Thiên thứ ba của phần Kinh về các núi miền Trung (Trung sơn kinh). Núi đầu tiên của dãy Bội sơn gọi là núi Ngao Ngạn. (Lời chú của Quách Phác, nhà chú giải đời Tấn: có bản chép là núi Hiến; chữ "Bội" đọc là "bội".)
Sườn dương của núi (sườn hướng về phía nam, nhận ánh mặt trời) có nhiều ngọc đồ phù (?) (một loại ngọc đẹp). Sườn âm (sườn hướng về phía bắc, khuất nắng) có nhiều đất son đỏ và vàng. Thần Huân Trì ở tại đây. (Lời xét của Ngô Nhậm Thần, nhà khảo cứu đời Thanh: bài Đồ tán, tức những bài thơ ngắn ca ngợi đề kèm tranh vẽ, có câu: "Thái Phùng đuôi hổ, Vũ La mặt người. Còn thần Huân Trì thì không ai thấy được hình dạng. Ở đó có ngọc đẹp, rừng ven sông trông như cây thiến." Sách Miệt mông tập của Lư Nam có câu "Huân Trì quở (?) …(?)", là nói về chỗ này.)
Nơi này thường sản ra ngọc đẹp. (Quách chú: có bản chép là "đá đẹp".)
Từ đây nhìn về phía bắc thấy Hà Lâm, tức rừng ven sông Hoàng Hà. (Nhậm Thần xét: bài Tư huyền phú của Trương Hành có câu "nghỉ chân nơi rừng ven sông um tùm", chính là nói chỗ này.)
Dáng rừng ấy trông như cây thiến, như cây cử. (Quách chú: người giải thích nói thiến và cử đều là tên cây, chưa rõ thực hư; chữ "thiến" đọc là "thiến". Nhậm Thần xét: thiến là loài cỏ dùng để nhuộm màu đỏ thẫm, có màu đỏ tía. Cử là cây cử liễu, cây lớn phải mấy người ôm mới xuể, cao mấy nhận, mỗi nhận dài khoảng bảy tám thước cổ. Câu "như cây thiến, như cây cử" ý nói nhìn xa thấy rừng xanh tốt um tùm, rực rỡ như cây cối trong tranh vẽ màu son màu xanh.)
Ở đó có một loài thú, hình như con hươu trắng mà có bốn sừng, tên là phu chư. (Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói hươu trắng có bốn sừng là phu chư. Sách Lân thư nói: "phu chư xuất hiện thì nước tràn lan, đó là trời răn bảo điều đáng lo." Một sách khác (?) chép là "phu…" (?).) Hễ nó xuất hiện thì vùng đất ấy bị lụt lớn.
Lại đi về phía đông mười dặm là núi Thanh Yếu. (Nhậm Thần xét: sách Thập đạo chí chép núi Thanh Yếu còn có tên là Cường sơn. Lưu Hội Mạnh (?) nói núi ở cách huyện Tân An, phủ Hà Nam hai mươi dặm về phía tây bắc.)
Núi này thật là "mật đô" của Thiên Đế (nơi ở kín đáo, ẩn khuất của vua trời). (Quách chú: tức là ấp kín đáo, nằm nơi khuất khúc, của Thiên Đế.)
Từ đây nhìn về phía bắc thấy khúc quanh của sông Hoàng Hà. (Quách chú: sông Hoàng Hà cứ nghìn dặm lại có một đoạn quanh, một đoạn thẳng.)
Nơi này có nhiều chim giá. (Quách chú: chưa rõ là chim gì. Có người nói chữ "giá" nên chép là "gia", tức chim gia nga, một loài ngỗng; đọc là "gia". Nhậm Thần xét: bài Thượng Lâm phú của Tư Mã Tương Như có câu "chim giá, chim chúc ngọc". Bài Tử Hư phú có câu "bắn thiên nga trắng, trúng liền cả chim gia nga". Có sách (?) chép rằng chim ưng hải đông thanh hay ăn chim gia nga, đời sau có đội chim săn gia nga cũng lấy tên từ đây. Có lẽ đó chính là ngỗng trời, sách Nhĩ nhã gọi là chim lục lâu. Chữ "giá" cũng có chỗ chép theo lối chữ khác, thấy trong lời chú sách Bản thảo của họ Đào (Đào Hoằng Cảnh). Sách Tả truyện chép Vinh Thành Bá tên là Giá Nga, chữ "giá" ở đó đọc thanh bằng. Sách Danh thắng chí cũng chép núi Thanh Yếu có nhiều chim giá.)
Nhìn về phía nam thấy cồn Thiện. (Quách chú: cồn nhỏ giữa nước gọi là chử; chữ "thiện" đọc là "điền". Nhậm Thần xét: sách Kỳ tự vận của Dương Thận dẫn câu này, chép là "Đạn Chử"; sách Cổ âm lược lại chép là "Thiền Chư", có bản chép là "Thiền Chử". Sách Thủy kinh chú nói: sông Chử ở thượng nguồn nhận nước từ cồn Thiền Chử phía đông huyện Lục Hồn. Trên cánh đồng bên trái cồn có cái hồ vuông mười dặm, nhiều cá và rau cỏ; người đời gọi đầm này là hồ Thận Vọng.)
Đó là nơi cha vua Vũ hóa thân. (Quách chú: Cổn, cha vua Vũ, đã hóa thành con gấu vàng ở vực Vũ Uyên, nay lại nói là ở đây; vậy thì kẻ đã sẵn bản tính biến hóa quái lạ thì đi tới đâu cũng có thể hóa được. Nhậm Thần xét: sách Ngộ phàm (?) kể những người hóa thân: Cổn hóa gấu vàng, Vọng Đế hóa chim đỗ quyên, vua nước Bao hóa rồng, Ngưu Ai hóa hổ, mẹ họ Hoàng hóa con giải (một loài ba ba lớn), vua nước Từ hóa cá. Lời chú sách Lộ sử nói: nay phía đông huyện Lục Hồn có cồn Thiền Chử, chính là chỗ Cổn hóa thân. Huyện Mật ở Hà Nam cũng có núi Vũ sơn. Việc hóa ở vực Vũ Uyên, có thuyết lại cho là ở đây; nhưng đã là thần thì không đâu là không có mặt.)
Nơi này có nhiều bộc lũy và bồ lư. (Quách chú: bộc lũy là con ốc sên. Sách Nhĩ nhã nói bồ lư là con minh linh. Nhậm Thần xét: ốc sên còn gọi là phụ lỏa, lại gọi là di du, hình giống con sên trần, chỉ khác là đầu có vỏ. Bồ lư là loài ong eo nhỏ, tục gọi là tò vò, hay bắt con sâu minh linh trên cây dâu về nuôi làm con. Vì thế sách Nhĩ nhã chia làm hai loài, bồ lư không phải chính là minh linh. Trịnh Huyền chú sách Trung dung lại cho bồ lư là ong đất, càng sai.)
Thần (?) Vũ La cai quản nơi này. (Quách chú: Vũ La là tên thần; chữ đứng trước (?) chính là chữ "thần". Nhậm Thần xét: sách Thế bản chép đời Hạ có nước Vũ La; sách Cầm chí chép đời Hạ có bề tôi tên Vũ La, trùng tên với vị thần này. Bài Thương minh phú của Lư Nam có câu: "Vũ La giấu đầu mà uốn khúc thân mình, Đế Giang (?) chân mà thu cánh lại.")
Thần có mặt người, mình vằn như da báo, eo nhỏ, răng trắng. (Quách chú: có bản chép là "đầu".)
Tai thần xỏ đeo cự. (Quách chú: cự là tên một loại đồ trang sức bằng vàng bạc, chưa rõ là gì; đọc là "cừ". Nhậm Thần xét: sách Ngũ âm tập vận nói cự là vòng đeo tai, giống chữ "cừ". Bài Ngụy đô phú của Tả Tư có câu: "những kẻ hào kiệt búi tóc, những người tài giỏi đeo vòng tai".)
Tiếng thần kêu như tiếng ngọc khua. (Quách chú: như tiếng ngọc bội người ta đeo kêu leng keng. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Có thần Vũ La, eo nhỏ răng trắng, tiếng như ngọc bội khua, lấy vòng xỏ tai, cai quản mật đô của Thiên Đế, nơi này hợp với nữ giới.")
Núi này hợp với con gái. (Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử nói "ngọc nữ Thanh Yếu là thần làm rơi sương (?)"; đó là dựa vào chỗ này mà gán ghép (?).)
Sông Chẩn phát nguồn từ đây. (Quách chú: đọc là "chẩn". Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Chẩn phát nguồn từ núi Thanh Yếu ở huyện Tân An, nay gọi là Cường sơn.) Sông chảy về phía bắc, đổ vào Hoàng Hà.
Trong sông có loài chim tên là yểu. (Quách chú: đọc như chữ "yểu" trong "yểu điệu". Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã có câu "yểu là con đầu… (?)", có bản chép chữ ấy là "đầu" (ném), chính là loài này. Vùng Giang Đông gọi nó là chim ngư… (?). Sách Vựng nhã của Trương Huyên nói chim yểu giống vịt mà lông có vằn đẹp, không đi được trên cạn, thường lẫn vào đàn vịt trời mà bơi lội.)
Hình nó như vịt trời, thân xanh, mắt đỏ, đuôi đỏ; ăn thịt nó thì dễ có con. (Quách chú: "chu" là màu đỏ nhạt. Nhậm Thần xét: sách Văn hiến thông khảo chép năm Kiến Viêm thứ hai mươi bảy (?), ở Bà Dương có con chim lạ, thân vịt đuôi gà, mỏ dài, chân vuông, mắt đỏ, đậu trên nhà dân; ngờ rằng đó chính là chim này, người không biết mới cho là chim yêu quái. Bài Đồ tán viết: "Chim yểu giống vịt trời, lông biếc mắt đỏ, hình đã đẹp lại lạ. Thịt nó đàn bà ăn vào thì con cháu đông đúc.")
Ở đó có loài cỏ, hình như cỏ gian. (Quách chú: cỏ gian giống cỏ tranh. Nhậm Thần xét: Kinh Thi có câu "sương thấm cỏ gian, cỏ tranh kia", cỏ gian ở đó chính là loài cỏ này.) Thân cỏ vuông, hoa vàng, quả đỏ, rễ giống cây cảo bản. (Quách chú: rễ giống cảo bản, cũng là cỏ thơm. Nhậm Thần xét: cảo bản giống cây khung cùng; sách Hoài Nam tử có câu: "cái làm người ta lầm lẫn giống như cảo bản so với khung cùng".)
Cỏ ấy tên là tuân thảo. (Quách chú: có bản chép là cẩu thảo.) Dùng nó thì làm đẹp nhan sắc người. (Quách chú: khiến người thêm xinh đẹp tươi tắn. Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí chép núi Thanh Yếu có loài cỏ hoa vàng quả đỏ, dùng thì làm tăng sắc đẹp. Sách Sự vật nguyên thủy của Từ Cự nói "muốn đẹp mặt thì ăn nhiều cỏ Thanh Yếu", chính là cỏ này. Bài Đồ tán viết: "Cỏ tuân quả đỏ, hình nó như cỏ gian (?); đàn bà dùng nó thì sắc da mịn màng, dung nhan đổi mới. Nàng Hạ Cơ đẹp như thế, mà ba lần đổi (?).")
Lại đi về phía đông mười dặm là núi Quỷ. (Quách chú: đọc là "nguy". Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói gò phía đông Cường sơn chính là núi Quỷ.)
Trên núi có táo ngon. (Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã ghi mười một loại táo, kể từ táo hồ trở xuống. Lại sách Quảng chí của Quách Nghĩa Cung có các tên táo răng chó, táo tim gà, táo sừng dê, táo khỉ, táo lõi đỏ, táo ba sao, táo trắng sóng đôi; còn có táo để, táo tịch, táo hư, táo đường, không kể hết được.)
Sườn bắc có ngọc đồ phù (?). Sông Chính Hồi phát nguồn từ đây. (Nhậm Thần xét: tục gọi là sông Cường Xuyên.) Sông chảy về phía bắc, đổ vào Hoàng Hà. Trong sông có nhiều cá bay, hình như lợn con mà có vằn đỏ; dùng nó thì không sợ sấm sét. (Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói hình của sấm cũng giống hình (lợn con) (?).) Cá ấy lại có thể giúp chống được binh đao. (Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Con mã phúc mặt người mà giống hổ; cá bay như lợn con, vằn đỏ mà không có cánh. Ăn nó thì tránh được binh đao, không sợ tiếng sấm như trống.")
Lại đi về phía đông bốn mươi dặm là núi Nghi Tô. Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới núi có nhiều cây mạn cư. (Quách chú: chưa rõ là cây gì. Nhậm Thần xét: ý là cây mọc giữa đám cỏ dây leo, chứ không phải tên một loài cây.)
Sông Dung Dung phát nguồn từ đây. (Quách chú: đọc là "dung". Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chép là sông Dung Dung theo chữ khác, phát nguồn ở huyện Viên, Hà Nam, tục gọi là sông Trường Xuyên.) Sông chảy về phía bắc, đổ vào Hoàng Hà. Ở đây có nhiều sò vàng.
Lại đi về phía đông hai mươi dặm là núi Hòa. Trên núi không có cây cỏ mà có nhiều ngọc dao, ngọc bích. Núi này thật là "cửu đô" của Hoàng Hà, tức nơi chín dòng nước hội về. (Quách chú: chín dòng nước ngầm chảy ở đây nên gọi là cửu đô.)
Núi này có năm khúc. (Quách chú: uốn vòng năm lớp. Nhậm Thần xét: sách Đế vương thế kỷ nói đây chính là núi Đông Thủ Dương. Sách Thủy kinh chú chép "năm khúc" thành "năm điển" là sai.)
Chín dòng sông phát nguồn từ đây, hợp lại rồi chảy về phía bắc, đổ vào Hoàng Hà. (Nhậm Thần xét: Lịch Đạo Nguyên nói nay ở núi phía đông Thủ Dương không có dòng sông nào ứng với lời này; hẳn là vì xưa nay cách nhau quá xa, sông ngòi đã đổi khác.) Trong sông có nhiều ngọc xanh.
Cát thần Thái Phùng cai quản nơi này. (Quách chú: "cát" nghĩa là tốt lành. Nhậm Thần xét: sách Tam tài đồ hội chép là Thái… (?). Sách Sự vật cám châu nói Thái… (?) là thần cai quản việc tốt lành. Sách vĩ thư (loại sách bàn chuyện bói toán, điềm trời, gán cho kinh điển) nói: … (?) là thần núi Hoàng Bội, có thể làm rung động trời đất. Sách Nhị thập nhị tính kỷ trong bộ Quán biên có họ Thái Phùng, lời chú nói: núi Hòa là cửu đô của Hoàng Hà, là nơi cát thần Thái Phùng gửi tinh thần. Sách Phùng thị tạp lục nói: Thái Phùng là thần lành, ở chỗ năm khúc của núi Hòa. Sách Bổ diễn của Vương Văn Lộc nói: Thái Phùng xuất hiện ở núi Bội. Sách Úc Ly tử nói "Thái Phùng nổi gió, gào thét làm mưa", là chỉ vị thần này.)
Thần có hình như người mà đuôi hổ. (Quách chú: có bản chép là đuôi chim sẻ.) Thần thích ở sườn nam núi Bội. (Nhậm Thần xét: sách Học hải nói nay ở Đông Dương có núi Bội, còn gọi là núi Bội Vĩ; sách Thế kỷ nói đó chính là núi Đông Thủ Dương.)
Thần ra vào đều có ánh sáng. Thần Thái Phùng làm rung động khí của trời đất. (Quách chú: ý nói thần có linh thiêng, có thể làm nổi mây mưa. Vua Khổng Giáp nhà Hạ đi săn dưới chân núi Bội, trời nổi gió lớn, tối tăm mù mịt (?), Khổng Giáp lạc lối, phải vào nhà dân; việc này thấy trong sách Lã thị Xuân thu. Nhậm Thần xét: sách Thông giám, phần Tuần phi kỷ, chép họ Thái Phùng chết đi làm thần sông, cai quản ở sườn nam núi Bội, ra vào có ánh sáng. Sách Lộ sử chép vua nhà Hạ đi săn ở sườn núi Hoàng Bội, trời nổi gió tối tăm, gặp thần (?) nên lạc đường. Sách Văn tâm điêu long có câu "Khổng Giáp nhà Hạ đi săn ở Đông Dương, điệu nhạc phương đông từ đó mà ra", là nói việc này. Bài Đồ tán viết: "Thần tên Thái Phùng, thích dạo sườn nam núi; rửa chân khắp chín châu, ra vào ánh sáng lấp lánh; khí trời bị lay động, Khổng Giáp hoảng hốt lạc lối." Sách Thích nghĩa nói: nay trong núi sâu có ma trơi (lửa lân tinh), ban đêm trông thấy lúc sáng lúc tắt, chợt hiện chợt mất; "ra vào có ánh sáng" phải chăng chính là thứ ấy?)
Tính chung dãy núi Bội, từ núi Ngao Ngạn đến núi Hòa, gồm năm ngọn núi, dài bốn trăm bốn mươi dặm. Lễ tế các thần Thái Phùng, Huân Trì, Vũ La đều dùng một con dê đực, đem phó. (Quách chú: phó là chặt xương con dê, phanh thân nó ra để tế; thấy trong sách Chu lễ; đọc như chữ "bức" trong "khổn bức". Nhậm Thần xét: sách Chu lễ, thiên Đại tông bá, có câu "dùng lễ bức cô để tế bốn phương"; lời chú nói: banh ngực con vật tế, xẻ đôi ra gọi là bức. Kinh Thi có câu "không nứt, không toác", chữ "phó" ở đó nghĩa là bổ toác ra. "Phó" và "bức" là chữ cổ dùng thông nhau.)
Lễ anh (lễ treo hoặc đeo ngọc dâng thần) dùng cát ngọc, tức ngọc tốt lành. Hai vị thần còn lại thì tế bằng một con gà trống rồi đem chôn xuống đất. Lễ tư (gạo tinh dâng thần) dùng lúa nếp.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video