Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom sách vở của bốn kho kinh, sử, tử, tập, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn).
Sơn Hải kinh quảng chú (sách "Kinh về núi và biển", có lời chú giải mở rộng), quyển sáu.
Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.
Hải ngoại Nam kinh (thiên kinh chép về vùng phía nam ở ngoài biển).
Những gì đất chở, trong khoảng lục hợp 〔Quách Phác (người đời Tấn, người chú giải Sơn Hải kinh sớm nhất) chú: bốn phương cùng trên và dưới gọi là lục hợp, tức toàn bộ không gian trời đất〕, trong bốn biển, đều được mặt trời mặt trăng chiếu sáng, được các vì sao làm mốc định hướng, được bốn mùa làm mốc ghi thời, được Thái Tuế (một ngôi sao tưởng tượng chạy ngược chiều sao Mộc, mười hai năm đi hết một vòng trời, dùng để định tên năm) làm chuẩn để tổng kết. Đó là nơi thần linh sinh ra, nên vật ở đó hình thù khác lạ, có loài chết yểu, có loài sống lâu. Chỉ bậc thánh nhân (người có trí tuệ và đức hạnh cao nhất) mới hiểu thấu lẽ ấy. 〔Quách chú: ý là nếu không phải người xét đến cùng lẽ vật và hiểu tận bản tính của muôn loài thì không thể truy đến tận gốc những biến hóa của chúng.〕
Vùng ngoài biển, từ góc tây nam đến góc đông nam. 〔Quách chú: "trâu" nghĩa như "góc", đọc là "trâu".〕
Nước Kết Hung ở phía tây nam vùng ấy, người ở đó ngực nhô ra. 〔Quách chú: phía trước ngực lồi ra, giống như người có yết hầu lồi ở cổ.
Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam Tử chép rằng trong ba mươi sáu nước ngoài biển, từ tây nam đến đông nam có dân Kết Hung và dân Vũ. Sách Bác vật chí chép: nước Kết Hung có chim Diệt (?). Bài Toại cổ của Giang Yêm có câu "Kết Hung, Phản Thiệt".〕
Núi Nam ở phía đông nam nước ấy. Từ núi này trở đi, người ta gọi "trùng" là rắn, gọi rắn là cá. 〔Quách chú: lấy chữ "trùng" để gọi rắn, lấy chữ "cá" để gọi rắn.
Nhậm Thần xét: sách bổ chú của Dương Thận nói nay vùng Lĩnh Nam (vùng phía nam dãy Ngũ Lĩnh, tức Quảng Đông, Quảng Tây) gọi rắn là "ngoa", có nơi gọi là "mao thiện" (lươn cỏ). Bài Đồ tán (bài văn vần ngắn đề vào tranh minh họa Sơn Hải kinh, do Quách Phác làm) viết: "Đồ rẻ chẳng có món cống cố định, đồ quý chẳng có thứ báu muôn đời; vật chẳng tự định tên mình, tên vật là do con người đặt; muôn việc đều như vậy,
há chỉ riêng chuyện rắn với cá".〕
Có thuyết nói núi Nam ở phía đông nam nước Kết Hung.
Chim Tỉ dực (chim liền cánh) ở phía đông, lông màu xanh và đỏ 〔Quách chú: giống vịt trời〕. Hai con chim phải ghép cánh vào nhau mới bay được 〔Nhậm Thần xét: tức là chim Man man〕. Có thuyết nói chim ở phía đông núi Nam.
Nước Vũ Dân (dân có lông chim) ở phía đông nam, người ở đó đầu dài, mình mọc lông. 〔Quách chú: biết bay nhưng không bay xa được, đẻ trứng; tranh vẽ trông giống như tiên.
Nhậm Thần xét: Bác vật chí chép: dân nước Vũ Dân có cánh, bay không xa; ở đó có nhiều chim loan (một loài chim thần giống chim phượng), dân ăn trứng chim ấy; nước này cách núi Cửu Nghi bốn vạn ba nghìn dặm.
Sách Dị lâm chép: dân Vũ má dài, mỏ chim, mắt đỏ, đầu trắng, mình có lông, không bay xa được.
Sách Sự vật cám châu chép: nước Vũ Dân ở phía đông nam biển, sống giữa các vách núi cheo leo; dân ở đó má dài, mỏ chim, mình mọc lông, giống người nhưng đẻ trứng.
Thiên Nguyên đạo huấn trong Hoài Nam Tử viết: "dẹp yên Tam Miêu, khiến dân Vũ vào chầu"; lời chú giải là: dân nước Vũ ở phương nam.
Sách Kim lâu tử chép: thời vua Thuấn, dân Vũ dâng vải hỏa hoán (loại vải bỏ vào lửa thì sạch mà không cháy, tức vải dệt bằng sợi khoáng chất chịu lửa).
Sách Thuyết lược của họ Cố chép: thời vua Thuấn điềm lành đặc biệt nhiều; dân Vũ và các nước khác dâng vải vàng, giặt bằng lửa.
Sở từ có câu: "Theo người Vũ đến gò Đan Khâu"; Vương Dật chú rằng đó chính là nước người Vũ.
Thơ Cao Thúc Tự có câu: "Nhà ở cạnh gò của người Vũ".
Phú của Tôn Xước có câu: "Theo người Vũ đến gò Đan Khâu, tìm cõi phúc chẳng chết".
Bài Toại cổ của Giang Yêm có câu: "Nối gót dân Giao Hĩnh và người Vũ".
Đồ tán viết: "Mỏ chim má dài, có lông thì đẻ trứng; giương cánh mà bay, như rồng bay nhưng không xa; loài người vốn thuộc giống trần trụi không lông, sao hình dạng lại trái ngược như thế".〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông nam chim Tỉ dực, người ở đó má dài. 〔Quách chú: sách Khải phệ viết: hình dạng dân Vũ là mỏ chim, mắt đỏ, đầu trắng.〕
Có mười sáu vị thần người (hai lần tám) nối tay nhau, canh đêm cho Thiên đế ở vùng đồng này. 〔Quách chú: hiện ra cả ngày lẫn đêm (?).
Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử chép: có thần người nối tay nhau canh đêm cho Thiên đế; lời chú nói: họ nối tay nhau, hô to, đi tuần trong đêm.
Đồ tán viết: "Phía đông dân Vũ có thần canh đêm, mười sáu vị nối tay, tự ràng buộc vào nhau; ngày đêm hiện ra, kỳ dị theo thời mà ẩn hiện biến hóa".
Sách bổ chú của Dương Thận nói: vùng man di phương nam đôi khi có thứ này, người đi đêm gặp phải; dân địa phương gọi là thần dạo đêm, cũng chẳng lấy làm lạ.〕
Các thần ở phía đông dân Vũ, mặt có má nhỏ, lông mày đỏ 〔Quách chú: chỗ phía trên má (?) có màu đỏ thẫm〕, tổng cộng mười sáu người 〔Quách chú: ngờ rằng câu này là lời người đời sau thêm vào〕.
Chim Tất Phương ở phía đông, phía tây sông Thanh Thủy; chim này mặt người, một chân. 〔Nhậm Thần xét: Bão Phác Tử có câu nói về các loài biến hình, chín đầu, Tất Phương mặt người (?) — tức là chim này.
Sách Hàn Tử chép lời Sư Khoáng: Hoàng Đế họp quỷ thần trên núi Thái Sơn, cưỡi xe voi kéo, sáu con giao long đi theo, chim Tất Phương đi kèm bên bánh xe.
Hoài Nam Tử chép: nước sinh ra quái Võng Tượng, cây sinh ra Tất Phương.
Sách Ý lâm chép: tinh của cây là Tất Phương, tinh của lửa là Du Quang.
Sách Quảng nhã chép: thần đất gọi là Phần Dương, thần cây gọi là Tất Phương.
Bài phú Thục đô của Dương Hùng có câu: "thú thì có Do, Hộc, Tất Phương" — ngờ rằng đó không phải loài này.
Lưu Hội Mạnh nói: chim Tần-già (chim Ca-lăng-tần-già trong kinh Phật) ở nước Phật cũng mặt người; phía bắc núi Vũ có loài chim hót hay, cũng mặt người, mỏ chim, một chân, tên là Thanh Địch (?), tiếng kêu như chuông, khánh, sênh, vu (các loại nhạc khí); lại có chim Hoan, chim … (?), chim Thác … (?), chim Phù Hề đều là chim mặt người, cùng với loài này… (câu bỏ dở).〕
Có thuyết nói chim ở phía đông thần Nhị Bát (mười sáu vị thần nói trên).
Nước Hoan Đầu ở phía nam, người ở đó mặt người, có cánh, mỏ chim, đang bắt cá. 〔Quách chú: Hoan Đâu là bề tôi vua Nghiêu, có tội, tự gieo mình xuống biển Nam mà chết; vua thương xót, cho con ông ở biển Nam để thờ cúng ông; tranh vẽ cũng trông giống tiên.
Nhậm Thần xét: sách Thần dị kinh chép: họ Hoan Đâu chân chim, chống cánh mà đi, ăn cá, không sợ mưa gió, đụng phải vật gì thì đến chết mới thôi (?).
Bác vật chí chép: dân nước Hoan Đâu đều là tiên; Hoan Đâu là quan Tư đồ (quan coi việc dân chúng và giáo hóa) của vua Nghiêu; dân ở đó thường bắt cá trên các đảo biển, mặt người miệng chim, cách nước phía nam một vạn sáu nghìn dặm.
Sách Lã thị Xuân thu chép: phía nam đất Phọc Lâu (?), các nước Dương Ngu, Hoan Đâu phần nhiều không có vua.
Đồ tán viết: "Nước Hoan mỏ chim, khi đi thì chống cánh; ẩn mình nơi bờ biển, chỉ ăn kê đen (?), thật là lúa tốt; cái gọi là ướt…" (?).〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông chim Tất Phương; có thuyết gọi là nước Hoan Chu.
Nước Yếm Hỏa ở phía nam nước ấy; người ở đó thân thú, màu đen, lửa phát ra từ trong miệng. 〔Quách chú: nghĩa là biết phun lửa; tranh vẽ giống con khỉ mà màu đen.
Nhậm Thần xét: Bác vật chí chép: dân nước Yếm Quang có ánh sáng phát ra từ miệng.
Sự vật cám châu chép: dân Yếm Quang hình dạng như vượn khỉ, ánh sáng phát ra từ miệng; lại chép: thú Yếm Hổ giống khỉ, mình đen, miệng phun lửa — tức là loài này.
Phần Tập giải trong sách Bản thảo chép: phương nam có dân Yếm Hỏa và thú ăn lửa; lời chú nói: nước ấy gần nước Côn Lôn đen, người ở đó ăn được than lửa; thú ăn lửa tên là Họa Đẩu.
Đồ tán viết: "Có người mình thú, hình dạng quái lạ; hít thở tinh khí của lửa, lửa theo hơi thở mà bốc mạnh; suy ra cũng chẳng có gì kỳ lạ, lẽ trời vốn có…" (?).
Lại nữa, phong tục nước Đại Tần (đế quốc La Mã) có nhiều trò ảo thuật lạ, như trong miệng phun ra lửa. Năm Vĩnh Ninh thứ nhất đời Hán An Đế, lại có nước Đàn đến chầu, dâng nhạc và người làm ảo thuật, biết biến hóa, phun lửa. Đó là thuật "ngư long mạn diễn" (trò tạp kỹ biến hóa, như hóa cá thành rồng), chứ không phải điều tự nhiên.〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông nước Hoan Chu.
Cây Tam Châu ở phía bắc nước Yếm Hỏa, mọc bên sông Xích Thủy; cây giống cây bách, lá đều là ngọc trai. 〔Nhậm Thần xét: "Tam Châu" (nghĩa là ba gốc) thường được viết thành "Tam Châu" với chữ "châu" nghĩa là ngọc.
Hoài Nam Tử chép: cây Tam Châu ở phía đông bắc.
Bác vật chí chép: cây Tam Châu mọc trên sông Xích Thủy.
Bài Sự phú của Ngô Thục có câu: "Thấy cây Tam Châu ở Xích Thủy, trồng cây Ngũ Tạc ở cung Hán".
Đồ tán viết: "Nơi cây Tam Châu mọc là bên bờ Xích Thủy; lá vươn như cây bách, đẹp đẽ tráng lệ như sao chổi; tắm màu nơi sóng đỏ, tự ánh lên như ráng chiều".
Thơ Đào Tiềm đọc Sơn Hải kinh: "Rực rỡ cây Tam Châu, gửi mình bờ nam Xích Thủy; cao vút cây quế trước gió, tám cây cùng thành rừng".
Thơ Ngô Quân: "Sao đến được núi Côn Lôn, thấy cây Tam Châu cong vươn".
Thơ Chử Nhân (?): "Ai bảo trọng cây Tam Châu, rốt cuộc lại tranh với tám cây quế".
Thơ Trương Cửu Linh: "Nghiêng mắt thấy đôi chim trả, làm tổ trên cây Tam Châu".
Thơ Lý Bạch: "Xanh xanh cây Tam Châu".
Thơ Vương Thế Trinh: "Cây Tam Châu bên Xích Thủy".
Lời tựa tập văn của Cao Sĩ Liêm: "Được báu vật của mười thành, hái cây Tam Châu".
Lại nữa, người đời Đường gọi ba anh em Vương Miễn (?) là "cây Tam Châu". Những chỗ đó đều bắt nguồn từ đây.
Sách Lưu thanh nhật trát chép: cây châu ở Lĩnh Nam, ngọc sinh trong con trai, con trai sinh trên cây, bám chặt không rời; còn cây thì mọc trên đá dưới biển; dân chài người Đản và người Giao (người cá trong truyền thuyết) thường lặn xuống nước đục đá lấy cây. Đại khái nó cũng cùng loại với cây san hô, cây lang can (một loại đá quý như ngọc), nhưng cây Tam Châu thì lạ hơn.
Phần Thích nghĩa của Vương Sùng Khánh nói: "lá đều là ngọc" nghĩa là lá mọc trông như hạt ngọc, chứ không phải thật có ngọc.〕
Có thuyết nói cây ấy giống như sao chổi 〔Quách chú: giống hình sao chổi〕.
Nước Tam Miêu ở phía đông sông Xích Thủy 〔Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử chép trong ba mươi sáu nước ngoài biển có dân Nhị Miêu (?); sách Lộ sử viết là Tam … (?)〕; người ở đó đi theo nhau thành hàng. 〔Quách chú: xưa vua Nghiêu nhường thiên hạ cho vua Thuấn, vua nước Tam Miêu chê trách, Đế giết đi; dân Hữu Miêu làm phản, chạy vào biển Nam, lập thành nước Tam Miêu.
Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: cũng như tộc Lục Hồn dời đến Y Châu mà vẫn gọi là Lục Hồn.〕
Có thuyết gọi là nước Tam Mao.
Nước Điệt ở phía đông. 〔Quách chú: đọc là "trật", cũng đọc là "thế".
Nhậm Thần xét: sách Quốc danh ký chép: trong kinh có dân Vu Nhân, dân Điệt họ Phần, là con cháu của Đế Tuấn; sách Quảng vận có ghi nước Điệt, chính là nước này.〕
Người ở đó da vàng, biết cầm cung bắn rắn. 〔Quách chú: Đại hoang kinh nói nước này tự nhiên có sẵn ngũ cốc (năm loại lương thực chính) và quần áo.〕
Có thuyết nói nước Điệt ở phía đông nước Tam Mao. 〔Nhậm Thần xét: Đồ tán viết: "Không nuôi tằm, không ươm tơ, không cày cấy, không gặt hái; trăm thú cùng múa, bầy chim vỗ cánh; ấy gọi là dân Điệt, tự nhiên có cơm ăn áo mặc".〕
Nước Quán Hung ở phía đông, người ở đó ngực có lỗ thủng. 〔Quách chú: sách Thi Tử viết: dân man di bốn phương có người ngực thủng, có người mắt sâu, có người đùi dài; đức của Hoàng Đế từng khiến họ tìm đến. Sách Dị vật chí chép: người nước Xuyên Hung cởi áo ra thì không có lỗ, chẳng phải bẩm sinh như vậy; có lẽ họ bắt chước người Quán Hung này.
Nhậm Thần xét: sách Hà đồ ngọc bản chép: hai bề tôi của Phòng Phong lấy dao tự đâm xuyên tim mà chết; vua Vũ thương xót, rút dao ra, chữa bằng cỏ bất tử, họ trở thành dân Xuyên Hung.
Nhưng Kim lâu tử chép năm thứ chín đời vua Thuấn, dân Quán Hung dâng tôm ngọc (?); sách Trúc thư chép năm thứ năm mươi chín đời Hoàng Đế, họ Quán Hung đến làm khách. Vậy trước đó đã có nước này rồi.
Mặc Tử chép: tám nước man có Xuyên Hung.
Sách Khỏa trùng lục chép: nước Xuyên Hung ở phía đông biển Thịnh (?).
Bài lộ bố (văn báo tin thắng trận) của Lạc Tân Vương viết: "Vùng Xuyên Hung xa xôi cũng theo mũ đai triều phục mà đến chầu vua; dân Kỳ Quăng, Đam Nhĩ theo lịch của triều đình (tức chịu thần phục) mà xin đặt quan cai trị".〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông nước Điệt.
Nước Giao Hĩnh ở phía đông, người ở đó ống chân bắt chéo nhau. 〔Quách chú: nghĩa là ống chân cong vẹo, bắt chéo vào nhau, tức cái gọi là "khắc trán, ngón chân chéo". Có bản viết là "cổ", tức người ở đó đi mà cổ quấn vào nhau (?).
Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử viết là "Giao Cổ" (đùi chéo), nay gọi là Giao Chỉ.
Sách Đông Hán thư chép: ở đó nam nữ tắm chung một dòng sông, nên gọi là Giao Chỉ.
Sách Lễ Tam triều ký viết: "phía bắc vỗ yên Bắc Phát, Cừ Sưu; phía nam vỗ yên Giao Chỉ".
Sách Quế hải ngu hành chí của Phạm Thành Đại chép: An Nam có núi Bá Lưu, vòng quanh mấy trăm dặm, đều như vòng sắt bao quanh, không thể leo lên; bên trong có nước đất, chỉ một lỗ hổng vào được mà người trong đó thường tự bít lại; người và vật ở đó kỳ quái, không giao thông với người ngoài. Ngờ rằng đây mới chính là đất Giao Chỉ thời xưa; còn người Giao Chỉ ngày nay thì thân thể không khác gì người Hoa.
Sách Bút ký của họ Lý chép: người Giao Chỉ ngón chân đều chồng lên nhau.
Trương Kính Tâm trong sách Ngự Giao ký dẫn kinh rằng: "Giao Chỉ, người ở đó ống chân chéo nhau" — hơi khác với câu văn ở đây.〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông nước Xuyên Hung. 〔Nhậm Thần xét: Bác vật chí chép: dân Giao Chỉ ở phía đông nước Xuyên Hung. Bài thơ vượt biển của Thẩm Thuyên Kỳ có câu: "Từng nghe quận Giao Chỉ, phía nam liền với nước Quán Hung".〕
Dân Bất Tử ở phía đông. 〔Nhậm Thần xét: Sở từ có câu: "Nơi nào người không chết? Người khổng lồ giữ gì?". Hoài Nam Tử chép trong ba mươi sáu nước ngoài biển có dân Bất Tử; lại nói "dân sống nhờ hít khí, cõi đồng không có cái chết" — chính là nơi này. Bài Toại cổ của Giang Yêm có câu: "Nước không chết là nhờ đâu?".〕
Người ở đó da đen, sống lâu không chết. 〔Quách chú: có núi Viên Khâu, trên có cây bất tử, ăn vào thì sống lâu; lại có suối Xích Tuyền (suối đỏ), uống vào thì không già.
Nhậm Thần xét: sách Quát địa đồ chép: trên núi Viên Khâu có suối đỏ, uống vào thì không chết.
Bác vật chí chép: núi Viên Khâu có cây bất tử, ăn vào thì sống lâu.
Thơ du tiên của Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác) có câu: "Viên Khâu có cỏ lạ, Chung Sơn tuôn nước thiêng".
Sách Lạc Dương cung điện bạ chép: trước điện Minh Quang có hai cây trường sinh; vườn Hoa Lâm nhà Tấn có hai cây trường sinh — đó chính là cây bất tử.
Lại nữa, Liễu Châu ở Quảng Tây có cỏ Thư (?), cũng gọi là cỏ bất tử.
Sách Chu bễ toán kinh chép: hai bên đường Trung hành (vòng tròn giữa trên bản đồ trời cổ, đường mặt trời đi vào ngày xuân phân, thu phân) mùa đông vẫn có cỏ không chết.
Sách Tục bác vật chí của Lý Thạch chép: nước Chi có cỏ hoạt nhân (cỏ làm người sống lại), người chết lấy cỏ ấy phủ lên mặt thì sống lại. Những thứ đó đều cùng loại với cây bất tử.
Đồ tán viết: "Có người ở trên núi Viên Khâu; suối đỏ giữ tuổi xuân, cây thần nuôi mạng sống; được hưởng tuổi thọ lâu xa, dằng dặc không cùng".
Thơ Đào Tiềm đọc Sơn Hải kinh: "Xưa nay ai cũng chết, người nào được sống mãi? Không chết lại không già, vạn năm như thường vậy. Suối đỏ cho ta uống, Viên Khâu là lương ta; sắp cùng mặt trời, mặt trăng, các vì sao dạo chơi, tuổi thọ há có lúc hết".〕
Có thuyết nói dân này ở phía đông nước Xuyên Hung.
Nước Kỳ Thiệt (lưỡi chẻ) ở phía đông. 〔Quách chú: người ở đó lưỡi đều chẻ đôi; có thuyết gọi là Chi Thiệt.
Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử chép: phương đông nam có dân Phản Thiệt (lưỡi ngược); lời chú nói: tiếng nói của họ người ngoài không hiểu được, nhưng họ tự hiểu nhau.
Sách Lã lãm chép: nước Phản Thiệt là nước có phong tục khác lạ.
Bài phú Đông Kinh có câu: "Người nói tiếng lưỡi kép, qua chín lần thông dịch, đều cúi đầu đến chầu vua".
Sách Vựng uyển của họ Vương chép: nước Phản Thiệt, người ở đó lưỡi lộn ngược — chính là nước này.
Sách Thập di ký chép: người nước Nhân Tiêu, đầu lưỡi quặt ngược vào trong họng, cũng gọi là hai lưỡi chồng lên nhau.
Sách Lãm chép: phía tây nước Hiên Cừ, dân có bốn lưỡi, ba con ngươi; sách Thông khảo gọi là nước Tam Đồng — cũng là loại này.
Lại xét sách Vật lý luận: lưỡi thuộc về tâm (theo y học cổ, lưỡi là cửa ngõ biểu hiện của tạng tim, thuộc hành hỏa); hỏa vượng nhất ở cung Tỵ (chi thứ sáu trong mười hai địa chi, thuộc hành hỏa, ứng với con rắn), Tỵ là rắn, cho nên rắn có lưỡi chẻ. Dân lưỡi chẻ ở phương nam có lẽ cũng là dấu hiệu của hỏa vượng chăng.
Sách Lộ sử chép: Thiên Hoàng thân cao lớn mà có ba lưỡi — vậy Trung Quốc cũng có người lưỡi chẻ.
Đồ tán viết: "Nấu vàng trong lò lớn, đúc thành muôn loại; tạo hóa không thiên vị, để mỗi loài theo phần mình được bẩm thụ; tất cả đều được thành hình trọn vẹn theo cách riêng, ở đó thấy được dấu hiệu (?)".〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông dân Bất Tử.
Gò Côn Lôn ở phía đông, gò ấy vuông vức bốn phía. 〔Quách chú: "khư" là phần nền dưới chân núi.
Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói gò này ở núi Ô Tư Tạng (vùng Tây Tạng).〕
Có thuyết nói gò ở phía đông nước Kỳ Thiệt, vuông vức bốn phía.
Hậu Nghệ đánh nhau với Tạc Xỉ ở cánh đồng Thọ Hoa, Nghệ bắn chết Tạc Xỉ. 〔Nhậm Thần xét: sách Hồng liệt giải (tức Hoài Nam Tử) có dân Tạc Xỉ, chính là kẻ này. Cao Dụ nói: Tạc Xỉ là tên một loài thú, răng dài ba thước, hình như cái đục, đâm xuyên xuống dưới cằm; Nghệ bắn chết nó.
Bác vật chí chép: Nghệ đánh Tạc Xỉ ở đồng Trù Hoa; Nghệ cầm cung, Tạc Xỉ cầm giáo, Nghệ giết được Tạc Xỉ.
Lộ sử chép: vua Nghiêu giết Tạc Xỉ ở đồng Trù Hoa, giết Cửu Anh trên sông Hung Thủy. Trù Hoa chính là Thọ Hoa.
Sách Thanh Khâu ký chép: đầm ở phía đông là Trù Hoa, đầm ở phía nam là Hung Thủy.
Đồ tán viết: "Tạc Xỉ là người, quả có nanh khác thường; hung dữ hơn Cửu Anh, tàn hại hơn rắn dài; vua Nghiêu bèn sai Nghệ giết ở Thọ Hoa".
Sách Kim giới lâm lang chép bia chùa Chiêu Nhân có câu: "Diệt kẻ bạo ngược ở đầm Thọ Hoa, giết kẻ hung ác ở đồng Tuyệt Bí" — vốn lấy từ đây.〕
Nơi đánh nhau ở phía đông gò Côn Lôn. Nghệ cầm cung tên, Tạc Xỉ cầm khiên. 〔Quách chú: Tạc Xỉ cũng là người, răng như cái đục, dài năm sáu thước, nên lấy đó làm tên.
Nhậm Thần xét: sách Uyển ủy dư biên dẫn kinh, chép chữ "khiên" thành một chữ khác, là sai.〕
Có thuyết nói Tạc Xỉ cầm qua (một loại giáo có lưỡi ngang). 〔Quách chú: chưa rõ. Nhậm Thần xét: có thuyết nói Tạc Xỉ cầm qua.〕
Nước Tam Thủ ở phía đông, người ở đó một thân ba đầu. 〔Nhậm Thần xét: Bão Phác Tử chép: có loài ở tổ trên cây, ở giữa đồng, một mắt, ba đầu.
Nam Hoa kinh chép: có người ba đầu canh giữ cây lang can — cũng giống chuyện Can Kỳ Tử (?).
Lý Thời Trân trong bài Nhân khôi luận nói: người có đủ tứ chi và bảy lỗ (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi và miệng) là lẽ thường; nhưng ở chốn hoang xa có những dân ba đầu, vai liền vai, đầu bay được, có đuôi rủ.
Hoài Nam Tử chép: từ tây nam đến đông nam có dân ba đầu.
Đồ tán viết: "Tuy nói cùng chung một khí, nhưng hít thở mỗi đầu một đường; nhìn thì cùng thấy, ăn thì đều no; hình vật tự nó trọn vẹn, tạo hóa nào phải cố khéo".
Lại nữa, Bác vật chí chép dân Song hai đầu bốn tay, cũng thuộc loại người ba đầu.〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông Tạc Xỉ.
Nước Chu Nhiêu ở phía đông, người ở đó thấp bé, đội mũ thắt đai. 〔Quách chú: người ở đó cao ba thước, ở trong hang, khéo làm đồ máy móc, có ngũ cốc để ăn.〕
Có thuyết nói đó là nước Tiêu Nghiêu, ở phía đông nước Tam Thủ. 〔Quách chú: sách Ngoại truyện chép: dân Tiêu Nghiêu cao ba thước, là thấp nhất. Sách Thi hàm thần vụ chép: từ Trung Châu về phía đông và tây bốn mươi vạn dặm có nước Tiêu Nghiêu, người cao một thước năm tấc.
Nhậm Thần xét: sách Thông khảo chép: người Tiêu Nghiêu cao ba thước, ở hang, bơi giỏi, chim thú đều sợ; đất ấy cây cỏ mùa đông rụng, mùa hè mọc.
Sách Trúc thư kỷ niên chép: năm thứ hai mươi chín đời vua Nghiêu, họ Tiêu Nghiêu cống lông chim Một Vũ (?). Sách Đế vương thế kỷ chép: thời vua Thuấn, họ Tiêu Nghiêu đến cống lông Một Vũ. Bài tụng Quảng Thành của Mã Dung có câu "nhận lông chim quý của Tiêu Nghiêu", chính là nói việc này.
Thời Hán Minh Đế, nước Tiêu Nghiêu ở phía tây nam đến cống. Trong niên hiệu Vĩnh Sơ đời Hán An Đế, giống người Tiêu Nghiêu là bọn Lục Lại đem cả tộc xin quy phục.
Hoài Nam Tử chép: Tiêu Nghiêu gọi là Viêm Thượng (?).
Lâm Hy Dật chú sách Liệt Tử: người Tiêu Nghiêu cao một thước năm tấc, người Tranh cao chín tấc.
Đồ tán viết: "Hình thể khác lạ, khí bẩm muôn vẻ; người lớn cao ba trượng, Tiêu Nghiêu hơn một thước; gộp lại cùng một mối, đây cũng như Kiều Như (một người khổng lồ thời Xuân Thu)".
Lại nói về người thấp: người nước Quảng Diên cao hai thước; Trương Trọng Sư cao một thước hai tấc; nam nữ nước Hộc cao bảy tấc — là điều Trần Chương nói với Tề Hoàn Công; người nước Dân cao ba tấc, mỗi ngày đi nghìn dặm, thấy chép trong sách Cùng thần bí uyển; người nước Mộc Đa cao bốn tấc; Lý Tử Ngao cao ba tấc ba phân; thời Hoàng Đế có Vụ Quang cao bảy tấc.
Sách Tây Kinh tạp ký chép: Đông Đô dâng người lùn cao năm tấc; có thuyết nói quận Đông đưa đến một người cao bảy tấc, tên là Cự Linh.
Sách Thần dị kinh chép: trong cõi hoang phía tây bắc có người tí hon cao một tấc, mặc áo đội mũ đỏ — còn lạ hơn cả Tiêu Nghiêu.
Lại xét sách Thập di ký: người nước Di Trì, nước Đà Di đều cao ba thước, sống đến vạn tuổi. Sách Hậu Hán thư chép: người nước Chu Nho cao ba bốn thước. Sách Động minh ký chép: người nước Lặc Tất cao ba thước, có cánh, có thuyết nói cao ba tấc. Sách Triều dã thiêm tái chép: người nước Lưu Cừu cao ba thước (?) hai ba tấc.
Sách Chức phương ngoại kỷ chép: ở biển phía tây châu Âu-la-ba (châu Âu) có nước người nhỏ, cao không quá hai thước, cưỡi hươu mà đi, chim hạc thường muốn ăn thịt họ.
Mã Đoan Lâm nói: nước Đại Tần có nước người nhỏ, thân chỉ cao ba thước, đến mùa cày cấy sợ bị chim hạc ăn, nước Đại Tần thường giúp bảo vệ.
Sách Bắc vực bản mạt ký chép: từ núi Địch về phía bắc, đi ngựa một tháng là đến nước người lùn, người cao nhất cũng không quá ba thước; người phương bắc gọi là nước Dương Bào Đầu.
Như vậy người cao ba thước không chỉ có ở Tiêu Nghiêu.
Lại nữa, "Tiêu Nghiêu" có khi viết là "Tiều Nghiêu". Sách Dậu Dương tạp trở chép: Lý Chương Vũ có một xác người khô dài hơn ba tấc, xương, gân ở đầu và cổ đều đủ cả, đó là người nước Tiều Nghiêu.〕
Nước Trường Tý (tay dài) ở phía đông, người ở đó bắt cá dưới nước, hai tay mỗi tay cầm một con cá. 〔Quách chú: thuyết cũ nói tay người ở đó buông xuống chạm tới đất. Trong niên hiệu Hoàng Sơ đời Ngụy, Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Huyền Thố là Vương Kỳ đi đánh Cao Câu Ly, đuổi theo vua Cung đến cùng, vượt qua nước Ốc Thư; biên giới phía đông nước ấy giáp biển lớn, gần nơi mặt trời mọc. Ông hỏi các cụ già: phía đông biển còn có người không? Họ đáp: từng vớt được trong biển một chiếc áo vải, thân áo như của người thường, nhưng hai tay áo dài ba thước — đó chính là áo của người tay dài này.
Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử chép trong ba mươi sáu nước ngoài biển có dân Tu Tý (tay dài). Bão Phác Tử có câu "tay dài, đùi chéo". Bài Toại cổ của Giang Yêm có câu "tay dài, hai mặt" — đều là dân này.
Sách Bì nhã quảng yếu của Ngưu Trung chép: nước Trường Tý ở phía đông biển, người buông tay chạm đất; lại có người chân dài thường cõng họ xuống biển bắt cá (?).
Bác vật chí chép: có một chiếc áo vải từ biển trôi ra, thân áo như của người Trung Quốc, hai tay áo dài hai trượng.
Sách Dị lâm của Chu Mưu … (?) chép: ở nước tay dài, tay dài hơn một trượng, thân như người thường.
Đồ tán viết: "Hai cánh tay dài ba thước, thân như người thường; họ là ai vậy? Là dân tay dài; dân chân dài cõng (?) họ đi bắt cá nơi bờ biển".
Bài tụng cây Bồ-đề của Lương Giản Văn Đế có câu: "Đứng đầu những kẻ thủng ngực, khắc ngực; làm thầy những kẻ thân ngắn tay dài".〕
Có thuyết nói nước này ở phía đông nước Tiêu Nghiêu, bắt cá trong biển.
Núi Địch: Đế Nghiêu được chôn ở sườn nam núi. 〔Quách chú: sách Lã thị Xuân thu chép vua Nghiêu chôn ở Cốc Lâm. Nay ở phía tây huyện Dương Thành, trong làng Thành Thứ thuộc huyện Đông A, phía nam đình Tương thuộc huyện Giả Dương đều có mộ vua Nghiêu.
Nhậm Thần xét: sách Đế vương thế kỷ chép: vua Nghiêu chôn ở nơi cách Thành Dương thuộc Tế Âm bốn mươi dặm về phía tây bắc, đó là Cốc Lâm. Mặc Tử chép: vua Nghiêu chôn ở phía bắc núi Củng. Sách Sơn lăng khảo chép: lăng vua Nghiêu ở châu Đông Bình. Vương Sung lại nói chôn ở núi Sùng. Sách Quận quốc chí chép: huyện Thành Dương quận Tế Âm có mộ vua Nghiêu. Phần Mộ ký trong sách Hoàng lãm chép: mộ vua Nghiêu ở Thành Dương, đất Tế Âm. Sách Tục thuật chinh ký chép: Tiểu Thành Dương ở cách Dương Thành chừng nửa dặm về phía tây nam, tục gọi là thành Tù Nghiêu (thành giam vua Nghiêu). Gộp các thuyết lại mà xét, cho rằng mộ ở Tiểu Thành Dương là gần đúng nhất, còn lại đều là mộ giả.〕
Đế Khốc được chôn ở sườn bắc núi. 〔Quách chú: Khốc là cha vua Nghiêu, hiệu là Cao Tân; nay mộ ở trong cánh đồng phía nam thành huyện Đốn Khâu; chữ này đọc là "khốc".
Nhậm Thần xét: sách Sơn lăng tạp kỷ chép: Đế Khốc chôn ở Nghi Dương, đất Đốn Khâu. Sách Sơn lăng khảo chép: lăng Đế Khốc ở cách huyện Hoạt bảy mươi dặm về phía đông bắc. Sách Quảng dư ký chép: huyện Thanh Phong thuộc phủ Đại Danh có núi Thu, Đế Khốc chôn ở sườn bắc núi này.
Đồ tán viết: "Đức của bậc thánh trùm khắp, muôn vật chẳng loài nào không mến; đến khi qua đời, người ta đắp mộ để tỏ lòng thương; loài khác còn như thế, huống chi là dân Hoa Hạ".〕
Ở đó có gấu, gấu nâu lớn, hổ vằn 〔Quách chú: tức hổ có vằn như chạm khắc. Sách Thi Tử chép: Trung Hoàng Bá tay trái nắm con khỉ ở núi Đại Hành, tay phải đánh con hổ vằn〕, khỉ Duy, báo 〔Quách chú: Duy là một loài khỉ. Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã chép: khỉ Duy mũi hếch, đuôi dài〕, Ly Chu 〔Quách chú: tên một loài cây, thấy chép trong sách Trang Tử; nay trong tranh vẽ thành con chim đỏ〕, Thị nhục (khối thịt biết nhìn) 〔Quách chú: là một khối thịt tụ lại, hình như lá gan bò, có hai mắt; ăn mãi không hết, cắt đi chốc lát lại mọc như cũ.
Nhậm Thần xét: sách Ngũ tạp trở của Tạ Triệu Chiết chép: sách Thái Bình quảng ký kể Tiêu Tĩnh Chi đào đất được một vật như bàn tay người, ăn vào rất ngon; sau gặp một đạo sĩ, đạo sĩ bảo đó là nhục chi (một loại linh chi bằng thịt). Sách Tạp chí của Giang Lân Kỷ chép: Từ Chẩn nhặt được bên sông ở Lư Châu một bàn tay trẻ con không có ngón, sợ quá vứt đi; đó cũng là nhục chi. Thị nhục ở núi Địch có lẽ là thứ này.
Lại xét sách Bạch Trạch đồ: vật như bàn tay trẻ con không có ngón gọi là Phong, ăn vào thì khỏe người.
Sách Bản thảo cương mục chép: trong biển có một loại "thổ nhục", màu đen tuyền, dài năm tấc, to bằng cánh tay trẻ con, có bụng mà không có miệng mắt, có ba mươi chân, nướng ăn được.
Sách Văn hiến thông khảo chép: thời Công Tôn Uyên, ở chợ phía bắc Tương Bình (?) mọc lên những khối thịt, mỗi khối dài mấy thước, có đầu, mắt, miệng, mỏ, không có tay chân mà động đậy được.
Sách Tây Hồ chí chép: Đổng Biểu Nghi dỡ nhà đào đất, được một khối thịt, thầy thuật sĩ bảo đó là Thái Tuế (theo tín ngưỡng dân gian, khối thịt sống dưới đất là hiện thân của thần Thái Tuế, đào phải là điềm dữ), bèn đem vứt đi.
Lại có Phi Liêm, Địa Nang, hình dạng đều giống Thị nhục; ghi kèm vào đây để mở rộng hiểu biết.
Lưu Hội Mạnh nói: Thị nhục cũng như thú Vô Tổn ở phương nam.
Thiên thất truyền của Nam Hoa kinh viết: người mà không học gọi là "khối thịt biết nhìn", học mà không làm gọi là "cái túi đựng chữ".
Lý Tư nói: như cầm thú, như hươu, như khối thịt biết nhìn, có mặt người mà gắng đi được thôi.
Đồ tán viết: "Khối thịt có mắt, mà không có ruột và dạ dày; khá giống với nấm Mã Bột; lạ ở chỗ ăn không bao giờ hết, cho người vị nhạt".〕, Hu Yết 〔Quách chú: chưa rõ là gì〕.
Văn Vương đều được chôn ở nơi ấy. 〔Quách chú: nay mộ Văn Vương ở xã Hạo Tụ, Trường An. Xét ra, mộ các đế vương đều có chỗ nhất định, vậy mà Sơn Hải kinh thường chép lặp lại ở nhiều nơi; có lẽ vì bậc thánh nhân ở ngôi lâu, lòng nhân và sự giáo hóa lan rộng, ơn thấm đến cả chim muông; đến khi qua đời, bốn biển như mất cha mẹ, không ai không thương xót. Cho nên người ở những cõi xa xôi, phong tục khác lạ, nghe tin thiên tử băng hà đều lập chỗ ngồi để cúng tế, rưới rượu, đặt chỗ khóc, đắp đất làm mộ; vì thế nơi nào cũng có mộ. Cũng như đời nhà Hán, các quận và nước chư hầu ở xa đều có miếu thờ thiên tử, đó là dấu vết còn lại của tục ấy.
Nhậm Thần xét: nay ở huyện Hàm Dương có lăng Chu Văn Vương.〕
Có thuyết nói đó là núi Thang. Có thuyết nói ở đó có gấu, gấu nâu lớn, hổ vằn, khỉ Duy, báo, Ly Chu, Cửu 〔Quách chú: Cửu thuộc loài cú vọ. Nhậm Thần xét: Cửu tức là cú vọ, chữ xưa dùng thông nhau, thấy trong sách Tự nghĩa tổng lược〕, Thị nhục, Hô Giao 〔Quách chú: chưa rõ là gì〕.
Rừng Phạm ở đó vuông vức ba trăm dặm. 〔Quách chú: ý nói rừng tràn lan, trải rộng. Nhậm Thần xét: chữ "phạm" và chữ "phiếm" (tràn lan) dùng thông nhau.〕
Ở phương nam có thần Chúc Dung, mình thú mặt người, cưỡi hai con rồng. 〔Quách chú: là thần lửa.
Nhậm Thần xét: sách Thái Công kim quỹ chép: thần biển Nam tên là Chúc Dung.
Sách Việt tuyệt chép: Chúc Dung cai quản phương nam, có Bộc Trình giúp sức.
Thiên Cửu thán trong Sở từ có câu: "Vượt Quảng Đô mà chỉ hướng, đi qua chỗ Chúc Dung ở cõi Chu Minh".
Bài phú Đại nhân của Tư Mã Tương Như có câu: "Chúc Dung kinh hãi, dẹp đường cho xe vua, quét sạch khí mù rồi mới đi".
Bài phú Hà Đông của Dương Hùng có câu: "Sai khiến cả thần Huyền Minh và Chúc Dung".
Sách Sử ký chính nghĩa chép: Chúc Dung là thần phụ tá của Viêm Đế ở phương nam, mình thú mặt người, cưỡi hai rồng, ứng với chức Hỏa chính (chức quan coi việc lửa thời thượng cổ).
Đồ tán viết: "Chúc Dung là thần lửa, cưỡi mây, khí rồng chở đi; cai quản cõi Chu Minh (phương nam, mùa hạ), lo việc của khí dương chính thịnh; phối thờ cùng Viêm Đế, đứng ngôi ở phương nam".〕
Sơn Hải kinh quảng chú, hết quyển sáu.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video