Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom đủ bốn kho sách: kinh, sử, tử, tập, do vua ra lệnh biên soạn).
Sơn Hải Kinh quảng chú (sách "Kinh Núi Biển", có chú giải mở rộng), quyển 7.
Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.
Hải ngoại Tây kinh (Kinh về các vùng ngoài biển phía tây).
Các vùng ngoài biển, từ góc tây nam đến góc tây bắc.
Chim Diệt Mông (?) ở phía bắc nước Kết Hung, là loài chim lông xanh, đuôi đỏ. 【Nhậm Thần xét: sách "Bác vật chí" của Trương Hoa chép rằng nước Kết Hung có chim Diệt (?) .】 Núi Đại Vận cao ba trăm nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời xưa, mỗi nhận khoảng bảy đến tám thước), ở phía bắc chim Diệt Mông. 【Nhậm Thần xét: lời chú trong sách "Lộ sử" chép là núi Đại Liên.】
Ở cánh đồng Đại Lạc, Hạ Hậu Khải (vua Khải nhà Hạ, con vua Vũ) cho múa "Cửu Đại" tại đây. 【Quách nói (Quách tức Quách Phác, nhà chú giải Sơn Hải Kinh đời Tấn): Cửu Đại là tên ngựa; "múa" là bày mâm ra rồi bắt ngựa múa.
Nhậm Thần xét: lời bổ chú của họ Dương nói: "bày mâm ra" nghĩa là nâng mâm lên rồi cho ngựa múa trên đó. Thơ Đỗ Phủ có câu "Ngựa múa lại leo lên giường", vậy đời Đường vẫn còn trò này. Lại xét: bài biểu xin sưu tập văn của Chiêu Minh thái tử do Tiêu Tử Phạm viết có câu "Phong thái của Hạ Hậu, được ghi truyền ở đồng Lạc"; bài tụng của Lương Giản Văn đế có câu "Tấu nhạc ở đồng Đại Lạc, nhà Hạ có điều thẹn về đức"; bài "Thương Minh phú" của Lư Nam có câu "Đùa chơi với điệu múa của họ Hạ Hậu" — đều lấy gốc từ đây.】
Vua cưỡi hai con rồng. 【Nhậm Thần xét: bài tựa thơ "Khúc thủy" của (Vương?) Dung (?) có câu "Hai rồng của Hạ Hậu, kéo xe rong ruổi trên đài Tuyền"; bài "Xích hồng phú" của Giang Yêm có câu "Gom lấy một ngôi sao của Phó Duyệt, cưỡi hai rồng của Hạ Hậu"; lại bài "Toại cổ thiên" có câu "Vua Khai nhà Hạ cưỡi rồng, vì duyên cớ gì?" (Khai tức Khải, tránh tên húy của vua nhà Hán mà đổi chữ); lại bài "Hiệu Nguyễn thể thi" có câu "Hạ Hậu cưỡi hai rồng, (lên) cao (?) ở đài Đế"; thơ "Cửu Thành cung" của Lý Thương Ẩn có câu "Theo đuôi đôi rồng của Hạ Hậu" — đều nói việc này.】
Mây che trên đầu ba tầng. 【Quách nói: "tầng" nghĩa là lớp.】 Tay trái cầm cái "ế". 【Quách nói: ế là cây cờ lọng kết bằng lông chim.】 Tay phải cầm cái "hoàn". 【Quách nói: viên ngọc có lỗ ở giữa, lỗ và viền rộng bằng nhau thì gọi là hoàn.】 Đeo ngọc "hoàng". 【Quách nói: nửa viên ngọc bích (ngọc hình tròn dẹt, giữa có lỗ) gọi là hoàng.】 Nơi ấy ở phía bắc núi Đại Vận.
【Quách nói: sách "Quy tàng", thiên "Trịnh mẫu kinh" chép: Hạ Hậu Khải làm phép bói phệ (bói bằng cỏ thi) hỏi việc cưỡi rồng bay lên trời, được quẻ tốt. Như vậy rõ là Khải cũng là tiên.
Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử", phần "Hạ Khải kỷ" chép: vua lên (?) vỗ tay, cho ngựa, cầm cờ lọng, cầm ngọc hoàn mà hát khúc "Cửu Biện" (?). Bài đồ tán (bài thơ ngắn ca ngợi tranh vẽ trong sách, do Quách Phác làm) nói: "Bói việc cưỡi rồng bay, quả nhiên múa Cửu Đại; mây sáng phất phơ, đeo ngọc hoàng trên mình; đáp lại】
【đức vua bẩm thụ từ trời, được linh thiêng dạy bảo (?)".】 Có thuyết nói là cánh đồng Đại Di. 【Quách nói: thiên Đại Hoang chép là cánh đồng Đại Mục.】
Nước Tam Thân ở phía bắc chỗ Hạ Hậu Khải, người ở đó một đầu mà ba thân.
【Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" nói từ tây bắc đến tây nam có dân Tam Thân; lời chú nói dân Tam Thân một đầu ba thân. Bài "Toại cổ thiên" của Giang Yêm có câu "Nước Trượng Phu, nước Nữ Tử, cho đến nước Tam Thân". Sách "Lãm" nói: phía đông nước Tạc Xỉ, dân ở đó một đầu mà ba thân. Sách "Hoang sử", phần "Nhân Đề kỷ" chép: họ Dung Thành có người con út, tính ham dâm, vua đày ra phía tây nam; người con út ấy giao phối (?) với ngựa mà sinh con, thân người mà có đuôi và móng ngựa, đó là nước Tam Thân.】
Nước Nhất Tý (nước người một tay) ở phía bắc đó, người một tay, một mắt, một lỗ mũi. Ở đó có ngựa vàng vằn như hổ, một mắt mà một tay.
【Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" nói trong ba mươi sáu nước ngoài biển, phía tây nam có dân Nhất Tý. Sách "Lã thị xuân thu" nói có vùng "chung cánh tay, một tay". Sách "Nhĩ Nhã" nói phương bắc có dân Tỷ Kiên (dân sát vai), thay nhau ăn, thay nhau canh; lời chú nói đây là người nửa thân, mỗi người có một mắt, một lỗ mũi, một tay, một chân. Sách "Dị vực chí" nói nước Bán Thể (nước người nửa thân), người ở đó một mắt, một tay, một chân. Sách "Giao Châu ký" nói phía đông nước Đam Nhĩ có nước Nhất Tý, người đều chỉ có một tay. Câu "người một tay" trong bài "Toại cổ thiên" của Giang Yêm lấy gốc từ đây. Sách "Tam tài đồ hội" nói nước Nhất Tý ở phía bắc biển Tây, người nửa thân sát vai nhau, giống như loài cá chung mắt, loài chim chung cánh phải ghép đôi mới đi được. Bài tựa thơ "Khúc thủy" của Vương Dung có câu "vua của dân lìa thân, gót ngược; trưởng của dân búi tóc, thủng ngực" — "lìa thân" cũng là loại này. Bài đồ tán nói: "Muôn vật lưu chuyển, nhờ thế tách ra từ cõi hỗn độn; thêm vào không cho là nhiều, bớt đi không cho là thiếu; sự biến hóa khó truy được nguồn, xin hãy tìm về gốc".】
Nước Cơ Quăng 【Quách nói: có bản viết chữ "kỳ", đọc là "cơ"】 ở phía bắc đó; người ở đó một tay, ba mắt, có âm có dương, cưỡi ngựa vằn. 【Quách nói: âm ở trên, dương ở dưới; ngựa vằn tức ngựa Cát Lương.】 Có loài chim hai đầu, màu đỏ vàng, ở bên cạnh họ.
【Quách nói: người nước ấy giỏi làm máy móc khéo léo để bắt các loài chim, làm được xe bay thuận gió đi xa. Thời vua Thang (vua sáng lập nhà Thương), có người bắt được chiếc xe ấy ở địa giới Dự Châu, liền phá hủy, không cho dân xem. Mười năm sau gió tây thổi tới, lại cho làm xe để đưa họ về.
Nhậm Thần xét: sách "Hà đồ quát địa tượng" nói họ Cơ Quăng làm được xe bay thuận gió đi xa. Sách "Bác vật chí" nói nước Cơ Quăng cách ải Ngọc Môn về phía tây bốn vạn dặm, giỏi làm (?) xe bay. Sách "Thuật dị ký" nói thời vua Thang, gió tây thổi xe (?) người Cơ Quăng sang phía đông đến địa giới Dự Châu, đợi mười năm sau gió mới thổi lại, bèn sai đưa họ về nước. Sách "Quán biên" cũng nói năm thứ mười đời vua Thành Thang, đưa họ Cơ Quăng về nước. Sách "Văn uyển báo ban" của Thẩm Tư Vĩnh nói họ Cơ Quăng làm được xe bay cưỡi gió mà bay, thời vua Vũ từng đến. Sách "Hoàng Đế từ ngạch giải" nói các nước Đam Nhĩ, Cơ Quăng, Trường Cổ, Quán Hung không nước nào không đến chầu. Bài "Phong phú" của Ngô Thục có câu "Xe bay lần đầu gây kinh ngạc là ở Cơ Quăng, lọng cong ban đầu có từ thời Chu Vũ vương"; lại bài "Xa phú" có câu "Nhiên Khâu thì lấy kim loại cứng làm vành bánh, Cơ Quăng thì thuận gió mà bay". Sách "Lãm" nói: Cơ Quăng có chim hai đầu, Hỗ Nhân có (con vật) sáu đầu. Bài đồ tán nói: "Tuyệt diệu thay sự khéo léo của người Cơ Quăng; nhân gió mà nghĩ cách, chế ra bánh xe bay; vượt gió lốc theo lối, được vua Thang đãi như khách".】
Hình Thiên cùng Thiên Đế đến đây tranh ngôi thần. Thiên Đế chém đầu y, chôn ở núi Thường Dương. Y bèn lấy hai vú làm mắt, lấy rốn làm miệng, cầm khiên và rìu mà múa.
【Quách nói: "can" là cái khiên, "thích" là cái rìu. Đó là dân không đầu.
Nhậm Thần xét: điều sách "Bão Phác Tử" gọi là "thân không đầu" chính là đây. Bài đồ tán nói: "Tranh ngôi thần không thắng, bị Thiên Đế giết, thế là thành Hình Thiên; rốn làm miệng, vú làm mắt, vẫn vung khiên rìu, tuy đã biến dạng vẫn không chịu phục". Tên Hình Thiên có khi viết bằng chữ "hình" nghĩa là hình phạt. Thơ họ Đào (Đào Uyên Minh) có câu "Tinh Vệ ngậm cành cây nhỏ, định đem lấp biển xanh; Hình Thiên múa khiên rìu, chí mạnh vẫn còn mãi". Tên này cũng có khi viết là Hình Yêu. Sách "Nặc Cao ký" của Đoạn Thành Thức chép: Hình Yêu cùng Thiên Đế tranh ngôi thần, Thiên Đế chém đầu y, chôn ở núi Thường Dương, y bèn lấy vú làm mắt, rốn làm miệng, cầm khiên rìu mà múa. Lưu (?) Mạnh nói: "Luật Đà có mắt trời, Hình Thiên có miệng trời".
Hồng Dung Trai (Hồng Mại) nói: bản cũ bài thơ "Đọc Sơn Hải Kinh" của Uyên Minh chép câu "Hình Yêu không có nghìn tuổi", ông ngờ là ý câu trên câu dưới không liền nhau, bèn lấy nguyên văn trong kinh ra đối chiếu: Hình Yêu là tên một loài thú, thích ngậm khiên rìu mà múa, mới biết câu ấy phải là "Hình Thiên múa khiên rìu", năm chữ cũ đều chép sai. Thuyết này giống với thuyết của Tăng Hoành ở Lâm Hán. Nhưng sách "Nhị lão đường thi thoại" lại nói: Tĩnh Tiết (Đào Uyên Minh) làm mười ba bài về đề tài này, đại khái mỗi bài nói về một việc; bài này e chỉ riêng nói chuyện Tinh Vệ lấp biển, tuy không có tuổi thọ nghìn năm mà chí mạnh vẫn còn, đã hóa kiếp rồi vẫn không hối; nếu nói gộp cả Hình Yêu thì e không liền mạch. Lời biện luận ấy rất sắc, nhưng tóm lại cách giải của Tăng Hoành là đúng.
Sách "Thản trai thông biên" của Hình Khải nói: núi Thiên Sơn có vị thần tên Hình Yêu, cầm khiên rìu múa không ngừng. Sách "Đại túy biên" của họ Trương nói: Sơn Hải Kinh chép Hình Thiên cùng Thiên Đế tranh ngôi thần; về bốn chữ (Hình viết theo lối nào, Thiên hay Yêu) nên tra lại bản tốt. Lại bài "Sự phú" của Ngô Thục có câu "kinh hãi kẻ cầm khiên Hình Đại", lấy Hình Thiên làm Hình Đại thì càng sai. Lai Tư Hành (?) nói: "Không xem kỹ sử nhà Tấn, uổng công kinh ngạc chuyện 'ba con lợn qua sông' (điển cố về việc chép nhầm chữ: hai chữ chỉ năm Kỷ Hợi bị đọc nhầm thành 'ba con lợn'); chưa thuộc kinh núi, rốt cuộc lầm mãi chuyện Hình Thiên múa rìu" — là nói việc này. Lại sách "Lộ sử" của Thanh Khuyết sơn nhân nói Hình Thiên tức là Hồn Kích (?).】
Nữ Tế và Nữ Thích ở phía bắc đó, sống giữa hai dòng nước. Nữ Thích cầm con cá "đán" (?). 【Quách nói: thuộc loài lươn. Nhậm Thần xét: thiên "Vương hội" chép người Âu dâng "lươn rắn", tức là loài này. Sách "Vật tính chí" nói loài này giống rắn, cũng giỏi leo cây ăn hoa dây leo. Câu nói xưa có rằng: "(Con đán) thì giống rắn, cá chạch nghe nói có cánh".】 Nữ Tế cầm cái "trở". 【Quách nói: cái bàn kê thịt. Nhậm Thần xét: bài đồ tán nói: "Kìa hai người con gái đẹp, là con nhà ai? Vì sao ở giữa dòng nước, cầm cá, cầm bàn kê thịt? Bạn đời ở đâu, mà lìa bầy ở ẩn một mình?"】
Chim Thứ, chim Chiêm 【Quách nói:】
【đọc là "thứ" và "chiêm"】 màu xanh vàng, bay qua nước nào thì nước ấy mất. 【Quách nói: đây là loài chim báo điềm họa, tức thuộc loại cú mèo, cú vọ ngày nay. Nhậm Thần xét: bài đồ tán nói: "Có chim xanh vàng, gọi tên là (?), hợp với điềm yêu quái (?); nơi nó tụ lại, (nó) đến thì cú cũng tới; hình dạng khó ưa".】 Chúng ở phía bắc Nữ Tế. Chim Thứ mặt người, ở trên núi. 【Nhậm Thần xét: sách "Thiên hải" nói chim (?) là tên khác của cú vọ; nay lại nói mặt người, e là không đúng.】 Có thuyết gọi là chim Duy, nơi chim xanh, chim vàng tụ lại.
Nước Trượng Phu (nước đàn ông) ở phía bắc chim Duy, người ở đó mặc áo, đội mũ, đeo kiếm.
【Quách nói: vua Thái Mậu nhà Ân sai Vương Mạnh đi hái thuốc, theo Tây Vương Mẫu (nữ thần ở phương tây trong truyền thuyết) đến đây thì hết lương, không đi tiếp được, phải ăn quả cây, mặc vỏ cây, suốt đời không có vợ mà sinh được hai con; con chui ra từ trong thân, người cha liền chết. Đó là dân Trượng Phu.
Nhậm Thần xét: sách "Trung ký" nói con chui ra từ sườn lưng. Vương Mạnh có bản chép là Vương Anh. Bài "Toại cổ thiên" của Giang Yêm có nói "nước Trượng Phu, nước Nữ Tử". Bài "Trần công cửu tích văn" (văn ban chín thứ ân điển đặc biệt cho Trần công) của Từ Lăng có câu "Phía bắc tới làng Trượng Phu, phía nam vượt nước Nữ Tử". Bài "Ngô vấn" của họ Trần nói "Trượng Phu ở cực bắc, Nữ Tử ở phương nam" — là nói việc này. Sách "Hoài Nam Tử" nói từ tây bắc đến tây nam có dân Trượng Phu. Sách "Sự vật cám châu" nói dân Trượng Phu cách ải Ngọc Môn hai vạn dặm. Bài đồ tán nói: "Âm có lúc tự hóa sinh một mình, dương vốn không có lẽ sinh đẻ; nước Trượng Phu, bắt đầu từ Vương Mạnh; nhờ cảm ứng linh thiêng mà thông, (như) dâu và đá vốn không có con (?)".】
Thây của Nữ Sửu: khi còn sống bị mười mặt trời nung chết.
【Nhậm Thần xét: sách "Quán biên" nói Hi Hòa làm quan coi việc mặt trời cho Hoàng Đế, được ban đất Phù Tang. Vua đời sau của Phù Tang sinh mười con, đều lấy mặt trời đặt tên, gọi là Thập Nhật (Mười Mặt Trời); chín người trong đó hung ác, gọi là Cửu Anh, chia nước Phù Tang làm mười, đánh nhau không ngớt, đòi hỏi không thôi, nung chết Nữ Sửu, kẻ ác giúp kẻ ác, nên gọi là Tùng Chi, Tư Ngao.】
Thây ấy ở phía bắc nước Trượng Phu, lấy tay phải che mặt. 【Quách nói: che mặt. Nhậm Thần xét: bài "Thẩm tao" của Vương Thế Trinh có câu "Tạc Xỉ (?) thè lưỡi với ta, Nữ Sửu (?) đầu lâu để mê hoặc nhau"; bài "Phóng chiêu phú" của Lư Nam có câu "Hồn ơi đừng sang tây, thây Nữ Sửu (?) mặt kỳ quái" — là chỉ việc này. Bài đồ tán nói: "Mười mặt trời cùng thiêu đốt, Nữ Sửu vì thế mà chết; thây phơi bên sườn núi, vung tay áo tự che; người đẹp ấy là con nhà ai, gặp phải cơn dữ của trời".】 Mười mặt trời ở trên, Nữ Sửu ở trên núi.
Nước Vu Hàm ở phía bắc Nữ Sửu, (người) tay phải cầm rắn xanh, tay trái cầm rắn đỏ, ở núi Đăng Bảo, là nơi các vu (thầy cúng, thầy phù thủy thông với thần linh) lên xuống.
【Quách nói: lên xuống để hái thuốc.
Nhậm Thần xét: sách "Quốc danh ký" nói nước Vu Hàm là huyện Vu xưa, nay là núi Vu ở (Quỳ Châu?) (?); lại huyện Hạ đất Thiểm có núi Vu Hàm; tính đường sá thì đều không phải chỗ này. Sách "Hoài Nam Tử" nói Vu Hàm ở phương bắc đó. Sách "Quảng Xuyên thư bạt" (?) của Đổng Du nói: sông Vu Hàm ở phía bắc Nữ Sửu, vị thần ở đó uy linh lừng lẫy, được ghi vào điển lễ thờ cúng; đời sau vẽ tượng thần: tay phải cầm rắn xanh, tay trái cầm rắn đỏ, ở núi Bảo Đăng, là nơi các vu lên xuống; vì thế ở An Ấp có đền Vu Hàm để thờ. Bài tựa "Xích hồng phú" của Giang Yêm có câu "nếu không phải nơi Vu Hàm hái thuốc, nơi các vị thần đế lên xuống, thì đều thu ý lại" — là dùng việc này. Bài đồ tán nói: "Bầy có mười vu, do Vu Hàm cai quản; tìm tòi cả gốc lẫn nhánh, gồm thâu mọi thuật nghề; hái thuốc ở núi thiêng, theo mùa mà lên xuống".】
Tính Phong ở phía đông nước Vu Hàm, hình dạng như (con lợn), trước và sau đều có đầu, màu đen.
【Quách nói: loài rắn "nỏ" (?) ngày nay cũng giống thế.
Nhậm Thần xét: sách "Ức kiến" của họ Du nói vùng Khu Dương ở phía tây có Miết Phong, gọi là hươu hai đầu. Sách "Biền nhã" của họ Chu nói Miết Phong là lợn hai đầu. Miết Phong, Tính Phong, Bình Bồng có vẻ là cùng một vật. Hồ】
【Ứng Lân trong sách "Tam phần bổ dật" nói: thiên "Vương hội" chép vùng Khu Dương dâng Miết Phong; Miết Phong giống lợn, trước sau đều có đầu. Lời bổ chú của Vương Bá Hậu nói: sách ký của (Thịnh Hoằng) chi chép phía tây quận Vũ Lăng có con thú giống hươu, trước sau đều có đầu, thường một đầu ăn, một đầu đi, nhưng không nói tên là Miết Phong; xét Sơn Hải Kinh chép Tính Phong ở phía đông Vu Hàm, hình như lợn, trước sau đều có đầu, có lẽ chính là vật này.
Nhậm Thần lại xét: sách "Hậu Hán thư" nói đất Vân Dương có hươu thần hai đầu, ăn được cỏ độc. Sách "Hoa Dương quốc chí" nói loài hươu này ra ở núi Hùng Xá thuộc Vân Dương, Nam quận — tức cũng cùng nghĩa ấy. Sách "Dậu Dương tạp trở" nói hươu hai đầu tên là Thỉ Na (?), còn "Gia" (?) là tên hươu. Sách "Bác vật chí" của Trương Hoa nói "Trà thủ cơ" ra ở quận Vĩnh Xương, đọc là "Thái Mậu Cơ", là tên của hươu hai đầu; điều chép ở đó chính là vật này. Bài đồ tán nói: "Rồng qua không có đầu (?), Tính Phong thì đầu nối liền; hình dạng các vật trái ngược nhau, như ngựa ký chia lưng; vận số đến thì tự thông, càng tìm càng thấy sâu rộng". Lại sách "Sử Hoanh" (?) chép năm Thần Công thứ nhất, nước An Quốc dâng chó hai đầu — cũng thuộc loại Tính Phong, nên chép kèm vào đây.】
Nước Nữ Tử (nước đàn bà) ở phía bắc Vu Hàm, có hai người con gái ở đó, nước bao quanh.
【Quách nói: có ao vàng, đàn bà vào tắm, lên là có mang; nếu sinh con trai thì ba tuổi là chết. "Chu" nghĩa là vây quanh; thiên "Ly Tao" có câu "nước chảy vòng quanh dưới nhà".
Nhậm Thần xét: sách "Kim Lâu Tử" nói nước Nữ có ao Hoàng, tắm vào thì có mang. Sách "Bão Phác Tử" nói ao vàng không có đàn ông, (nước) thủng ngực, (nước) mỏi miệng (?). Sách "Tùy thư" nói nước Nữ ở phía nam dãy Thông Lĩnh. Sách "Chức phương ngoại kỷ" nói phía tây của phương bắc có nước đàn bà tên là A Mã (?) ..., ngờ chính là đây.
Sách "Lương tứ công ký" chép lời Kiệt công: nay có sáu nước Nữ. Phía đông biển Bắc, nước Phương Khuyết có một nước Nữ, tiên nữ trên trời xuống làm vua. Vùng tây nam, phía tây đất Bản Thuẫn có một nước Nữ, đàn bà làm vua, lấy đàn ông sang trọng làm chồng, xếp đàn ông vào hàng thê thiếp hầu hạ. Ngoài biên giới xa xôi phía đông nam Côn Minh có một nước Nữ, lấy vượn làm chồng, sinh con trai thì theo cha vào hang núi, ngày nấp đêm đi; sinh con gái thì ở tổ, ở hang. Phía đông nam biển Nam có một nước Nữ, cả nước chỉ lấy quỷ làm chồng, chồng đem đồ ăn thức uống, chim muông đến nuôi. Phía tây núi Bột Luật có một nước Nữ, núi có dòng nước Đài Hủy (?), đàn bà tắm vào thì có mang, cả nước không ai có chồng. Phía tây bắc biển Tây có một nước Nữ, lấy rắn làm chồng, con trai thì là rắn, không cắn người, ở trong hang; con gái thì làm bề tôi, làm quan, ở trong cung điện nhà cửa.
Sách "Đường thư", truyện Tây vực nói nước Đông Nữ còn gọi là nước Tô Phạt La Noa Cù Trớ La, đều là giống người khác; vì biển Tây có một nước Nữ nên gọi là "Đông" để phân biệt; vua đàn bà hiệu là Tân Tựu. Vậy ở phương tây cũng không chỉ có một nước Nữ. Lại sách "Thông khảo" nói cách Phù Tang về phía đông nghìn dặm có nước Nữ, người ở đó dung mạo đoan chính, mình có lông, đến tháng hai tháng ba thì tranh nhau xuống nước, liền có mang, tháng sáu tháng bảy thì đẻ con. Sách "Bì nhã quảng yếu" nói nước đàn bà giáp ranh với bộ Hề và bộ Tiểu Như Giả (?), nước ấy không có đàn ông, nhìn xuống giếng là sinh con — đó có lẽ là nước Đông Nữ, không phải nước này. Bài đồ tán nói: "Giản Địch có chuyện nuốt (trứng chim én mà sinh ra tổ nhà Thương), Khương Nguyên có chuyện giẫm (lên vết chân người khổng lồ mà sinh ra tổ nhà Chu); người nước Nữ Tử thì tắm trong nước vàng, liền có mang, liền sinh đẻ, sinh con trai thì chết".】 Có thuyết nói họ ở trong một cái cửa.
Nước Hiên Viên ở bên núi Cùng, người ở đó dù không thọ cũng sống tám trăm tuổi.
【Quách nói: nước ấy ở mé nam núi; kinh Đại Hoang nói ở phía nam núi Mân.
Nhậm Thần xét: sách "Bác vật chí" nói phía tây bắc có nước Hiên Viên ở bên núi Cùng, người không thọ cũng sống tám trăm tuổi. Bài "Tư huyền phú" của Trương Hành có câu "Vượt qua Hiên Viên ở biển Tây" — là nói chỗ này. Bài đồ tán nói: "Người Hiên Viên được trời ban phúc; mùa đông không mặc áo kép, mùa hè không quạt nóng; như khí trời điều hòa, nhà nào cũng là Bành Tổ (người sống lâu nổi tiếng thời xưa, tương truyền thọ tám trăm tuổi)". Sách "Hoàng hải" của Phan Chi Hằng nói: "Thiên Đế ban tuổi thọ, bậc thánh nhân được thêm; nước Hiên Viên người không thọ cũng sống tám trăm tuổi" — tức là coi Hiên Viên là Hoàng Đế; chưa rõ đúng sai.】
Người nước ấy ở phía bắc nước Nữ Tử, mặt người mình rắn, đuôi quấn lên trên đầu. Núi Cùng ở phía bắc đó; người ta không dám bắn về phía tây, vì sợ gò Hiên Viên.
【Quách nói: ý là kính sợ uy linh của Hoàng Đế nên không dám quay về phía tây mà bắn.
Nhậm Thần xét: sách "Thiền thông kỷ" có họ Hiên Viên; có người nói vì ở gò Hiên Viên nên lấy làm tên, ngờ là không đúng. La Bí nói: nơi Hiên Viên để lại dấu vết, người đời sau nhân đó đặt tên gò, chứ không phải vì gò mà có hiệu; vả lại gò ấy ở dưới núi Côn Lôn, đời cho là chỗ Hoàng Đế tránh mưa gió, không phải chỗ ở.】
Gò ấy ở phía bắc nước Hiên Viên, gò hình vuông, có bốn con rắn quấn quanh nhau. 【Quách nói: quấn quýt vấn vít.】 Đây là cánh đồng Chư Yêu. 【Quách nói: chữ "yêu" đọc là "yêu". Nhậm Thần xét: sách "Bác vật chí" chép là Chử Ốc, bài "Sự phú" chép là Chư Ốc; sách "Thiên hải" dẫn câu này, chữ ấy đọc là "ốc".】 Chim loan tự hát, chim phượng tự múa; trứng phượng hoàng thì dân ăn, cam lộ (sương ngọt, điềm lành từ trời) thì dân uống; muốn gì đều được như ý.
【Quách nói: ý là mùi vị gì cũng có, muốn gì được nấy; nơi này gọi là đồng Yêu.
Nhậm Thần xét: sách "Bác vật chí" nói ở nước Hiên Viên chim loan tự múa, dân ăn trứng phượng, uống cam lộ. Sách "Thuật dị ký" nói trong biển có gò Hiên Viên, chim loan tự hát, chim phượng tự múa, người xưa nói đó là nhạc của Thiên Đế. Bài "Thất triệu" của Chiêu Minh thái tử có câu "nhặt trứng ở tổ phượng, mổ thai báo (?)"; bài "Diễn liên châu" của họ Lý có câu "ở đồng Chử Ốc ăn trứng phượng còn bỏ thừa"; bài "Biểu mừng cam lộ" của Thôi Dung có câu "nếm vào thấy ngọt, như được rơi xuống nước Hiên Viên" — đều lấy gốc từ đây. Lại bài "Lộ phú" của Ngô Thục có câu "hưởng tuổi thọ dài ở núi Dao"; lời chú dẫn kinh rằng "ở núi Chư Ốc, dân núi Dao uống cam lộ, người không thọ cũng sống tám trăm tuổi" — hơi khác với bản ngày nay.】
Trăm loài thú cùng sống thành bầy. Nơi ấy ở phía bắc chỗ bốn con rắn; người ở đó hai tay cầm trứng mà ăn, có hai con chim đi trước dẫn đường.
Long ngư (cá rồng) sống trên gò cạn, ở phía bắc đó, hình như con ly (mèo rừng).
【Quách nói: có người bảo long ngư giống mèo rừng, có một sừng.
Nhậm Thần xét: câu "cá Mang ở phía nam đó" trong sách "Hoài Nam Tử" chính là nói loài này. Bài "Tư huyền phú" của Trương Hành có câu "cưỡi long ngư của họ Uông"; bài "Giang phú" của Cảnh Thuần (Quách Phác) có câu "cá long lý một sừng, chim thương lạ chín đầu", lại có câu "có con hình hổ mặt rồng"; bài "Ngư phú" của Ngô Thục có câu "sống trên gò cũng khiến người kinh ngạc về long lý"; sách "Kê thụy lục" của Lưu Canh có câu "hồ Cụ Khu có sò vằn, trên gò có cá chép sừng"; sách "Biền chí" nói "long ngư sống trên gò" — đều chỉ loài này. Lại bia Linh Đài ở Thành Dương có hình long ngư, ngờ cũng là loài cá này, xem sách "Lệ thích" (?). Lại lời chú sách "Văn tuyển" và lời chú bài "Sự phú" khi dẫn kinh đều chép là long lý (cá chép rồng).】
Có thuyết gọi là cá Hà. 【Quách nói: đọc là "hà". Nhậm Thần xét: sách "Đỉnh lục" của Ngu Lệ chép Tống Văn Đế được cá hà bèn đúc đỉnh, khắc chữ "cá hà bốn chân". Lại sách "Nhĩ Nhã" nói con nghê (cá cóc) lớn cũng gọi là hà. Đều là cùng tên mà khác vật.】 Có bậc thần thánh cưỡi nó đi khắp chín đồng.
【Quách nói: chín đồng là đồng nội của chín cõi.
Nhậm Thần xét: sách "Quát địa đồ" (?) nói long ngư còn có tên là cá hà, hình như rồng, có bậc thần thánh cưỡi nó đi khắp chín đồng. Lời chú "Hoài Nam Tử" của Cao Dụ nói cá Mang giống cá chép, có thần linh cưỡi đi khắp chín đồng. Bài đồ tán nói: "Long ngư một sừng, giống mèo rừng, sống trên gò; đợi thời mà ra, là vật thần thánh cưỡi; bay rong khắp chín cõi, cưỡi mây lên cao". Bài "Dị ngư tán" của Dương Thận nói: "Dòng sông có long ngư ở bên bờ sông Khiên (?); bức Hà đồ trao cho Phục Hy, thật ra là từ đó; thần cưỡi đi khắp chín đồng, như ngựa phi trên trời".】
Có thuyết gọi là cá Miết. Nơi ấy ở phía bắc đồng Yêu; loài cá ấy giống cá chép.
Nước Bạch Dân ở phía bắc chỗ long ngư.
【Nhậm Thần xét: lời chú sách "Lã thị xuân thu" nói nước Bạch Dân ở cực nam ngoài biển. Sách "Hoài Nam Tử" nói từ tây bắc đến tây nam có dân Bạch Dân; lời chú nói Bạch Dân là người mình trắng. Sách "Thiên Bảo quân lục" nói núi Cứu ở Nhật Nam nối liền không biết mấy nghìn dặm, là nơi người cởi trần ở, là con cháu Bạch Dân, họ xăm hoa trước ngực làm đồ trang sức đẹp. Sách "Lộ sử" nói Bạch Dân dâng con thú biết thuốc. Sách "Hoàng Đế từ ngạch giải" nói (Hoàng Đế) học theo con thú biết thuốc của Bạch Dân mà biết nghề y. Sách "Tạp trở" của Lưu Phượng có câu "cổ đỏ, Bạch Dân" — là nói chỗ này. Lại kinh Đại Hoang Đông cũng có nước Bạch Dân, tính đường sá thì ngờ là hai nước khác nhau. Lại sách "Vân Nam thông chí" nói con cháu vua Bạch Phạn là Nhân Quả ở Bạch Nhai, là nước người Trắng — cũng không phải nước này.】
Người ở đó mình trắng, xõa tóc. 【Quách nói: ý là thân người trắng suốt. Nhậm Thần xét: sách "Tương yên lục" nói người nước Bạch thị trắng như ngọc, trong nước không có ngũ cốc, chỉ trồng ngọc để ăn; ngờ chính là Bạch Dân.】 Có con Thừa Hoàng, hình như con cáo, trên lưng có sừng, ai cưỡi nó thì thọ hai nghìn tuổi.
【Quách nói: sách "Chu thư" chép Bạch Dân (dâng) Thừa Hoàng, giống cáo, trên lưng có hai sừng, tức là Phi Hoàng. Sách "Hoài Nam Tử" nói thiên hạ có đạo thì Phi Hoàng nằm yên ở máng ngựa.
Nhậm Thần xét: sách "Bác vật chí" nói nước Bạch Dân có Thừa Hoàng, cưỡi nó thì thọ ba nghìn tuổi. Sách "Kê thụy lục" nói thời Chu Thành vương, Bạch Dân dâng Thừa Hoàng. Sách "Ức kiến" của họ Du nói Thừa Hoàng còn gọi là Tý Hoàng,】
【cánh rồng mình ngựa, Hoàng Đế cưỡi nó mà thành tiên; Hán Vũ Đế muốn có được nó, bài ca tế trời có câu "Tý Hoàng sao chẳng xuống đây". Bài "Giả bạch mã phú" trong "Văn tuyển" có câu "Hoàng Đế lên ngôi, Phi Hoàng nằm ở máng". Sách "Xuyết canh lục" nói Hiên Viên bắt được Phi Hoàng có một sừng. Lời chú "Hoài Nam Tử" của Cao Dụ nói Phi Hoàng ra từ phương tây, hình như cáo, lưng có sừng, cưỡi nó thì thọ ba nghìn tuổi. Sách "Tống phù thụy chí" nói thời vua Thuấn, đất sinh ra ngựa Thừa Hoàng. Thơ Lý Trường Cát (Lý Hạ) có câu "tạm buộc ngựa Đằng Hoàng"; lời chú của Ngô Chính Tử nói Đằng Hoàng là thần hoàng, còn gọi là Thừa Hoàng, Phi Hoàng, có bản viết Cổ Hoàng, Thúy Hoàng, hình như cáo, lưng có hai sừng, cưỡi nó thì thọ nghìn tuổi. Sách "Bão Phác Tử" nói ngựa Đằng Hoàng, thú Cát Quang đều thọ ba nghìn tuổi — chính là con thú này. Bài đồ tán nói: "Phi Hoàng là tuấn mã kỳ lạ, cưỡi nó thì khó già; nắm sừng nhẹ bay vút, thoắt như rồng uốn mình; thật biết soi xét người có đức, mới chịu đến nằm ở máng".】
Nước Túc Thận ở phía bắc Bạch Dân. 【Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" nói trong ba mươi sáu nước ngoài biển có dân Túc Thận.】 Có cây tên là Hùng 【Quách nói: có bản viết là Lạc】 Thường; hễ có thánh nhân lên thay làm vua thì người ở đây lấy (vỏ) cây ấy.
【Quách nói: tục nước ấy không có áo quần; khi Trung Quốc có thánh đế lên thay ngôi thì cây này mọc vỏ, có thể dùng làm áo.
Nhậm Thần xét: sách "Dị vật vựng uyển" nói cây Lạc Thường không có vỏ, ra ở nước Túc Thận; khi thánh nhân ở ngôi thì cây mọc vỏ, có thể làm áo; nước ấy sang phía đông chầu Trung Quốc; thời Chu Thành vương, cây mọc vỏ một lần. Sách "Tấn thư", phần liệt truyện nói Túc Thận có cây tên Lạc Thường, nếu Trung Quốc có thánh đế lên thay ngôi thì cây ấy mọc vỏ, có thể làm áo; thời Chu Vũ vương và Chu Thành vương, nước ấy sai sứ vào cống. Sách "Sự vật cám châu" nói cây Lạc Thường ra ở Túc Thận. Sách "Đàm hội" nói cây Lạc Thường ở nước Ấp Lâu, vỏ có thể làm áo. Bài khải dâng sách "Ngọc thiên" của Cố Dã Vương có câu "lấy áo từ cây Lạc thì Túc Thận biết lúc vua nhận mệnh trời mà hưng thịnh; biển lặng sóng yên thì Việt Thường biết đức của thánh nhân". Sách "Biền nhã" nói vỏ cây Lạc Thường có thể làm áo, hoa cát bối (cây bông) có thể kéo sợi. Sách "Kê thụy lục" có câu "nhà cửa rộng thoáng (?), cây Lạc Thường ở Túc Thận". Bài đồ tán nói: "Thân xanh đuôi đỏ, gọi là chim Diệt (Mông); núi Đại Vận cao trăm nhận, ba tầng; cây Hùng Thường ứng với đức mà thông". Lại sách "Dị lâm" của Chu Mưu (?) chép là cây Lạc Thường với chữ "thường" nghĩa là xiêm.】
Nước Trường Cổ (nước người chân dài) ở phía bắc cây Hùng Thường, người ở đó xõa tóc.
【Quách nói: nước ấy ở phía đông sông Xích Thủy. Người tay dài thân như người thường mà tay dài hai trượng; lấy đó suy ra thì chân người nước này dài hơn ba trượng. Thời Hoàng Đế họ đã đến chầu. Có người nói người chân dài thường cõng người tay dài xuống biển bắt cá.
Nhậm Thần xét: sách "Trúc thư kỷ niên" chép năm thứ năm mươi chín đời Hoàng Đế, họ Trường Cổ đến chầu. Sách "Mục thiên tử truyện" chép thiên tử bèn phong cho Trường Quăng ở phía tây sông Hắc Thủy, gọi là nước Lưu Cốt (?) — tức là Trường Cổ. Sách "Hoài Nam Tử" nói trong ba mươi sáu nước ngoài biển có dân Tu Cổ (chân dài); lại thiên "Phiếm luận" nói dân Cơ Quăng, dân Tu Cổ, phải trái mỗi nơi một khác, phong tục trái ngược nhau. Bài "Toại cổ thiên" của Giang Yêm có câu "Trường Cổ, Thâm Mục, há phải là vua tôi?". Sách "Bì nhã quảng yếu" nói người chân dài ở liền với nước tay dài.】
Có thuyết gọi là Trường Cước (chân dài). 【Quách nói: có người nói có nước Kiều; nay trong các gánh làm trò có người đi cà kheo, có lẽ là bắt chước hình dáng người nước này. Nhậm Thần xét: người cà kheo là trò buộc hai cây gỗ nối dài chân, nay gọi là "tỷ kiều".】
Ở phương tây có thần Nhục Thu, tai trái có rắn, cưỡi hai con rồng.
【Quách nói: là thần Kim (vị thần cai quản hành Kim, ứng với phương tây và mùa thu); mặt người, móng hổ, lông trắng, cầm rìu; xem trong "Ngoại truyện" (tức sách "Quốc ngữ").
Nhậm Thần xét: thiên "Nguyệt lệnh" (thiên chép lễ nghi, việc làm theo từng tháng) nói vào các tháng mùa thu, vị thần của mùa là Nhục Thu. Sách "Minh nghĩa" nói Thiếu Hạo họ Kim Thiên có con tên Cai làm Nhục Thu. Sách "Tả truyện" nói quan Kim chính (quan coi việc thuộc hành Kim) gọi là Nhục Thu. Bài "Viễn du" trong "Sở từ" có câu "Phượng hoàng dang cánh nâng cờ, gặp Nhục Thu ở chỗ Tây Hoàng". Bài "Tấn vấn" của Liễu Tử (Liễu Tông Nguyên) có câu "ra sao Thái Bạch, gọi Nhục Thu". Đản Viên Tử có câu "triệu Nhục Thu chạy theo hầu, thuần phục (?) chim Tồn Ô". Chuyện Quắc công nằm mộng và lời đối đáp của sử Hiêu trong sách "Quốc ngữ" đều nói về vị thần này. Bài đồ tán nói: "Nhục Thu là thần Kim, lông trắng móng hổ, đeo rắn cầm rìu, chuyên trị kẻ vô đạo; lập danh hiệu ở vùng Tây A, kính cẩn thi hành sự trừng phạt thay trời".】
Sơn Hải Kinh quảng chú, quyển 7 (hết).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video