Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng tập bốn kho do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn).
Sơn Hải Kinh quảng chú (sách Sơn Hải Kinh có chú giải mở rộng), quyển năm.
Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.
Trung Sơn Kinh (phần kinh chép về các núi ở vùng giữa).
Trung Sơn Kinh: dãy núi đầu tiên là dãy Bạc Sơn. [Nhậm Thần xét: thiên Phong thiện thư (thiên chép về các lễ tế trời đất của vua, trong sách Sử ký) nói phía tây núi Hoa có bảy ngọn núi nổi tiếng, Bạc Sơn là một trong số đó. Bạc Sơn tức là núi Tương. Từ Quảng nói: huyện Bồ Phản có núi Tương. Ứng Thiệu nói: núi ở phía bắc ải Đồng Quan hơn mười dặm.]
Ngọn núi đầu gọi là núi Cam Táo. [Nhậm Thần xét: sách Quát địa chí nói núi Lôi Thủ ở huyện Hà Đông, châu Bồ, còn có các tên Trung Điều, Lịch Sơn, Thủ Dương, Bồ Sơn, Tương Sơn, Cam Táo, Trư Sơn. Sách Thủy kinh chú khi dẫn kinh này thì chép Bạc Sơn là Bồ Sơn, chép Cam Táo là Cam Tang.] Sông Cung phát nguồn ở đây [Quách Phác chú: đọc là "cung"], chảy về phía tây đổ vào Hoàng Hà. Trên núi nhiều cây nữu (một loại cây gỗ). Dưới núi có một loài cỏ, gốc giống cây quỳ (một loại rau thân mềm), lá giống lá cây hạnh [Quách chú: có bản chép là lá cây hộ], hoa vàng, quả dạng giáp (quả có vỏ dẹt bọc hạt, như quả đậu). [Nhậm Thần xét: giống quả cây cải túi; thứ mà sách Chu lễ gọi là "giáp vật" (loài cây có quả dạng giáp) chính là loại này.] Cỏ ấy tên là thác [Quách chú: đọc theo phép phản thiết "tha – lạc" (cách ghi âm: lấy phụ âm đầu của chữ trước ghép với vần và thanh của chữ sau), tức là "thác"], có thể chữa chứng manh. [Quách chú: đọc là "manh". Nhậm Thần xét: manh là mắt không nhìn rõ; người mù bẩm sinh gọi là "thiên manh" (?).]
Có một loài thú, hình dạng giống con … (?), trán có vằn. [Quách chú: chữ này chưa rõ, đọc là "hủy", chữ cũng có khi viết là "hủy". Nhậm Thần xét: sách Tập vận viết chữ này theo dạng khác (?), chú rằng đó là tên một loài thú.] Tên nó là nại (?). [Quách chú: đọc là "na", có bản viết là "hùng" (con gấu). Nhậm Thần xét: sách Quần thư câu (?) nói chữ "hùng" thời cổ viết gần giống chữ này; sách Cổ âm lược nói chữ này còn đọc là "hùng".] Ăn thịt nó thì khỏi bướu cổ. [Nhậm Thần xét: sách Tập vận nói con thú … (?) giống con … (?), đầu có vằn loang, ăn vào thì sáng mắt, hơi khác với chỗ này. Sách Thảo mộc tử nói: nơi khí bị ngăn tắc thì nhiều người mắc bướu cổ.]
Lại đi về phía đông hai mươi dặm (dặm: đơn vị đo đường thời xưa, mỗi dặm khoảng bốn, năm trăm mét) là núi Lịch Nhi. Trên núi nhiều cây cương (một loại cây gỗ cứng họ sồi), nhiều cây lệ [Quách chú: đọc là "lệ"]. Cây này thân vuông, lá tròn, hoa vàng có lông, quả giống quả luyện. [Quách chú: luyện là tên một loài cây, quả to bằng đầu ngón tay, màu trắng, dính, có thể dùng để giặt áo; đọc là "luyện", có bản viết là "giản". Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã dực nói quả luyện gọi là kim linh tử (quả xoan).] Ăn quả ấy thì không hay quên.
Lại đi về phía đông mười lăm dặm là núi Cừ Trư. Trên núi nhiều tre. Sông Cừ Trư phát nguồn ở đây, chảy về phía nam đổ vào Hoàng Hà. Trong sông có nhiều cá hào, hình dạng giống cá vị [Quách chú: cá vị giống cá chiên (một loài cá tầm lớn)], mỏ đỏ, đuôi có vây như lông màu đỏ, có thể chữa bệnh bạch tiển (bệnh nấm ngoài da làm da loang lổ trắng).
Lại đi về phía đông ba mươi lăm dặm là núi Thông Lung. Trong núi có nhiều hang khe lớn, nhiều đất bạch ác (đất sét trắng). [Nhậm Thần xét: sách Bản thảo (sách thuốc) nói bạch ác tức là đất bạch thiện, loại ở Hàm Đan là tốt nhất.] Còn có đất ác màu đen, màu xanh, màu vàng. [Quách chú: ý nói có đất ác nhiều màu lẫn lộn.]
Lại đi về phía đông mười lăm dặm là núi Oa [Quách chú: đọc là "oa"]. Trên núi nhiều đồng đỏ, sườn bắc nhiều sắt. Lại đi về phía đông bảy mươi dặm là núi Thoát Hỗ. Có một loài cỏ, hình dạng như lá cây quỳ nhưng hoa đỏ, quả dạng giáp, quả giống quả giáp của cây tông (?). [Quách chú: nay quả giáp của cây tông (?) giống quả bồ kết. Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu nói quả cây thực chử giống quả giáp cây tông; chữ … (?) và chữ "tông" dùng thông nhau.] Cỏ ấy tên là thực chử, có thể chữa bệnh thử. [Quách chú: thử là một chứng bệnh; sách Hoài Nam Tử nói đầu con cầy chữa được bệnh thử. Nhậm Thần xét: sách Chính vận nói thử là bệnh do lo buồn; Kinh Thi có câu "lo buồn đến thành bệnh".] Ăn vào thì không bị bóng đè trong giấc ngủ.
Lại đi về phía đông hai mươi dặm là núi Kim Tinh. Núi có nhiều thiên anh, hình dạng giống long cốt (vị thuốc làm từ xương hóa thạch của các loài thú thời cổ). [Nhậm Thần xét: long cốt có ở khe núi đất Tấn và ở vách núi Thái Sơn. Lôi Hiệu nói: loại vân nhỏ mà rộng là xương con cái, loại vân thô mà hẹp là xương con đực.] Thiên anh có thể chữa mụn tọa (mụn nhọt nhỏ). [Quách chú: tức là ung tọa (mụn nhọt sưng mủ). Nhậm Thần xét: sách Thuyết văn nói đó là chỗ sưng nhỏ, có thuyết nói là mụn đinh; đọc theo phản thiết "tài – hà".]
Lại đi về phía đông bảy mươi dặm là núi Thái Uy. Trong núi có một khe gọi là khe Kiêu, trong khe nhiều sắt. [Quách chú: có bản không có chữ "khe".]
Lại đi về phía đông mười lăm dặm là núi Cương Cốc, trong núi nhiều đồng đỏ. [Quách chú: có bản chép là núi Đàn Cốc.] Lại đi về phía đông một trăm hai mươi dặm là núi Ngô Lâm, trong núi nhiều cỏ gian. [Quách chú: cũng là chữ "gian" (cỏ gianh). Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã nói: cỏ gian hoa trắng là gian đồng. Sách Thuyết văn nói: gian là cỏ mao. Sách Tả truyện (?) nói: "Dù có tơ có gai, cũng đừng bỏ cỏ gian cỏ khoái" (ý nói có thứ quý cũng đừng bỏ thứ tầm thường). Kinh Thi, bài "Ao ở cửa đông", có câu "có thể ngâm cỏ gian". Lục Cơ nói: cỏ này giống cỏ mao nhưng trơn bóng, không có lông, mềm mà dai, dùng bện thừng được. Hai chữ "gian" thời cổ dùng thông nhau.]
Lại đi về phía bắc ba mươi dặm là núi Ngưu Thủ. [Quách chú: nay phía tây nam Trường An có núi Ngưu Thủ, trên núi có nhà quán, dưới núi có sông, chưa biết có phải núi này hay không. Nhậm Thần xét: Kim Lăng cũng có núi Ngưu Thủ; tờ biểu dâng vua của Từ Lăng có câu "phía nam trông về núi Ngưu Đầu mới xứng gọi là Thiên Khuyết (cửa trời)", đó là núi trùng tên.] Có một loài cỏ tên là … thảo (?).
Lá nó giống lá cây quỳ, thân đỏ, bông giống bông lúa; ăn vào thì hết lo buồn. [Nhậm Thần xét: cây hợp hoan làm tiêu cơn giận, cỏ huyên làm quên nỗi lo, cỏ này cũng thuộc loại ấy. Bài Đồ tán (bài văn vần ca ngợi tranh vẽ) nói: "Làm sao có được cỏ … (?), trồng nó, gieo nó; ăn vào hết lo, vui theo trời, làm khuôn mẫu cho đời (?); như con thuyền trôi kia, mặc sóng đưa trôi hay dừng".] Sông Lao phát nguồn ở đây [Nhậm Thần xét: sách Thuyết văn nói sông Lạo ở phía bắc huyện Hộ thuộc Phù Phong, đổ vào sông Vị; sách Nhất thống chí nói sông Lạo phát nguồn ở huyện Phù Sơn, chảy về tây vào sông Phần], chảy về phía tây đổ vào sông Quyết. [Quách chú: đọc như chữ "quyệt" trong "quyệt trá" (dối trá). Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Quyết tức là sông của núi Sào, nguồn ra từ khe phía đông núi Sào ở hướng đông nam, chảy về bắc qua phía đông núi Phù, lại chảy về tây bắc hợp với sông Lao. Sách Nhất thống chí nói sông Quyết phát nguồn ở núi Long Giác. Sách Tự lâm nói sông Quyết ra từ huyện Đỗ Lăng.]
Trong sông có nhiều cá bay, hình dạng giống cá phụ (cá diếc); ăn vào chữa được bệnh trĩ và bệnh đồng (?) (có lẽ là bệnh tiêu chảy). [Nhậm Thần xét: sách Hải thác sớ của Đồ Bản Tuấn nói cá bay đầu to đuôi nhỏ, có vây thịt như cánh, một lần nhảy xa hơn mười trượng (trượng: đơn vị đo dài, khoảng hơn ba mét). Sách Lâm Ấp đồ ký nói cá bay mình tròn, dài hơn một trượng, lông … (?), cánh như cánh ve núi, ra vào bay thành đàn, bay lượn che … (?). Bài Phi ngư tán (bài ca ngợi cá bay) của Trương Tuấn nói: "Cá bay như cá diếc, lên mây … (?) sóng". Bài Dị ngư tán (bài ca ngợi các loài cá lạ) của Dương Thận nói: "Cá bay mình tròn, dài hơn một trượng, lên mây lượn sóng, hình như cá diếc, cánh như ve nhẹ, bay lượn bơi lội đều giỏi; tiên nhân Ninh Phong từng ăn nó (?), … rực rỡ nghìn năm (?)". Sách Dậu Dương tạp trở nói: núi Lãng có cá lãng, dài một thước (khoảng một phần ba mét), bay được, bay thì vượt lên mây, nghỉ thì về đáy đầm. Sách Nhất thống chí nói sông Lạo ở huyện Hộ, đất Thiểm Tây, có cá bay hình như cá diếc, ăn vào chữa được bệnh trĩ.]
Lại đi về phía bắc bốn mươi dặm là núi Hoắc. [Quách chú: nay huyện Vĩnh An (?) thuộc Bình Dương, huyện Tiềm thuộc Lư Giang, huyện La Giang thuộc Tấn An, huyện Củng thuộc Hà Nam đều có núi Hoắc; rõ ràng núi lấy tên Hoắc không chỉ có một. Xét sách Nhĩ nhã: núi lớn bao quanh núi nhỏ gọi là "hoắc".]
[Nhậm Thần xét: núi Hoắc có rất nhiều, lớn nhất là núi Hành, còn gọi là núi Hoắc. Sách Bạch hổ thông nói: "hoắc" nghĩa là che chở (?), tức là lúc dương khí thịnh nhất nắm việc, che chở nuôi dưỡng muôn vật. Hán Vũ Đế dời Nam Nhạc (ngọn núi thiêng trấn giữ phương nam, nơi nhà vua làm lễ tế) về núi Thiên Trụ, từ đó gọi núi Thiên Trụ là núi Hoắc, tức là núi Hoắc ở Lư Giang. Sách Nhĩ nhã nói: "Vật đẹp của phương bắc có châu ngọc núi Hoắc", đó là núi Hoắc ở Bình Dương. Núi mà kinh này ghi có lẽ là núi này. Sách Thủy kinh chú nói: trên núi Hoắc Thái có mộ Phi Liêm (?); trên núi có miếu, rất vắng lặng, chim sẻ không dám đậu trong rừng, hổ dữ thường canh giữ sân miếu. Lưu … Mạnh (?) nói: núi Hoắc ở châu Hoắc, đất Sơn Tây, nay là Trung trấn (ngọn núi được triều đình phong làm núi trấn giữ vùng giữa đất nước), vốn chính là Nhạc Dương được nói đến trong thiên Vũ cống (thiên sách Thượng thư chép việc vua Vũ chia đất trị thủy).]
Cây trên núi phần nhiều là cây cốc (cây dó, vỏ dùng làm giấy). Có một loài thú, hình dạng giống con ly (mèo rừng) nhưng đuôi trắng, có bờm, tên là phỉ phỉ; nuôi nó thì có thể hết lo buồn. [Quách chú: ý nói nuôi giữ nó; đọc theo phản thiết "phổ – muội". Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói phỉ phỉ và con tụng đều thuộc loài ly. Sách Lân thư nói: "Ước gì có được con phỉ phỉ cùng rong chơi để giải nỗi lo cho ta".]
Lại đi về phía bắc năm mươi hai dặm là núi Hợp Cốc, ở đây nhiều cây chiêm. [Quách chú: chưa rõ, đọc là "chiêm". Nhậm Thần xét: chiêm cức là tên một loài cây, còn một cách đọc là "đảm"; sách Thuyết văn nói khe Kim Cốc nhiều cây chiêm cức. Sách Thiên hải khi dẫn kinh này thì chép là núi Nhĩ Cốc.]
Lại đi về phía bắc ba mươi lăm dặm là núi Âm [Quách chú: cũng gọi là núi Hiểm], nhiều đá lệ (đá mài) và đá vân (đá có vân đẹp). [Quách chú: đá lệ là loại đá dùng để mài.] Sông Thiếu phát nguồn ở đây, ven sông có nhiều cây điêu đường; lá giống lá cây du nhưng vuông, quả giống hạt đậu đỏ. [Quách chú: thục là đậu. Nhậm Thần xét: sách Thông chí lược nói quả hải đường gọi là hải hồng, hình như quả lê, to bằng quả anh đào, cũng chính là loại này; xích thục là đậu đỏ hạt nhỏ.] Ăn vào thì khỏi điếc. [Nhậm Thần xét: sách Thảo mộc tử nói nơi nhiều gió thì nhiều người bị điếc.]
Lại đi về phía đông bắc bốn trăm dặm là núi Cổ Đăng, nhiều đồng đỏ. Có một loài cỏ tên là vinh thảo, lá giống lá liễu, gốc giống quả trứng gà. [Nhậm Thần xét: bài Giải trào của Dương Hùng nói Tứ Hạo (bốn ông già ẩn sĩ tóc bạc cuối đời Tần) hái cỏ vinh ở núi Nam.] Ăn vào thì khỏi bệnh phong (chứng bệnh do gió độc, như đau nhức, tê liệt).
Tính chung dãy Bạc Sơn, từ núi Cam Táo đến núi Cổ Đăng, cả thảy mười lăm ngọn núi, dài sáu nghìn sáu trăm bảy mươi dặm. Núi Lịch Nhi là núi trủng (ngọn núi đứng đầu cả dãy, nơi thần chủ ngự, được tế lễ lớn hơn các núi khác). Lễ tế ở đó: con vật tế (mao: chỉ con vật có lông dùng để tế) dùng đủ bộ thái lao (bộ ba con vật tế gồm trâu, dê, lợn), treo ngọc cát (ngọc tốt lành dùng trong lễ tế). [Quách chú: huyền là tên một lễ tế núi, thấy trong sách Nhĩ nhã. Nhậm Thần xét: tế núi gọi là huyền, hoặc … (?) là treo đặt vật tế trên núi.] Mười ba núi còn lại, con vật tế dùng một con dê; vật treo cúng (huyền anh: treo ngọc để tế) dùng tang phong, chôn xuống đất mà không dùng gạo tế (tư: gạo tinh dùng để cúng thần). Tang phong là thần chủ (bài vị, vật tượng trưng cho thần để thờ) làm bằng gỗ dâu, dưới vuông trên nhọn, giữa khoét thủng, khảm thêm vàng. [Quách chú: ý nói làm thần chủ để tế, lấy vàng bạc trang trí. Sách Công Dương truyện nói: thần chủ trong lễ ngu (lễ tế yên hồn người chết sau khi chôn) dùng gỗ dâu. Có bản chép là ngọc.]
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video