Thiên 25 — Kinh núi miền Giữa — dãy thứ mười một

 Kinh về các núi vùng giữa, phần thứ mười một (Trung thứ thập nhất sơn kinh: thiên thứ mười một trong phần ghi chép các dãy núi vùng Trung Nguyên). Núi đầu tiên của dãy Kinh Sơn gọi là núi Dực Vọng. Sông Thoan phát nguồn từ đó.

 [Quách Phác (học giả đời Tấn, người chú giải sách này) chú: chữ này đọc theo cách ghép âm "… lộc" (?). — Nhậm Thần (Ngô Nhậm Thần, học giả đời Thanh, người soạn lời chú bổ sung) xét: sách Thủy Kinh chép sông Thoan phát ra từ núi Phần ở phía bắc huyện Lịch. Lời chú của sách ấy viết: sông Thoan phát ra từ núi Dực Vọng ở Nông (?), nước rất trong, chảy về đông nam, qua phía đông thành cũ huyện Nam Lịch. Sách Nhất thống chí viết: nay sông Thoan ở cách thành Đặng Châu ba dặm về phía bắc, nguồn ra từ đèo Thương Can thuộc núi Hùng Nhĩ.]

 Sông chảy về đông, đổ vào sông Tế. [Quách chú: nay sông Thoan chảy qua huyện Nhương thuộc Nam Dương rồi đổ vào sông Thanh.]

 Sông Huống cũng phát nguồn từ đó [Quách chú: đọc là "huống"], chảy về đông nam, đổ vào sông Hán. Trong sông có nhiều giao (một loài thủy quái thuộc giống rồng).

 [Quách chú: giao giống rắn mà có bốn chân, đầu nhỏ, cổ thon, trên cổ có bướu trắng. Con lớn thân to đến hơn mười vòng tay ôm, trứng to như cái vò chứa được một hai thạch (thạch: đơn vị đo dung tích thời xưa, khoảng mười đấu), có thể nuốt người. — Nhậm Thần xét: rồng không sừng gọi là li, rồng có sừng gọi là cầu, rồng có cánh gọi là ứng long, rồng có vảy gọi là giao long. Bài Đồ tán (bài thơ ca ngợi đề trên tranh vẽ) viết: "Chẳng phải rắn, chẳng phải rồng, vảy màu rực rỡ; nhảy vọt trên sóng, uốn lượn khắp sông Giang sông Hán; Hán Vũ Đế bắn trúng ngập cả lông đuôi tên, Thứ Phi vung kiếm chém liền mấy nhát." (Ý nói giao từng bị vua Hán Vũ Đế bắn trên sông, và bị dũng sĩ Thứ Phi nước Sở chém chết.)]

 Trên núi có nhiều cây tùng, cây bách; dưới chân núi có nhiều cây sơn, cây tử (một loại gỗ tốt, cùng họ với cây núc nác). Sườn nam có nhiều xích kim (kim loại màu đỏ, tức đồng), sườn bắc có nhiều mân (loại đá đẹp gần giống ngọc).

 Lại đi về đông bắc một trăm năm mươi dặm là núi Triều Ca.

 [Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam Tử viết: Mặc Tử chê bai âm nhạc nên không uống nước ở đất Triều Ca (vì tên đất có nghĩa "ca hát buổi sáng"). Thư viết trong ngục của Trâu Dương viết: "Ấp mang tên Triều Ca, Mặc Tử quay xe về." Sách Luận ngữ soạn khảo sấm (sách lời sấm phụ theo Luận ngữ) viết: "Ấp tên Triều Ca, Nhan Uyên không chịu dừng chân trọ lại." Chính là đất này. Sách Lộ sử viết: nay cách trấn Vệ thuộc Lê Dương đất Vệ hai mươi dặm về phía tây có thành Triều Ca.]

 Sông Vũ phát nguồn từ đó.

 [Quách chú: sông Vũ nay ở huyện Vũ Dương thuộc Nam Dương, đọc là "vũ". — Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói chỗ này là đất Vệ Huy ngày nay. Sách Thủy Kinh viết sông Vũ phát ra từ núi Phù Dư ở phía tây bắc huyện Vũ Âm, chảy về đông qua phía nam huyện ấy, không nhắc đến Triều Ca; phải chăng đó là tên khác của núi này?]

 Sông chảy về đông, đổ vào sông Vinh. Trong sông có nhiều nhân ngư (cá người: loài cá có bốn chân, tiếng kêu như trẻ con, có lẽ là loài kỳ giông lớn). Trên núi có nhiều cây tử, cây nam (một loại gỗ quý thơm, cứng, bền). Thú phần nhiều là linh dương và nai. Có một loài cỏ tên là mãng thảo, có thể dùng để đánh thuốc cá.

 [Quách chú: nay người ta dùng nó để giết cá.]

 [Nhậm Thần xét: sách Chu lễ chép: quan Tiễn thị coi việc diệt sâu mọt, dùng mãng thảo mà xông. Trịnh Huyền chú: mãng thảo là vị thuốc giết sâu. Sách Lãm chép: mãng thảo dùng xông trừ các loài trùng độc, tro vỏ sò dùng trị các loài sâu chui rúc. Họ Lý (Lý Thời Trân) nói đó chính là mang thảo, còn có tên là thử thảo (cỏ chuột) (?); người miền núi dùng nó đánh bả chuột, nên lại gọi là thử mãng (?). Sách Biệt lục viết: cỏ này còn có tên là mi, lại có tên là xuân thảo.]

 [Thẩm Quát trong sách Bút đàm bổ viết: người đời dùng mãng thảo phần nhiều là nhầm. Sách Bản thảo nói nó giống cây thạch nam mà lá thưa, không có hoa và quả, cũng là sai. Nay mãng thảo mọc trong núi ở vùng đường đi đất Thục, vùng Tương Hán và vùng hồ Chiết Giang; cành lá rậm rạp, tròn sum suê đáng yêu, lá bóng, dày mà mùi thơm gắt; hoa màu đỏ, to nhỏ như hoa mơ, có sáu cánh cuộn ngược lên trên, giữa có nhụy đỏ tươi rủ xuống. Ngư dân vùng Hán tranh nhau hái về, trộn với cơm (?) cho cá ăn, cá đều lật bụng nổi lên, bèn vớt lấy. Người phương nam gọi nó là thạch quế, người đời Đường gọi là hồng quế. Lời tựa bài thơ của Lý Đức Dụ nói chùa Kính Thiện ở Long Môn có cây hồng quế; vốn đó là mãng thảo đất Thục, chỉ được cái tên đẹp mà thôi. Xưa dùng nó để đánh thuốc cá thấy có hiệu nghiệm. Sách Bản thảo xếp nó vào phần cây gỗ, chẳng rõ vì sao lại gọi là "cỏ".]

 Lại đi về đông nam hai trăm dặm là núi Đế Khuân.

 [Quách chú: chữ "khuân" đọc theo cách ghép âm "khứ – luân". — Nhậm Thần xét: bài phú Thái Vũ của Lô Nam có câu "đè cổ Đế Khuân mà bắt Thái Phùng", là chỉ vị thần của núi này.]

 Sườn nam có nhiều ngọc đồ phù (?) (một loại ngọc đẹp), sườn bắc có nhiều sắt. Sông Đế Khuân phát ra trên đỉnh núi rồi chảy ngầm xuống dưới chân núi. Có nhiều rắn kêu (loài rắn phát ra tiếng kêu).

 Lại đi về đông nam năm mươi dặm là núi Thị. Trên núi có nhiều hẹ. Có một cái giếng tên là Thiên Tỉnh (giếng trời).

 [Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã viết: giếng lúc có nước lúc không gọi là "chước". Lời chú viết: tức là giếng trời. Hình Bính giải thích: giếng không do người đào gọi là giếng trời. Sách Kinh Châu ký viết: huyện Giang Lăng có đài Thiên Tỉnh, phía đông kề giếng trời; giếng rộng chừng hai dặm, trong có gian phòng ẩn dưới nước, người ta hễ nhìn thấy thì liền có binh đao, dịch bệnh. Sách Điển lược của Ngư Hoạn viết: giếng Lãng là giếng không đào mà tự thành; đều là loại này cả. Còn sách Tôn Tử, thiên nói về địa hình hiểm (?), có nói đến "thiên tỉnh", đó là lời nhà binh pháp (chỉ thế đất bốn bề cao, ở giữa trũng xuống), không phải cái giếng này.]

 Mùa hạ giếng có nước, mùa đông thì cạn. Trên núi có nhiều cây dâu, nhiều đất ác (một loại đất sét trắng, dùng để quét tường, tô vẽ) tốt, có kim (kim loại như vàng, đồng) và ngọc.

 Lại đi về đông nam hai trăm dặm là núi Tiền. Cây ở đó phần nhiều là cây chử (một loại cây cùng họ dẻ).

 [Quách chú: đọc là "chư"; cây giống cây tạc (một loại sồi), hạt ăn được, đông hạ đều xanh, dùng làm cột nhà khó mục; có chỗ viết thành chữ "trữ". — Nhậm Thần xét: hạt chử có hai loại đắng và ngọt. Chử ngọt hạt nhỏ, thớ gỗ mịn và trắng, tục gọi là chử bột; chử đắng hạt to, thớ gỗ thô và đỏ, tục gọi là chử máu; loại màu đen gọi là chử sắt.]

 Có nhiều cây bách. Sườn nam có nhiều kim, sườn bắc có nhiều giả (đất son màu đỏ nâu).

 Lại đi về đông nam ba trăm dặm là núi Phong.

 [Nhậm Thần xét: sách Danh thắng chí viết: từ Tử Xuyên lại đi về đông bắc năm dặm là núi Phong. Sách Nhất thống chí viết: núi Phong ở cách Nam Dương ba mươi dặm về phía đông bắc. Thơ Nguyên Hiếu Vấn có câu "Núi Phong sao cao thế, nhà xưa phủ khói xanh dày", là nói núi này.]

 Ở đó có một loài thú, hình dạng như con vượn.

 [Nhậm Thần xét: chữ "viên" ở đây tức là con vượn. Sách Nhĩ Nhã viết: khỉ và vượn giỏi leo trèo. Bài phú của Dương Hùng có câu: "Vượn và khỉ đuôi dài ngập ngừng mà không dám xuống."]

 Thú ấy mắt đỏ, mỏ đỏ, thân vàng, tên là Ung Hòa; hễ nó xuất hiện thì trong nước có nỗi kinh hoàng lớn.

 [Nhậm Thần xét: sách Lân thư có câu "Thiên cẩu (sao chổi) rơi như chớp chẳng đáng sợ, Ung Hòa…" (?), là gốc từ đoạn này.]

 Thần Canh Phụ ở tại đó.

 [Nhậm Thần xét: sách Biền nhã viết: Canh Phụ, Dã Trọng, Ngữ Vong, Kính Di đều là tên các vị thần. Sách Lân thư có câu "Canh Phụ lướt trên sóng". Sách Tuế hoa kỷ lệ có câu "giam Canh Phụ, diệt Ứ Quang". Lời chú sách Văn tuyển viết: Canh Phụ là thần hạn hán.]

 Thần thường dạo chơi ở vực Thanh Linh, ra vào đều có ánh sáng.

 [Quách chú: nước Thanh Linh ở trên núi thuộc huyện Tây Ngạc (?); lúc thần đến thì nước tỏa ra ánh sáng rực rỡ; nay có miếu thờ.]

 [Nhậm Thần xét: bài phú Đông Kinh của Trương Hoành có câu "giam Canh Phụ ở Thanh Linh, dìm Nữ Bạt (thần hạn hán) xuống hồ thần"; bài phú Nam Đô có câu "Canh Phụ tỏa sáng ở vực Thanh Linh". Bài thơ đọc Sơn Hải Kinh của Hoàng Tỉnh Tằng có câu "Canh Phụ, ngươi là thần gì, thường dạo vực Thanh Linh". Sách Tạp lục của họ Phùng viết: Canh Phụ ở vực Thanh Linh, hiện ra thì nước ấy suy bại. Sách Sự vật cám châu viết: dưới núi Phong phía đông bắc phủ Nam Dương có suối Thanh Linh, thần Canh Phụ ở đó, thần đến thì nước đỏ lên. Sách Thuyết uyển viết: rồng trắng xuống vực Thanh Linh. Sách Chân cáo viết: Vụ Quang nhảy xuống vực Thanh Linh. Sách Hoài Nam Tử viết: Bắc Nhân Vô Trạch chê vua Thuấn, tự gieo mình xuống vực Thanh Linh. Bài phú của Hạ Tủng có câu "trong vắt làn nước trắng của Thanh Linh". Đều là dòng nước này. Bài Đồ tán viết: "Nước Thanh Linh ở trên đỉnh núi phẳng, Canh Phụ ở nơi ấy (?), dòng nước tỏa sáng rọi bóng; dân đen cúng tế cầu khấn để dẹp tai họa."]

 Hễ thần xuất hiện thì nước ấy suy bại. Ở núi có chín quả chuông, biết khi có sương mà tự kêu.

 [Quách chú: sương xuống thì chuông kêu, nên nói là "biết". Vạn vật có sự cảm ứng tự nhiên, không thể do người làm ra được.]

 [Nhậm Thần xét: sách Văn uyển anh hoa chép: Nam Dương có núi Phong, núi có chuông, sương xuống thì kêu; vì thế Kiều Đàm làm bài "Phú chuông sương". Sách Ngũ hành ký viết: núi Phong có chuông, sương xuống thì kêu; sông Hoàng Hà có chuông, trời âm u mưa thì kêu. Thư Lý Na trả lời Từ Lăng có câu: "Sương dày ứng với ống luật (ống tre định âm, cũng dùng để đo khí tiết), làm vang được chuông núi Phong." Thơ Vương Bao có câu: "Luật đổi theo tiết ba tháng thu, khí ứng với sương nơi chín chuông." Bài văn bia chùa Tịnh Huệ của Vương Bột có câu: "Chuông tiên chín núm riêng kêu giữa sương tuyết." Bài phú Hồn thiên của Dương Quýnh có câu: "Chuông vì sao kêu? Vì khí sương lay động." Tờ khải của Lạc Tân Vương có câu: "Chân cột ẩm là sắp mưa, sương rơi thì chuông kêu." Hàn Xương Lê (Hàn Dũ) nói: "Núi Phong có chuông, cảm ứng mà tự kêu." Bài văn Khất xảo của Thẩm Á Chi có câu: "Nghẹn ngào ngâm nga như lời nói mê triền miên, cảm như tiếng chuông sương vang vọng xa." Bài phú Sương của Ngô Thục có câu: "Phủ cái lạnh của núi tiên Viên Kiệu, rung chuông lớn của núi Phong." Thơ Hoàng Tỉnh Tằng có câu: "Chín chuông biết sương mà kêu." Văn Tống Liêm có câu: "Chuông sương vừa động, chim trong tổ đều lo." Sách Thích nghĩa viết: sương xuống mà kim khí (chuông đồng) kêu, ấy là khí cảm ứng với nhau. Tập văn của Lô Nam viết: "Núi Phong có chín quả chuông, nào biết sương xuống khí đông lại, vang rền như sấm chạm trời, tự nhiên kêu nơi đồng hoang", ấy là tự ví mình. Sách Bạch thiếp dẫn kinh này viết "núi Phong có chuông chín núm, sương xuống thì kêu", hơi khác với nguyên văn. Bài Đồ tán viết: "Núi cao lở, sông Kinh cạn, kỳ lân đánh nhau, mặt trời bị che khuất; chín chuông sắp kêu, sương lạnh liền rơi; khí cảm ứng nhau, chạm vào là phát ra."]

 Trên núi có nhiều kim; dưới chân núi có nhiều cây cốc (cây dó, vỏ dùng làm giấy), cây tạc, cây nữu (một loại cây gỗ cứng, lá giống lá mơ), cây cương (một loại cây gỗ cứng, dùng làm cán xe, cán dụng cụ).

 Lại đi về đông bắc tám trăm dặm là núi Sàng. Sườn nam có nhiều sắt. Cây ở đó phần nhiều là thự dự (củ mài).

 [Nhậm Thần xét: đây là loại thự dự thân gỗ.]

 Cỏ phần nhiều là cỏ kê cốc, rễ của nó như quả trứng gà, vị chua; người ăn nó thì có lợi cho thân thể.

 Lại đi về đông sáu mươi dặm là núi Bì. Có nhiều đất ác, nhiều đất son. Cây phần nhiều là tùng, bách.

 Lại đi về đông sáu mươi dặm là núi Dao Bích. Cây phần nhiều là cây tử, cây nam. Sườn bắc có nhiều thanh hoạch (?) (một loại đất màu xanh, dùng làm thuốc vẽ), sườn nam có nhiều bạch kim (kim loại màu trắng, tức bạc). Có một loài chim, hình dạng như chim trĩ, thường ăn con phỉ, tên là chim trẫm.

 [Quách chú: phỉ là con phụ bàn (một loài bọ có mùi hôi), đọc là "phỉ". Đây là một giống chim khác, không phải chim trẫm ăn rắn (loài chim có lông độc). — Nhậm Thần xét: con phỉ còn có tên là lư phì, sách Bản thảo gọi là phỉ liêm; kinh Xuân Thu chép "có phỉ" có lẽ là loài này, đọc là "phí". Người Hán Trung ăn nó, gọi là thạch khương. Có người cho đó là sâu phỉ lệ, không đúng.]

 Lại đi về đông bốn mươi dặm là núi Chi Ly. Sông Tế phát nguồn từ đó, chảy về nam đổ vào sông Hán.

 [Quách chú: nay sông Tế phát ra từ trong núi phía tây bắc huyện Lịch, chảy về nam vào sông Hán. Chữ "Lịch" và chữ "Ly" âm đọc cũng giống nhau.]

 Có một loài chim tên là Anh Chước, hình dạng như chim khách.

 [Nhậm Thần xét: chim khách to như con quạ, đuôi dài, mỏ nhọn, chân đen. Sách Hoài Nam Tử viết: chim khách biết việc sắp tới. Sách Cầm kinh gọi nó là hỉ thước (chim khách báo tin vui), kinh Phật gọi nó là sô ni.]

 Chim ấy mắt đỏ, mỏ đỏ, thân trắng, đuôi như cái muôi.

 [Quách chú: giống hình cái muôi múc rượu. — Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu viết: chim Anh Chước như chim khách, mắt và mỏ đỏ, thân trắng, đuôi như muôi. Sách Biền nhã viết: Anh Chước thuộc loài chim khách. Bài Đồ tán viết: "Núi Chi Ly có chim giống chim khách, thân trắng mắt đỏ, đuôi như cái muôi; như sao Đẩu (chòm Bắc Đẩu hình cái gáo) kia, không thể dùng mà múc được."]

 Tiếng kêu của nó như tự gọi tên mình. Có nhiều tác ngưu (?) (một loài bò rừng lớn), nhiều hàm dương (loài dê rừng sừng to).

 Lại đi về đông bắc năm mươi dặm là núi Điêu.

 [Quách chú: đọc là "điêu". — Nhậm Thần xét: sách Ngũ âm tập vận viết chữ này theo một tự dạng khác.]

 Trên núi có nhiều tùng, bách, cây cơ, cây bách.

 [Quách chú: cây (cơ) lá giống lá liễu, vỏ vàng, hạt (?) giống hạt cây xoan, ngâm vào rượu mà uống thì trừ được khí độc, dùng giặt áo thì sạch cáu ghét; hạt cứng, đen tuyền, có thể xâu xen vào dải hương; còn có tên là quát lâu. — Nhậm Thần xét: bách có mấy loại: lá như tùng mà thân như bách gọi là cây tung; lá như bách mà thân như tùng gọi là cây cối, cũng gọi là cây quát; lá dẹt mọc nghiêng gọi là trắc bách.]

 Lại đi về tây bắc một trăm dặm là núi Cẩn Lý. Trên núi có nhiều tùng, bách, nhiều cây tử tốt. Sườn bắc có nhiều đan hoạch (?) (đất son đỏ dùng làm thuốc màu), nhiều kim. Thú phần nhiều là báo và hổ. Có một loài chim, hình dạng như chim khách, thân xanh, mỏ trắng, mắt trắng, đuôi trắng, tên là Thanh Canh, có thể dùng để phòng dịch bệnh.

 [Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu viết: chim Thanh Canh như chim khách, thân xanh, mỏ, đầu và đuôi đều trắng. Sách Biền nhã viết: Thanh Canh và Phì Di là loài chim trừ dịch. Sách Độc thư khảo định viết: chim Ngụ tránh được binh đao, chim Thanh Canh tránh được dịch bệnh.]

 Tiếng kêu của nó như tự gọi tên mình.

 Lại đi về đông nam ba mươi dặm là núi Y Cô.

 [Quách chú: đọc là "cô".]

 Trên núi có nhiều cây nữu, cây cương, nhiều cây thư.

 [Quách chú: chưa rõ là gì, đọc là "thư". — Nhậm Thần xét: cây gai cái gọi là thư; lại loài cỏ bất tử ở Việt Tây cũng gọi là thư; chưa rõ cái nào đúng.]

 Có một loài thú, hình dạng như con chó, móng như hổ, có vảy giáp, tên là Lận.

 [Quách chú: nói là thân có vảy giáp; đọc là "lận".]

 Nó giỏi nhảy nhót.

 [Quách chú: nhảy nhót, tự lao mình lăn lộn; chữ này có hai cách đọc là "ương" và "phấn".]

 Người ăn thịt nó thì không bị phong.

 [Quách chú: không sợ gió trời. — Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Có loài thú móng hổ, tên gọi là Lận; thích tự nhảy nhót lăn lộn, rung vảy giáp hăng hái; ăn thịt nó thì chẳng còn biết gió rét buốt."]

 Lại đi về đông nam ba mươi lăm dặm là núi Tức Cốc. Có nhiều ngọc đẹp, nhiều báo.

 [Quách chú: là báo đen, tức loài hổ đen nay có trong núi ở Kinh Châu.]

 Có nhiều con lư (một loài thú giống lừa, sừng như sừng dê), con chủ (một loài nai lớn), nhiều linh dương và một loài thú khác (?). Sườn nam có nhiều đá mân, sườn bắc có nhiều thanh hoạch.

 Lại đi về đông nam bốn mươi dặm là núi Kê. Trên núi có nhiều cây tử tốt, nhiều cây dâu. Cỏ phần nhiều là hẹ.

 Lại đi về đông nam năm mươi dặm là núi Cao Tiền.

 [Nhậm Thần xét: núi Cao Tiền nay ở cách huyện Nội Hương, phủ Nam Dương năm mươi dặm về phía đông nam, cũng gọi là núi Thiên Trì.]

 Trên núi có nước, rất lạnh và trong.

 [Quách chú: có bản viết là "chảy ngầm".]

 Đó là "tương của Đế Đài" (nước uống ngon của thần Đế Đài).

 [Quách chú: nay trên núi Đàn Thủ ở huyện Hà Đông có nước chảy ngầm ra, đọng lại không chảy, tục gọi là "áng tương" (nước trong vò), chính là loại này.]

 [Nhậm Thần xét: sách Danh thắng chí viết: núi Thiên Trì có nước rất lạnh và trong, ví như tương của Đế Đài. Sách Diêm trì lục viết: núi Đàn Đạo gọi là núi Bách Thê; đỉnh phía đông núi có nước phun ra trắng như tuyết, lắng trong đọng lại thành ao, gọi là Thiên Trì, tục gọi là suối Chỉ Khát (suối hết khát); người già truyền rằng có ngọc nữ đắc đạo ở đó, nên cũng gọi là khe Ngọc Nữ. Có người bảo là chỗ này, e rằng không phải. Bài Sự phú của Ngô Thục có câu "suối Thiên Trì, tương Đế Đài". Bài phú Hà thanh của Hạ Tủng có câu "tương Đế Đài ánh mặt trời". Bài phú Thương minh của Lô Nam có câu "uống tương Đế Đài". Bài phú Kiển tu của họ Từ có câu "súc miệng bằng tương (?) của Đế Đài". Lưu Hội Mạnh nói: tương Đế Đài chính là thứ gọi là "thần phẩn" (nước suối thần phun lên), cũng thuộc loại suối rượu ngọt ở Thái Sơn, nước ngọt ở vực Ngu Uyên. Sách Thích nghĩa viết: phần trước có đá của Đế Đài, ở đây có tương của Đế Đài; bởi khí trong không gì bằng nước, là thứ do "thiên nhất" sinh ra (theo thuyết số học cổ, số một của trời sinh ra nước).]

 Người uống nước ấy thì không bị đau tim.

 [Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Nước của Đế Đài, uống vào trừ bệnh tim; gột rửa tâm hồn, hòa thần dưỡng tính; ăn uống được thảnh thơi, gội tóc tắm bơi."]

 Trên núi có kim, dưới chân núi có đất son.

 Lại đi về đông nam ba mươi dặm là núi Du Hý. Có nhiều cây nữu, cây cương, cây cốc, nhiều ngọc, nhiều phong thạch (một loại đá, dùng làm thuốc).

 Lại đi về đông nam ba mươi dặm là núi Tòng. Trên núi có nhiều tùng, bách; dưới chân núi có nhiều tre. Sông Tòng phát ra trên đỉnh núi rồi chảy ngầm xuống dưới chân núi. Trong sông có nhiều ba ba ba chân, đuôi chẻ nhánh.

 [Quách chú: ba ba ba chân gọi là "năng", thấy chép trong sách Nhĩ Nhã.]

 [Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã dực của La Nguyện viết: ba ba ba chân gọi là năng; nay ao trên núi Quân ở huyện Dương Tiện có ba ba ba chân, có lẽ là một giống riêng. Cho nên sáu ngôi sao dưới sao Khôi, từng cặp sóng đôi nhau, gọi là Tam Năng, là lấy theo hình tượng này. Có người cho rằng ông Cổn (cha vua Vũ) hóa thành "hoàng hùng" chính là con này. Lại sách Thuyết văn nói con vực giống ba ba, có ba chân, phun hơi bắn hại người; phải chăng cũng là con năng? Sách Phát mông ký của Thúc Tích viết: ba ba ba chân là con hùng. Sách Luận hành viết: ba ba ba chân là con năng. Sách Vận thông viết: chữ "năng" đọc theo cách ghép âm "nãi – lai"; sách Tả truyện chép "con hoàng năng vào phòng ngủ", bản ngày nay viết là "hùng" là sai. Sách Lãm viết: sông Y có loài ba chân (?), sông Tòng có ba ba ba chân. Bài phú Lưỡng Kinh có câu: "Cá tầm ở trong hang, ba ba năng có ba chân." Bài phú Giang của Cảnh Thuần (Quách Phác) có câu: "Có ba ba ba chân, có rùa sáu mắt." Lại sách Bạch Trạch đồ chép ba ba một chân, là tinh của ao, tên là Húc, lại càng lạ hơn.]

 Ăn nó thì không mắc cổ dịch (bệnh do trùng độc và dịch bệnh).

 [Nhậm Thần xét: sách Canh Tị biên chép: một người dân ở Thái Thương bắt được ba ba ba chân, nấu ăn xong thì thân thể hóa thành nước máu. Tô Tụng nói: ăn ba ba ba chân thì chết người. Kinh này lại nói ăn vào thì không mắc cổ dịch, mà Lý Thời Trân cũng nói gần đây có người ăn nhầm mà vẫn vô sự. Các thuyết đều không giống nhau, nên ghi cả hai.]

 Lại đi về đông nam ba mươi dặm là núi Anh Chân (?).

 [Quách chú: đọc là "chân".]

 Trên núi có nhiều tùng, bách; dưới chân núi có nhiều cây tử, cây xuân (cây hương xuân).

 Lại đi về đông nam ba mươi dặm là núi Tất. Sông Đế Uyển phát nguồn từ đó, chảy về đông bắc đổ vào sông Thị. Trong sông có nhiều thủy ngọc (tinh thể thạch anh trong suốt), nhiều giao. Trên núi có nhiều ngọc đồ phù (?).

 Lại đi về đông nam hai mươi dặm là núi Lạc Mã. Có một loài thú, hình dạng như con nhím.

 [Nhậm Thần xét: con "vị" thuộc loài nhím.]

 Màu đỏ như lửa son, tên là Lệ (?) (chữ tên bị mất).

 [Quách chú: đọc là "lệ". — Nhậm Thần xét: sách Thập lục quốc xuân thu chép: năm Thái Thượng thứ tư nước Nam Yên, vua Yên là Mộ Dung Siêu tế trời ở đàn phía nam, có con thú như chuột (?) mà màu đỏ, đến đậu bên cạnh Viên khâu (đàn tròn tế trời); ngờ là con thú này, nhưng con ấy to như ngựa, chưa rõ đúng sai.]

 Hễ nó xuất hiện thì nước ấy có dịch bệnh lớn.

 Lại đi về đông nam hai mươi lăm dặm là núi Châm. Sông Thân phát nguồn từ đó.

 [Quách chú: có người nói chữ "Thị" nên là chữ "Thân"; sông Thân nay ở Nam Dương. — Nhậm Thần xét: sách Thủy Kinh viết sông Thân phát ra từ núi Thượng Giới phía đông huyện Vô Âm; Hứa Thận nói phát ra từ núi Trung Dương; đều là tên gọi khác của núi này.]

 Sông chảy về đông, đổ vào sông Nhữ. Trong sông có nhiều nhân ngư, nhiều giao, nhiều con hiệt.

 [Quách chú: con hiệt giống con chó xanh.]

 Lại đi về đông bốn mươi dặm là núi Anh. Dưới chân núi có nhiều thanh hoạch, trên núi có nhiều kim và ngọc.

 Lại đi về đông ba mươi dặm là núi Hổ Thủ. Có nhiều cây thư, cây điêu, cây cư (một loại cây đốt nhiều, thường dùng làm gậy).

 [Quách chú: cây điêu chưa rõ là gì, đọc là "điêu".]

 Lại đi về đông hai mươi dặm là núi Anh Hầu. Trên núi có nhiều phong thạch, dưới chân núi có nhiều xích tích (thiếc đỏ).

 Lại đi về đông năm mươi dặm là núi Đại Thục. Sông Sát phát nguồn từ đó, chảy về đông bắc đổ vào sông Thị. Trong sông có nhiều đất ác trắng.

 Lại đi về đông bốn mươi dặm là núi Ti. Trên núi có nhiều đào, mận, cây thư, cây tử, nhiều cây lũy.

 [Quách chú: nay thuộc loại đậu hổ, đậu ly (các loại đậu dây leo); lũy còn có tên là "đằng", đọc là "lụy". — Nhậm Thần xét: sách Bản thảo gọi là lê đậu (đậu mèo).]

 Lại đi về đông ba mươi dặm là núi Ỷ Đế.

 [Nhậm Thần xét: sách Hoang sử, phần Tuần phỉ kỷ, chép họ Ỷ Đế đóng đô ở núi Ỷ Đế thuộc Nam Dương. Sách Tiền biên viết: Nam Dương có núi Ỷ Đế. Đời Đường, Ngô Quân thi hỏng bèn về ở núi Ỷ Đế thuộc Nam Dương, chính là núi này. Đậu Tử Dã nói: nay là núi Khi Lập cách huyện Nội Hương ba mươi dặm về phía đông.]

 Trên núi có nhiều ngọc, dưới chân núi có nhiều kim. Có một loài thú, hình dạng như chuột phệ (?).

 [Quách chú: sách Nhĩ Nhã nói chuột có mười ba loại, trong đó có loài chuột này, hình dáng chưa rõ; chữ "phệ" đọc như chữ "phệ" trong "chó sủa". — Nhậm Thần xét: sách Bản thảo cương mục và sách Quảng bác vật chí đều viết chữ này theo một tự dạng khác (?).]

 Nó tai trắng, mỏ trắng, tên là Thư Như.

 [Quách chú: chữ "thư" đọc như "tức thư" (?). — Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu viết: Thư Như là loài chuột (?), tai trắng, mỏ trắng.]

 Hễ nó xuất hiện thì nước ấy có binh đao lớn.

 [Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Thư Như là loài chuột nhỏ (?), thân nó vốn vô hại; hễ hiện ra thì quân dấy lên, hai trận giao tranh (?); vạn vật cảm ứng, nào có kể lớn nhỏ."]

 Lại đi về đông ba mươi dặm là núi Nghê.

 [Quách chú: đọc là "nghê".]

 Sông Nghê phát ra trên đỉnh núi rồi chảy ngầm xuống dưới chân núi. Trong đó có nhiều đất ác tốt. Trên núi có nhiều kim, dưới chân núi có nhiều thanh hoạch.

 Lại đi về đông ba mươi dặm là núi Nhã. Sông Lễ phát nguồn từ đó.

 [Quách chú: đọc là "lễ"; nay sông Lễ phát ra ở Nam Dương. — Nhậm Thần xét: phủ Nam Dương nay có sông Lễ, nguồn của nó cùng với sông Hoài đều phát ra từ núi Đồng Bách, nhưng tách dòng chảy về tây, nên cũng gọi sông này là sông Phái (sông nhánh). Lại vùng Thương Ngô, Cửu Nghi cũng có sông Lễ; sách Hán thư, thiên Địa lý chí chép: núi Lịch ở huyện Sung, sông Lễ phát ra từ đó. Thơ Vương Trọng Tuyên tặng Tôn Văn Thủy có câu "dằng dặc sông Đạm sông Lễ", đều không phải sông này.]

 Sông chảy về đông, đổ vào sông Thị. Trong sông có nhiều cá lớn. Trên núi có nhiều cây dâu tốt, dưới chân núi có nhiều cây thư, nhiều xích kim.

 Lại đi về đông năm mươi dặm là núi Tuyên.

 [Nhậm Thần xét: bài phú của Nhan Diên Chi có câu "hẹn Đế Đài ở núi Tuyên"; núi Tuyên chính là núi này.]

 Sông Luân phát nguồn từ đó, chảy về đông nam đổ vào sông Thị. Trong sông có nhiều giao. Trên núi có một cây dâu, to năm mươi thước.

 [Quách chú: vòng thân to năm trượng.]

 Cành của nó tỏa ra bốn ngả.

 [Quách chú: nói cành đan xen nhau tỏa ra bốn phía.]

 Lá to hơn một thước, gân lá đỏ, hoa vàng, đài hoa xanh, tên là "dâu Đế Nữ" (dâu của con gái vua trời).

 [Quách chú: vì con gái vua trông coi nó (?) nên lấy đó đặt tên cho cây dâu. — Nhậm Thần xét: bài phú Nam Đô của Trương Hoành có câu "cây phong, cây hạp, cây lư, dâu Đế Nữ". Bức thư Cẩm đới của Chiêu Minh thái tử có câu "lả lướt vươn tán, cùng đứng bên dâu Đế Nữ". Tập văn của Dữu Tín có câu "mùa xuân thì Đế Nữ hái dâu". Bài phú Dâu của Ngô Thục có câu "dáng như muôn mái hiên của cửa khuyết Phượng, vươn bốn ngả cành của dâu Đế Nữ"; đều gốc từ đây. Bài Đồ tán viết: "Có cây dâu lớn, mọc bên đầm Luân; vòng thân năm trượng, cành đan xen nhau; Viên Khách (một vị tiên nuôi tằm) hái lá, Đế Nữ nuôi tằm."]

 Lại đi về đông bốn mươi lăm dặm là núi Hành.

 [Quách chú: nay núi Hành ở huyện Tương Nam thuộc Hành Dương, là Nam Nhạc (ngọn núi thiêng trấn giữ phương nam), tục gọi là núi Cẩu Lũ.]

 [Nhậm Thần xét: sách Hoàn vũ ký viết: núi này ứng với vị trí sao Dực, sao Chẩn, độ số ứng với Cơ Hành (tên các sao trong chòm Bắc Đẩu); Hành là ngôi sao thứ hai của chòm Bắc Đẩu, tức sao Ngọc Hành, nên núi có tên là Hành. Sách Kinh Châu ký của Thịnh Hoằng Chi viết: núi Hành ở Nam Nhạc là đài thiêng Chu Lăng, động báu Thái Hư. Sách Ngũ nhạc chân hình đồ viết: mười ngọn núi Tiềm, Lư, Ma, Ngọc Tứ, Động Dương, Tiểu Quy, Cửu Nghi, La Phù… là các núi phò tá; lại có cõi thần thánh gọi là động thiên Chu Lăng (cõi tiên trong hang núi), đều là chỉ núi Hành. Sách ấy lại nói thần Nam Nhạc họ Sùng, tên… (?). Sách Hà đồ viết: thần Nam Nhạc Hành Sơn quân họ Đan, tên là Linh Trĩ. Sách Vân cấp thất thiêm viết: thần Nam Nhạc họ Lạn, tên là Dương Quang. Sách Chẩm trung thư của Cát Hồng viết: họ Chúc Dung làm Xích Đế (vua trời phương nam, màu đỏ), cai quản núi Hành Hoắc. Dương Thận nói: núi Hành còn có tên là Chi Cương.]

 Trên núi có nhiều thanh hoạch, nhiều cây dâu. Chim phần nhiều là chim cù dục (chim sáo, yểng).

 Lại đi về đông bốn mươi dặm là núi Phong. Trên núi có nhiều phong thạch. Cây phần nhiều là dâu, nhiều cây dương đào, hình như cây đào mà thân vuông.

 [Quách chú: còn có tên là … đào (?). — Nhậm Thần xét: thân cây dương đào to bằng ngón tay, giống cây gỗ mà mềm yếu; sách Nhĩ Nhã gọi là "trường sở" hay "diêu dặc"; Kinh Thi có câu "chỗ đất trũng có cây trường sở", chính là nó. Sách Bản thảo ghi còn có tên là dương trường, lại có tên là tế tử.]

 Có thể dùng để chữa da sưng phù.

 [Quách chú: chữa chứng da sưng.]

 Lại đi về đông bảy mươi dặm là núi Ẩu. Trên núi có nhiều ngọc đẹp, dưới chân núi có nhiều kim. Cỏ phần nhiều là cỏ kê cốc.

 Lại đi về đông ba mươi dặm là núi Tiên. Cây phần nhiều là cây du, cây nữu, cây thư. Cỏ phần nhiều là cây môn đông (?) (một loại cỏ làm thuốc). Sườn nam có nhiều kim, sườn bắc có nhiều sắt. Có một loài thú, hình dạng như con mạc, mỏ to màu đỏ, mắt đỏ, đuôi trắng.

 [Nhậm Thần xét: "mô" tức là con mạc. Sách Nam Trung chí viết: con mạc to như con lừa, hình giống con gấu, màu xám trắng, rất khỏe, liếm sắt mà làm tiêu được mười cân, da nó ấm. Sách Ngũ hầu chinh viết: loài thú ăn sắt là con mạc, loài vật ăn khói là con sóc bay (?). Lại viết: phân con mạc có thể cắt được ngọc, nước tiểu con mạc có thể làm sắt tan thành nước.]

 Hễ nó xuất hiện thì ấp ấy có lửa cháy; tên nó là Di Tức (?).

 [Quách chú: chữ đầu đọc là "di". — Nhậm Thần xét: sách Biền nhã viết: con Di Tức giống con mạc. Sách Sự vật cám châu viết: con Di Tức như con chó, mắt và mỏ đỏ, đuôi trắng, hiện ra thì có cháy lớn. Sách Đàm hội viết: thú lửa báo trước điềm cháy, Di Tức là loài thú lửa, hễ nó hiện ra thì]

 [ấp ấy có hỏa hoạn.]

 Lại đi về đông ba mươi dặm là núi Chương.

 [Quách chú: có bản viết là núi Đồng. — Nhậm Thần xét: sách Thượng thư nhật ký viết: núi Chương ở phía đông bắc huyện Cánh Lăng thuộc Giang Hạ, sách cổ văn cho đó là núi Nội Phương; ngờ là núi này. Lại sách Tứ Xuyên tổng chí viết: cách Thành Đô sáu mươi dặm về phía tây cũng có núi Chương, còn có tên là núi Lạc Thông, không phải núi này.]

 Sườn nam có nhiều kim, sườn bắc có nhiều đá đẹp. Sông Cao phát nguồn từ đó, chảy về đông đổ vào sông Lễ. Trong sông có nhiều thúy thạch (một loại đá giòn) (?).

 [Quách chú: chưa từng nghe nói đến; chữ "thúy" đọc theo cách ghép âm "ngư – thúy".]

 Lại đi về đông hai mươi lăm dặm là núi Đại Chi. Sườn nam có nhiều kim. Cây phần nhiều là cây cốc, cây tạc. Không có cỏ cây.

 Lại đi về đông năm mươi dặm là núi Khu Ngô. Cây phần nhiều là cây thư.

 Lại đi về đông năm mươi dặm là núi Thanh Hung. Cây phần nhiều là cây cốc. Có nhiều ngọc; trên núi có nhiều phong thạch.

 Lại đi về đông năm mươi dặm là núi Đại Quỷ.

 [Quách chú: phần trước đã có núi này, ngờ là trùng tên.]

 Sườn nam có nhiều xích kim, sườn bắc có nhiều chỉ thạch (đá mài).

 Lại đi về đông mười dặm là núi Chủng Cữu. Không có cỏ cây.

 Lại đi về đông bắc bảy mươi dặm là núi Lịch

 [Quách chú: có bản viết là "Ma"]

 Thạch. Cây phần nhiều là cây kinh (một loại cây bụi có gai), cây khởi. Sườn nam có nhiều vàng, sườn bắc có nhiều đá mài. Có một loài thú, hình dạng như con mèo rừng mà đầu trắng, móng như hổ, tên là Lương Cừ; hễ nó xuất hiện thì nước ấy có binh đao lớn.

 [Nhậm Thần xét: sách Biền nhã viết: Lương Cừ, Phỉ Phỉ, Mông Tụng đều thuộc loài mèo rừng. Bài Đồ tán viết: "Lương Cừ đem binh đến, liền dấy lên tai họa; chim Chỉ Đồ tránh được lửa; vạn vật đều có tài riêng; nghe thấy nó… gió lớn bèn tới (?)."]

 Lại đi về đông nam một trăm dặm là núi Cầu. Sông Cầu phát ra trên đỉnh núi rồi chảy ngầm xuống dưới chân núi. Trong đó có đất son tốt. Cây phần nhiều là cây thư, nhiều một loại tre (?).

 [Quách chú: thuộc loại tre nhỏ.]

 Sườn nam có nhiều kim, sườn bắc có nhiều sắt.

 Lại đi về đông hai trăm dặm là núi Sửu Dương. Trên núi có nhiều cây điêu, cây cư. Có một loài chim, hình dạng như con quạ mà chân đỏ, tên là Chỉ Đồ.

 [Quách chú: chữ "chỉ" đọc như chữ "chỉ" trong "chỉ cam" (một loại cam quýt). — Nhậm Thần xét: sách Biền nhã viết: Chỉ Đồ là loài chim phòng lửa.]

 Có thể dùng để phòng hỏa hoạn.

 Lại đi về đông ba trăm dặm là núi Áo. Trên núi có nhiều cây bách, cây nữu, cây cương. Sườn nam có nhiều ngọc đồ phù (?). Sông Áo phát nguồn từ đó, chảy về đông đổ vào sông Thị.

 [Nhậm Thần xét: sách Thủy Kinh chú viết là sông Úc: "sông Thử lại chảy về tây, sông Úc đổ vào".]

 Lại đi về đông ba mươi lăm dặm là núi Phục. Cây phần nhiều là cây thư. Trên núi có nhiều phong thạch, dưới chân núi có nhiều xích tích.

 Lại đi về đông ba trăm dặm là núi Yểu.

 [Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa, bản in khắc gỗ, viết là núi Tra.]

 Trên núi có nhiều cỏ gia vinh (một loài cỏ quý, tương truyền ăn vào thì không sợ sấm sét), nhiều kim và ngọc.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video