Thiên 18 — Kinh núi miền Giữa — dãy thứ tư

 Kinh thứ tư thuộc phần Trung Sơn Kinh (phần sách chép các núi ở vùng giữa). Núi đầu tiên của dãy Li Sơn [Quách Phác (người chú giải sách này đời Tấn) nói: chữ "Li" đọc âm như chữ "li" là con cáo] là núi Lộc Đề. [Ngô Nhậm Thần (người làm sách chú rộng này đời Thanh) xét: sách *Thái Bình Hoàn Vũ Ký* chép núi Lộc Đề ở cách huyện Nghi Dương ba mươi dặm về phía tây nam, dân gian gọi là núi Phi, cũng gọi là núi Túng. Sách *Thủy Kinh Chú* nói: sườn bắc núi dốc đứng cao trăm nhận (nhận là đơn vị đo chiều cao, mỗi nhận khoảng bảy, tám thước xưa), sườn nam thì là gò đồng cao mà bằng phẳng.]

 Trên núi có nhiều ngọc, dưới núi có nhiều vàng. [Nhậm Thần xét: *Hoàn Vũ Ký* nói trên núi nhiều ngọc đẹp, dưới núi nhiều vàng ròng.] Sông Cam phát nguồn từ đây. [Nhậm Thần xét: sách *Thủy Kinh* chép sông Cam ra từ hang Cam ở Nam Sơn, chảy về bắc qua cung Bội Dương của Tần Văn Vương, lại chảy về bắc qua đình Cam. Xưa vua Khải nhà Hạ đánh nước Hỗ, đã đọc lời thề ra quân tại đình này. Lịch Đạo Nguyên chú rằng sông Cam phát nguồn ở phía đông núi Lộc Đề.] Sông chảy về phía bắc, đổ vào sông Lạc. [Nhậm Thần xét: sách *Nhất Thống Chí* chép sông Cam nay ở cách phủ Hà Nam bốn mươi dặm về tây nam, hạ lưu chảy vào sông Giản, nước rất ngọt.]

 Trong sông có nhiều linh thạch. [Quách Phác nói: chưa từng nghe đến linh thạch; chữ "linh" có bản viết là "đồ". Nhậm Thần xét: chữ "linh" phải là chữ "lãnh", tức hoạt thạch (một loại đá mềm, trơn) thứ nhỏ màu xanh vàng. Bản viết là "đồ" là vì phía dưới có nhắc đến "đồ thạch", người chép đã chuyển nhầm lên đây.]

 Đi về phía tây năm mươi dặm là núi Phù Trư. Trên núi có nhiều nhuyễn thạch (loại đá đẹp, kém ngọc một bậc). [Quách Phác nói: chữ này đọc âm "nhuyễn". Nay trong núi Nhạn Môn có nhuyễn thạch, thứ màu trắng thì trong như nước, trong nước có thứ màu đỏ. Nhậm Thần xét: sách *Lễ Ký* nói kẻ sĩ đeo ngọc nhuyễn mân; bài *Tử Hư phú* của Tư Mã Tương Như nói "đá nhuyễn, đá vũ phu", chính là thứ đá này.]

 Ở đó có một loài thú, hình dạng như con lạc (loài thú giống con lửng chó) mà có mắt người. [Quách Phác nói: chữ "lạc" có bản viết bằng một chữ cổ khác (?). Nhậm Thần xét: sách *Nhĩ Nhã* nói con của con hạc (loài lạc) gọi là con hoàn; lời chú nói con cái gọi là… (?), nay vùng Giang Đông gọi con lạc là… (?). Hạc tức là lạc.] Tên nó là con Ngân (?). [Quách Phác nói: đọc âm "ngân", có bản viết là "mi". Nhậm Thần xét: sách *Cám Châu* của họ Hoàng nói con Ngân giống con lạc, có mắt người.]

 Sông Quắc (?) phát nguồn từ đây, chảy về phía bắc, đổ vào biển. [Nhậm Thần xét: *Thủy Kinh Chú* chép sông Lạc lại hợp với sông Quắc, sông Quắc (?) ra từ núi Lâm Trữ; ngờ rằng "Lâm Trữ" là chữ "Phù Trư" bị chép sai.] Trong sông có nhiều nhuyễn thạch. [Quách Phác nói: ý là đá này cũng có ở dưới nước.]

 Lại đi về phía tây một trăm hai mươi dặm là núi Li. [Nhậm Thần xét: sách *Danh Thắng Chí* chép núi Li ở phía tây huyện Tung.] Sườn nam núi có nhiều ngọc, sườn bắc có nhiều cỏ sưu. [Quách Phác nói: chữ này đọc âm "sưu"; cỏ mao sưu tức là cỏ thiến ngày nay (cây có rễ đỏ, dùng để nhuộm). Nhậm Thần xét: *Nhĩ Nhã* nói "như lư" tức là mao sưu; Lý Tuần nói cỏ này còn tên là thiến, dùng nhuộm được màu đỏ thắm. Thiên *Trịnh phong*, bài *Cảo Y* trong *Kinh Thi* có nói đến khăn nhuộm như lư, lại có câu "như lư mọc trên dốc", đều là cỏ này.]

 Ở đó có một loài thú, hình dạng như con bò, thân màu xanh xám, tiếng kêu như trẻ sơ sinh, loài này ăn thịt người, tên là Tê Cừ. [Nhậm Thần xét: sách *Biền Nhã* nói loài bò có tiếng kêu như trẻ sơ sinh gọi là tê cừ.] Sông Dụng Dụng phát nguồn từ đây, chảy về phía nam, đổ vào sông Y. [Nhậm Thần xét: *Thủy Kinh Chú* nói đó chính là khe Vương Mẫu ngày nay, ra từ phía tây nam huyện Lục Hồn.]

 Ở đó có một loài thú tên là con Hiệt (?). [Quách Phác nói: đọc âm "hiệt" như trong tên Thương Hiệt. Nhậm Thần xét: … rái nước, … long cốt, … nạp (?)] Hình dạng nó như con nậu khuyển mà có vảy, lông như bờm lợn. [Quách Phác nói: lông mọc ở giữa các kẽ vảy. Nhậm Thần xét: nậu khuyển là chó dữ hay nổi giận. Bài *Thục Đô phú* của Phạm Hộc (?) có câu "giống chó nậu sủa vang nơi sâu thẳm" (?).]

 Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Cơ Vĩ. Núi có nhiều cây cốc (cây dó, vỏ dùng làm giấy), nhiều đồ thạch (một loại đá). Trên núi có nhiều ngọc phu phù (?) (một loại ngọc đẹp).

 Lại đi về phía tây hai trăm năm mươi dặm là núi Bính. Trên núi có nhiều ngọc, dưới núi có nhiều đồng. Sông Thao Điêu phát nguồn từ đây, chảy về phía bắc, đổ vào sông Lạc. Trong sông có nhiều dê hàm (một giống dê lớn). Ở đó có một loài cây, hình dạng như cây xư (cây xú xuân, gỗ có mùi hôi), lá như lá cây đồng, quả mọc thành quả đậu, tên là cây Bạt. [Nhậm Thần xét: sách *Sự Vật Cám Châu* nói cây Bạt giống cây xư, lá như lá cây đồng, quả mọc thành quả đậu.] Cây này dùng để duốc cá được (làm cá say, cá chết để bắt). [Quách Phác nói: chữ "Bạt" có bản viết là "Ngải".]

 Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Bạch Biên. Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới núi có nhiều đá xanh và hùng hoàng (một khoáng chất màu vàng cam). Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Hùng Nhĩ. [Quách Phác nói: núi này nay ở phía nam huyện Thượng Lạc.]

 [Nhậm Thần xét: sách *Hà Đồ Quát Địa Tượng* nói núi Hùng Nhĩ là cửa của đất. Tinh khí của nó bốc lên trời làm sao Tất và sao Phụ Nhĩ (sao Tất là một trong hai mươi tám chòm sao chia vùng trời, sao Phụ Nhĩ là ngôi sao nhỏ nằm sát cạnh sao Tất), làm cho các sao ấy sáng thịnh (?). Sách *Kinh Châu Ký* chép: phía bắc huyện Nam Tu có núi Hùng Nhĩ. Núi có hai đỉnh, một ở phía đông, một ở phía tây, đứng tách nhau, nhìn từ phía nam hay phía bắc đều giống như tai gấu. Sách *Khai Sơn Đồ* nói Địa Hoàng (một vị vua thần thoại thời thượng cổ) dấy lên ở núi Hùng Nhĩ. Sách *Sơn Thư* nói trên núi có cây đan thanh, ăn vào có thể thành tiên.]

 [Sách *Vũ Cống Hợp Chú* nói: núi Hùng Nhĩ có ba ngọn. Một ngọn ở phía đông Thiểm Châu. Một ngọn ở Nghi Dương, đó là nơi Hán Quang Vũ đánh tan quân Xích Mi, áo giáp quân giặc nộp lại chất cao ngang núi Hùng Nhĩ. Một ngọn ở Lư Châu, hai đỉnh đứng sát nhau như hai cái tai, đó là nơi thiên *Vũ Cống* chép vua Vũ khơi dòng sông Lạc. Lại ở Mi Châu cũng có núi Hùng Nhĩ. Sách *Thục Chí* chép Vọng Đế lấy đất Bao Tà làm cửa trước, lấy Hùng Nhĩ và Linh Quan làm cửa sau; ấy là chỉ núi Hùng Nhĩ ở Mi Châu.]

 Trên núi có nhiều cây sơn, dưới núi có nhiều cây cọ (?). Sông Phù Hào phát nguồn từ đây, chảy về phía tây, đổ vào sông Lạc. Trong sông có nhiều thủy ngọc (tức thủy tinh, đá trong suốt), nhiều cá người (loài cá có hình dạng hơi giống người). Ở đó có một loài cỏ, hình dạng như cây tía tô mà hoa màu đỏ. [Nhậm Thần xét: cây tô còn tên là quế nhẫm. Thứ mọc trong ao gọi là thủy tô, còn tên là kê tô. Thứ không có màu tía, không thơm gọi là dã tô.] Tên nó là cỏ Đình Ninh. [Quách Phác nói: hai chữ đọc âm "đình" và "ninh".] Cỏ này dùng để duốc cá được. [Nhậm Thần xét: *Biền Nhã* nói trồng cây chử (?) có thể chữa bệnh thử (một chứng bệnh, có nơi hiểu là bệnh tràng nhạc), cỏ Đình Ninh có thể duốc cá. Lại ở phương nam có cỏ túy ngư (cỏ làm say cá), thân như cây hoàng kinh, tháng bảy, tháng tám nở hoa thành bông màu đỏ tía, người đánh cá hái về để duốc cá; đó cũng là cỏ Đình Ninh, còn tên là lộc mộc.]

 Lại đi về phía tây ba trăm dặm là núi Mẫu. Trên núi có nhiều đá có vân, dưới núi có nhiều tre làm tên và một giống tre khác (?). Thú ở đây phần nhiều là trâu tạc (?) (một giống trâu rừng lớn) và dê hàm. Chim phần nhiều là gà lôi đỏ. [Quách Phác nói: chữ này đọc âm "bế", tức là gà lôi. Nhậm Thần xét: lời chú sách *Chu Lễ* đọc âm "miết".]

 Lại đi về phía tây ba trăm năm mươi dặm là núi Hoan Cử. Sông Lạc phát nguồn từ đây. [Nhậm Thần xét: Ngư Hoạn nói nhà Hán tự cho mình thuộc hành Hỏa (theo thuyết ngũ hành, mỗi triều đại ứng với một trong năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), Hỏa kỵ Thủy, nên bỏ bộ "nước" ở chữ Lạc mà thay bằng bộ "chuy" (chim đuôi ngắn). Vì thế ông ngờ rằng cách viết chữ Lạc có bộ "chuy" không phải là cách viết của bản cổ. Nhưng xét sách *Tả Truyện* chép ngày vua Sở đánh đất Lục Hồn thì "bèn tiến đến sông Lạc", và thiên *Chức Phương Thị* sách *Chu Lễ* chép "sông của châu ấy là sông Huỳnh, sông Lạc", đều đã dùng cách viết này. Vậy là thời xưa đã có cách viết ấy, chứ không phải bắt đầu từ đời Hán.]

 Sông chảy về phía đông bắc, đổ vào sông Hỗ (?). [Nhậm Thần xét: vua Chuyên Húc nhận được Hà Đồ (bức đồ thần hiện ra từ sông, được coi là điềm trời ban cho bậc thánh vương) ở sông Hỗ. *Nhất Thống Chí* chép sông Hỗ ở cách huyện Vĩnh Ninh năm mươi dặm về phía tây.] Trong sông có nhiều loài vật gọi là mã tràng (ruột ngựa). [Nhậm Thần xét: con mã phúc (bụng ngựa) ở núi Mạn Cừ, có bản viết là mã tràng. Lại sách *Sự Vật Cám Châu* nói mã tràng mặt người, thân hổ, tiếng kêu như trẻ sơ sinh; phải chăng là cùng một loài? Mã tràng cũng là tên một loài cỏ, lá giống lá dâu, nhưng cỏ ấy không mọc dưới nước, nên ngờ rằng không phải thứ này.]

 Hai núi này nằm ở vùng sông Lạc. [Quách Phác nói: sông Lạc nay phát nguồn từ núi Trủng Lĩnh ở huyện Thượng Lạc. Sách *Hà Đồ* nói "Hỗ Lạc nhuế" (nhuế là chỗ hai dòng sông gặp nhau, hoặc chỗ khúc sông uốn vào), tức là nói vùng này. Nhậm Thần xét: núi Trủng Lĩnh chính là núi Hoan Cử.]

 Tóm lại, dãy Li Sơn, từ núi Lộc Đề đến núi Hỗ, gồm chín núi, dài một nghìn sáu trăm bảy mươi dặm. Thần núi ở đây đều có hình mặt người, thân thú. Khi tế các thần này, vật tế có lông dùng một con gà trắng; chỉ khấn cầu mà không dâng gạo tế (gạo tinh dâng lên thần khi tế lễ). [Quách Phác nói: ý là chỉ khấn cầu mà thôi.] Lấy vải nhiều màu khoác lên con gà. [Quách Phác nói: lấy đồ nhiều màu trang sức cho con gà.]

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video