), đọc trại thành đề hồ, lại nói sai thành đà hạc. Sách Biền nhã nói: chim chu chu đầu to, chim lê hồ, chim sổ tư đều có chân người. Đồ tán nói: "Thú ly lực, chim lê hồ, con thì bay, con thì nằm; chúng là điềm về đất, hiện ra thì có việc xây đắp. Như cuộc phu dịch đắp Trường Thành, cùng tụ về đất Tần."】
Lại đi về phía nam ba trăm tám mươi dặm là núi Cô Xạ. 【Nhậm Thần xét: núi ở phía tây thành Bình Dương, có hai động Cô Xạ và Liên Hoa, là nơi thần nhân ở.】 Không có cây cỏ, có nhiều nước.
Lại đi về phía nam, theo đường thủy ba trăm dặm, qua bãi cát chảy một trăm dặm là núi Bắc Cô Xạ. 【Nhậm Thần xét: sách Quát địa chí có núi Nam Cô Xạ và núi Bắc Cô Xạ, tức là đây; cũng như ngôn ngữ có Nam ngữ, Bắc ngữ, đất Lộ có Đông Lộ, Tây Lộ.】 Không có cây cỏ, có nhiều đá.
Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Nam Cô Xạ, không có cây cỏ, có nhiều nước.
Lại đi về phía nam năm trăm dặm là núi Bích, không có cây cỏ, có nhiều rắn lớn, có nhiều bích và thủy ngọc. 【Nhậm Thần xét: sách Bản thảo thập di nói: pha lê còn gọi là thủy ngọc, cùng tên với thủy tinh. Sách Lương tứ công ký chép: người nước Phù Nam đến bán gương pha lê màu xanh biếc; "bích thủy ngọc" ngờ là thứ ấy. Nhưng pha lê nay xuất từ các nước phiên ở phương nam và phương tây, nội địa rất hiếm, nên đây không phải là nó. Có thuyết nói là đá điện tử (đá màu chàm), có người lại nói bích và thủy ngọc là hai vật khác nhau.】
Lại đi về phía nam năm trăm dặm là núi Câu Thị. 【Quách nói: một tên khác là núi Hiệp Thị. — Nhậm Thần xét: tức là đất Yển Sư; trong bảy mươi hai phúc địa (những nơi đất lành mà đạo gia cho là chốn thần tiên tu luyện) ghi trong đạo thư có Câu Thị; bản nay có chỗ viết là núi Duy Thị.】 Không có cây cỏ, có nhiều vàng và ngọc. Sông Nguyên từ đây chảy ra, chảy về phía đông đổ vào đầm Sa.
Lại đi về phía nam ba trăm dặm là núi Cô Phùng, không có cây cỏ, có nhiều vàng và ngọc. Có một loài thú hình như con cáo mà có cánh, tiếng kêu như ngỗng trời, tên là tệ tệ. 【Quách nói: đọc là Tệ. — Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: tệ tệ là loài cáo có cánh chim. Sách Miệt mông tập của Lư Nam có câu: "Thú dị cùng cực quái lạ, nào liệp liệp, nào tệ tệ."】 Hễ nó hiện ra thì thiên hạ hạn hán lớn.
Lại đi về phía nam năm trăm dặm là núi Phù Lệ. Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới núi có nhiều châm thạch (loại đá dùng mài làm kim châm chữa bệnh). Có một loài thú hình như con cáo mà có chín đuôi, chín đầu, móng hổ, tên là lung điệt. 【Quách nói: đọc hai âm Long, Điệt.
— Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: quán quán là cáo chín đuôi, lung điệt là cáo chín đầu, đều ăn thịt người. Nhưng quán quán là tên một loài chim ở Thanh Khâu, họ Chu cho là cáo là sai. Sách Đản Viên tập có câu: "Lung và du chắp cánh nơi cái ách dài chừ, dắt nhu đến để kéo xe"; sách Ngự lãm nói: "lung chín đầu, Thái Mậu hai đầu"; đều là chỉ loài này. Có chỗ viết là lung điệt với chữ điệt là con đỉa. Sách Đường vận nói: lung điệt giống cáo, chín đuôi, móng hổ, kêu như trẻ con, ăn thịt người, còn gọi là (?) điệt. Sách Quảng bác vật chí lại viết là Cung điệt. Thú có chín đầu thì còn có thú Khai Minh chín đầu; lại có A Dương chín đầu, ăn lẫn nhau, nước loạn mới xuất hiện, thấy trong sách Hoài Nam vạn tất thuật.】 Tiếng kêu của nó như trẻ sơ sinh; loài này ăn thịt người.
Lại đi về phía nam năm trăm dặm là núi Phòng (?). 【Quách nói: đọc theo phiên thiết "nhất – chân" (cách ghép âm: lấy phụ âm đầu chữ trước ghép với vần chữ sau, ra âm "nhân").】 Phía nam núi giáp sông Phòng (?), phía đông trông sang hồ đầm.
Có một loài thú hình như con ngựa mà có mắt dê, bốn sừng, đuôi trâu, tiếng kêu như chó tru, tên là du du. 【Quách nói: đọc là Du. — Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: ngựa bốn sừng, đuôi trâu gọi là du du. Sách Ngự lãm nói: thổ (lâu) (?), khiêm dương, chư (hoài) (?), phu (chư) (?)… đều là loài thú bốn sừng.】 Hễ nó hiện ra thì nước ấy có nhiều giảo khách. 【Quách nói: giảo là xảo trá. — Nhậm Thần xét: giảo khách là kẻ gian. Sách Lân thư nói: "Kẻ gian được dùng thì có du du." Sách Ngũ hầu chinh nói: du du hiện ra thì nước ấy có nhiều kẻ xảo trá. Đồ tán nói: "Nước trị yên là nhờ được người hiền, nước mất là do dùng sai người. Du du đến thì kéo theo bọn khách gian; quy về sự ứng điềm (?), ai thấy được bến bờ của nó."】
Có một loài chim hình như con vịt trời mà có đuôi chuột, giỏi leo cây, tên là khiết câu; hễ nó hiện ra thì nước ấy có nhiều bệnh dịch. 【Nhậm Thần xét: Đồ tán nói: "Tệ tệ như cáo, có cánh mà không bay; chín đuôi móng hổ, tên gọi là long trì. Khiết câu giống vịt trời, hiện ra thì dân đau thương." Lưu (?) Mạnh nói: lông vịt biển hiện ra thì thiên hạ đại loạn; loài chim này cũng là vịt biển.】
Tính chung cả Đông thứ nhị kinh, từ núi Không Tang đến núi Phòng (?), tất cả là mười bảy ngọn núi, dài sáu nghìn sáu trăm bốn mươi dặm. Thần núi ở đây đều có thân thú, mặt người, trên đầu đội cách. 【Quách nói: sừng của loài hươu nai gọi là cách; đọc là Cách.】 Lễ tế (lễ cúng thần núi) các vị thần ấy: về mao (con vật có lông dùng làm lễ vật) thì dùng một con gà; khi cầu khấn thì làm lễ anh (bày ngọc dâng lên thần) bằng một viên bích (ngọc dẹt hình tròn, giữa có lỗ), xong thì ế (chôn lễ vật xuống đất để dâng thần).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video