Thiên 19 — Kinh núi miền Giữa — dãy thứ năm

 Kinh thứ năm thuộc phần Trung Sơn Kinh (các núi miền giữa), mở đầu dãy Bạc Sơn là núi Cẩu Sàng (Quách Phác nói: có bản chép là núi Cẩu Lâm). Núi không có cỏ cây, có nhiều quái thạch (Quách Phác nói: quái thạch là thứ đá lạ trông giống ngọc; Kinh Thư chép: "chì, gỗ thông, quái thạch").

 Về phía đông ba trăm dặm là Thủ Sơn (Ngô Nhậm Thần xét: núi ở cách huyện Tương Thành năm dặm về phía nam. Sách Sử ký chép lời Thân Công: "Thiên hạ có tám ngọn núi nổi tiếng, ba ngọn ở ngoài cõi, năm ngọn ở Trung Quốc, đều là nơi Hoàng Đế từng đi chơi." Thủ Sơn là một trong số đó. Sách Danh thắng chí nói: các núi phía tây huyện nối thẳng tới núi Tung và núi Hoa, nhưng thật ra khởi đầu từ đây, nên gọi là Thủ Sơn, nghĩa là núi đầu. Có suối thánh từ trên núi chảy ra).

 Sườn bắc núi có nhiều cây cốc (cây dó giấy) và cây tạc (một loại cây sồi). Cỏ thì có nhiều truật (?) và nguyên (Quách Phác nói: truật là cây sơn kế, tức một loài cây kế mọc trên núi; nguyên hoa là vị thuốc. Ngô Nhậm Thần xét: sách Bản thảo ghi truật còn có tên là sơn khương, sơn liên. Đào Ẩn Cư nói truật có hai loại: bạch truật lá to, có lông; xích truật lá nhỏ, vị đắng; loại mọc ở đất bằng mà mập to thì gọi là dương bão kế, nay gọi là mã kế. Nguyên hoa còn có tên là xích nguyên, đỗ nguyên, rễ gọi là hoàng đại (?); sách Ngọc thiên gọi là cây nguyên).

 Sườn nam có nhiều ngọc đồ phu (một loại ngọc đẹp) (?). Cây thì có nhiều cây hòe. Sườn bắc có một thung lũng gọi là thung Cơ, có nhiều chim đại (?) (Quách Phác nói: tên chim đọc như chữ "đại" trong "cái kìm, cái cùm chân"). Hình dạng chim giống chim cú mà có ba mắt, có tai, tiếng kêu như tiếng hươu (?). Ăn thịt nó thì khỏi bệnh "điếm" (bệnh do ẩm thấp gây ra) (Quách Phác nói: chưa từng nghe nói tới. Ngô Nhậm Thần xét: sách Tự vựng dẫn kinh này nói: chim hình như con vịt trời, tên đọc là "địa", chữ gồm bộ "chó" và bộ "chim"; lại nói: hình như con quạ, ba mắt, có tai, tiếng như lợn, ăn thịt nó thì khỏi bệnh (?), tên đọc là "đại", chữ gồm bộ "chim" và chữ "đại". Hai thuyết có chỗ giống có chỗ khác, chưa rõ dựa vào đâu. Bài Giang Hán phú đời Minh (?) có câu "chim anh một chân mà ba mắt", là lấy từ chỗ này).

 Lại về phía đông ba trăm dặm là núi Huyện Trúc (Quách Phác nói: chữ "Trúc" đọc như chữ "trúc" trong "cái rìu, cái cuốc"). Núi không có cỏ cây, có nhiều đá có vân. Lại về phía đông ba trăm dặm là núi Thông Lung (Ngô Nhậm Thần xét: trong Trung Sơn Kinh, núi Kỳ, núi Quỷ, núi Phong, núi Nữ Kỷ, núi Thông Lung mỗi tên có hai ngọn, đều là khác nơi mà trùng tên). Núi không có cỏ cây, có nhiều đá (?) (Quách Phác nói: chưa rõ).

 Về phía đông bắc năm trăm dặm là núi Điều Cốc. Cây ở đây có nhiều hòe và ngô đồng. Cỏ có nhiều thược dược và môn đông (?) (Quách Phác nói: sách Bản thảo kinh ghi môn đông còn có tên là mãn đông; nay viết là "môn", dân gian viết là "nhĩ" (?).

 Ngô Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã ghi "tường mi là môn đông". Lý Thời Trân nói: tường mi là mầm của cây doanh thực (quả tầm xuân), Nhĩ Nhã cho là môn đông, e là do thẻ tre bị xếp lộn. Sách Bác vật chí nói thiên môn đông còn gọi là khích hưu, lại có tên là điên (?). Sách Bão Phác Tử nói: có khi gọi là địa môn đông, có khi gọi là diên môn đông; ở Đông Nhạc gọi là dâm dương hoắc, ở Trung Nhạc gọi là thiên môn đông, ở Tây Nhạc gọi là gian tùng, ở Bắc Nhạc gọi là vô bất dũ, ở Nam Nhạc gọi là bách bộ. Lại có mạch môn đông: đất Tần gọi là dương cửu, đất Tề gọi là ái cửu, đất Sở gọi là mã cửu, đất Việt gọi là dương thi, cũng có tên là nhẫn đông. Cả hai loại đều không có tên mãn đông; không biết Cảnh Thuần (tức Quách Phác) dựa vào đâu mà nói vậy).

 Lại về phía bắc mười dặm là núi Siêu. Sườn bắc có nhiều ngọc xanh. Sườn nam có một cái giếng, mùa đông có nước mà mùa hè thì cạn (Ngô Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: mùa đông có nước là vì khí được thu giữ vào trong; mùa hè ngược lại bị cạn là vì khí thoát ra nơi khác. Đó là có lệ thường mà lại trái với lệ thường).

 Lại về phía đông năm trăm dặm là núi Thành Hầu. Trên núi có nhiều cây xuân (Quách Phác nói: giống cây xư (cây xú xuân), gỗ dùng làm càng xe được; người đất Ngô gọi cây xuân đọc như chữ "xuân" trong tên loại xe "xuân xa", có người nói là "du xa". Ngô Nhậm Thần xét: sách Tập vận nói cây xuân chính là cây thung; thiên Vũ cống viết bằng một chữ khác, sách Tả truyện lại viết bằng một chữ khác nữa. Có câu: "cây thung, cây xư, cây khảo, cây sơn giống nhau như một").

 Cỏ ở đây có nhiều cỏ bồng (?) (Ngô Nhậm Thần xét: Kinh Thi có câu "lúa mạch bồng bồng", "mạ lúa bồng bồng", lời chú nói "bồng bồng" là cao lớn; sách Chính vận nói "bồng" là dáng cỏ tốt um; đều không nói đó là tên một loài cỏ. Xét sách Bản thảo, Lôi Hiệu nói: vị tần giao, lấy loại có vân xoắn sang trái gọi là "tần" thì chữa được bệnh, loại có vân xoắn sang phải gọi là "giao" thì làm phát bệnh khí ở chân. Vậy e chữ "bồng" ở đây là chữ "giao" viết sai, chưa rõ đúng sai. Chữ ấy đọc là "giao").

 Lại về phía đông năm trăm dặm là núi Triều Ca. Trong thung lũng có nhiều đất ác (đất sét trắng) tốt.

 Lại về phía đông năm trăm dặm là núi Hòe. Trong thung lũng có nhiều vàng và thiếc.

 Lại về phía đông mười dặm là Lịch Sơn (Ngô Nhậm Thần xét: Tế Nam có Lịch Sơn, Bồ Châu có Lịch Sơn là nơi vua Thuấn cày ruộng; sách Hán chí chép huyện Sung cũng có Lịch Sơn). Cây ở đây có nhiều hòe (Ngô Nhậm Thần xét: Tô Tụng nói cây hòe có mấy loại: loại lá to mà đen gọi là hoài hòe; loại ban ngày lá khép lại, ban đêm mở ra gọi là thủ cung hòe; loại lá nhỏ mà xanh lục thì chỉ gọi là hòe. Sách Biệt lục nói quả hòe mọc ở vùng đầm bằng đất Hà Nam). Sườn nam có nhiều ngọc.

 Lại về phía đông mười dặm là núi Thi. Núi có nhiều ngọc xanh. Thú ở đây có nhiều con kinh (Quách Phác nói: giống hươu mà nhỏ, màu đen. Ngô Nhậm Thần xét: Tô Tụng nói con hoẵng mà lớn thì gọi là kinh; sách Nhất thống chí nói ở Ngô Châu có con kinh thiêng ba chân). Sông Thi bắt nguồn từ đây, chảy về phía nam đổ vào sông Lạc. Trong sông có nhiều ngọc đẹp.

 Lại về phía đông mười dặm là núi Lương Dư. Trên núi có nhiều cây cốc, cây tạc, không có đá. Sông Dư bắt nguồn từ sườn bắc núi, chảy về phía bắc đổ vào Hoàng Hà. Sông Nhũ bắt nguồn từ sườn nam núi, chảy về phía đông nam đổ vào sông Lạc (Ngô Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói sông Lạc lại chảy về phía đông thì gặp sông Nhũ; lời chú nói: sông này phía bắc bắt nguồn từ phía nam núi Lương Dư, chảy về nam đổ vào sông Lạc).

 Lại về phía đông nam mười dặm là núi Cổ Vĩ (Ngô Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú viết là Trùng Vĩ). Núi có nhiều đá mài và đồng đỏ. Sông Long Dư bắt nguồn từ đây, chảy về phía đông nam đổ vào sông Lạc (Ngô Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói sông Lạc lại chảy về phía đông, hợp (?) với sông Long Dư).

 Lại về phía đông bắc hai mươi dặm là Thăng Sơn. Cây ở đây có nhiều cốc, tạc và cây gai táo. Cỏ có nhiều thự dữ (Ngô Nhậm Thần xét: tức là khoai mài. Sách Ngô Phổ bản thảo nói còn có tên là chư thự, nhi thảo, tu thúy. Vùng Tề, Lỗ gọi là sơn dụ (khoai núi); vùng Trịnh, Việt gọi là thổ chư; vùng Tần, Sở gọi là ngọc diên. Tô Tụng nói người vùng Giang, Mân chỉ gọi gọn là "chư", đọc như chữ "thù", cũng gọi là sơn chư. Tên gọi khác nhau chỉ là do giọng nói nặng nhẹ khác nhau mà thôi. Về sau vì tên vua Đường Đại Tông là Dự nên đổi thành "thự dược"; lại vì kiêng tên húy vua Tống Anh Tông là Thự nên đổi tên thành "sơn dược"), và cỏ huệ (?) (Quách Phác nói: là một loài cỏ thơm).

 Núi có nhiều cỏ khấu thoát (Quách Phác nói: cỏ khấu thoát mọc ở phương nam, cao hơn một trượng (khoảng ba mét), lá giống lá sen, trong thân có ruột xốp trắng tinh; người vùng Linh, Quế trồng rồi tưới hằng ngày cho nó thành cây. Ngô Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã sớ dẫn đoạn này viết là "quan thoát", có lẽ là cỏ ly nam, còn có tên là hoạt thoát. Gia Mô nói: trong thân có ruột xốp trắng, rút ra được, nên cũng gọi là thông thoát. Tô Tụng nói còn có tên là ỷ thương. Trần thị nói dân gian gọi là thông thảo).

 Sông Hoàng Toan bắt nguồn từ đây, chảy về phía bắc đổ vào Hoàng Hà. Trong sông có nhiều ngọc tuyền (Quách Phác nói: là loại đá kém ngọc một bậc. Tuân Khanh nói: "ngọc tuyền, ngọc dao, ngọc châu mà không biết đeo." Chữ ấy đọc là "tuyền". Ngô Nhậm Thần xét: sách Vận phổ bản nghĩa nói chữ "tuyền" này giống chữ "tuyền" kia, là ngọc đẹp; sách Hán thư, phần An Đế kỷ có câu "tuyền cơ ngọc hành" (dụng cụ bằng ngọc dùng để quan sát thiên văn)).

 Lại về phía đông mười hai dặm là núi Dương Hư. Núi có nhiều vàng, nằm sát bên sông Hỗ (Quách Phác nói: sách Hà đồ chép: Thương Hiệt làm vua, đi tuần thú (vua đi xem xét các vùng trong nước), lên núi Dương Hư, đến chỗ sông Hỗ hợp với sông Lạc; một con rùa thiêng đội sách, mai đỏ có chữ xanh, từ trong dòng sông này lên dâng cho ông. Ngô Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói núi Dương Hư ở cách huyện Vĩnh Ninh, Hà Nam năm mươi dặm về phía tây, còn có tên là Dương Dục. Sách Danh thắng chí của Tào Học Thuyên nói sông Hỗ bắt nguồn từ núi Dương Hư ở Vĩnh Ninh).

 Tính chung dãy Bạc Sơn, từ núi Cẩu Lâm đến núi Dương Hư, cả thảy mười sáu ngọn núi, dài hai nghìn chín trăm tám mươi hai dặm. Thăng Sơn là núi trủng (ngọn núi đứng đầu, được tôn thờ trọng nhất trong dãy). Lễ tế ở đó dùng thái lao (lễ tế đủ ba con vật: bò, dê, lợn), lễ anh (lễ dâng ngọc cho thần) dùng cát ngọc (ngọc tốt, có màu đẹp, dùng trong việc tế lễ).

 Thủ Sơn là núi thần (?) linh thiêng. Lễ tế ở đó dùng gạo nếp, vật tế lông thuần đen, bày đủ lễ thái lao, có rượu ủ bằng mầm lúa (Quách Phác nói: dùng mầm lúa để làm rượu ngọt), có múa can (Quách Phác nói: múa can là điệu múa vạn; "can" là cái khiên), có đặt trống (Quách Phác nói: đánh trống để múa theo). Lễ anh dùng một viên bích (ngọc hình tròn dẹt, giữa có lỗ).

 Sông Thi là nơi thông với trời (Quách Phác nói: là nơi thần trời nương dựa). Tế ở đó dùng vật tế béo tốt: một con chó đen đặt ở trên, một con gà mái đặt ở dưới, cắt cổ một con dê cái dâng máu (Quách Phác nói: là tế bằng máu; chữ "khí" nghĩa như "cắt"; sách Chu lễ chép: "cắt tiết, dâng chó làm vật tế"). Lễ anh dùng cát ngọc, có trang sức màu (Quách Phác nói: lại thêm đồ trang sức bằng lụa màu (?)), rồi mời thần hưởng (Quách Phác nói: là mời thần ăn uống cho kỳ được; thiên Đặc sinh quỹ thực lễ chép: "người tế cầm chén rượu đặt lên, quan chúc (người đọc lời khấn) mời thần hưởng", chính là nghĩa này).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video