Thiên 29 — Kinh các xứ ngoài biển phía Bắc (quyển 8)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn, chia làm bốn kho: kinh, sử, tử, tập)

 Sơn Hải kinh quảng chú (sách cổ ghi chép núi sông, sản vật, thần quái, kèm lời chú giải mở rộng), quyển tám

 Ngô Nhậm Thần người đất Nhân Hòa chú giải

 Hải ngoại Bắc kinh (thiên chép về các vùng ngoài biển phía bắc)

 Các vùng ngoài biển, từ góc đông bắc đến góc tây bắc.

 Nước Vô Khải. (Quách Phác — nhà chú giải sách này đời Tấn — nói: chữ này đọc là "khải", có bản viết là "khể". Nhậm Thần (tức người soạn sách này) xét: nước này còn có tên là Vô Khải viết bằng chữ "khải" nghĩa là mở, lại có tên là Vô Kế. Thiên "Trụy hình huấn" sách Hoài Nam tử chép: trong ba mươi sáu nước ngoài biển, ở phương tây bắc có dân Vô Kế.)

 Nước ấy ở phía đông nước Trường Cổ (nước người chân dài), người ở đó không có "khải".

 (Quách nói: "khải" tức là "phì trường", có lẽ là bắp chân (?). Người nước ấy ở hang, ăn đất, không chia nam nữ; chết thì đem chôn, tim không mục nát; chết một trăm hai mươi năm thì lại sống lại.

 Nhậm Thần xét: sách Bác vật chí chép: dân Vô Khải ở hang, ăn đất, chết thì chôn, tim không mục, trăm năm sau lại hóa thành người. Sách Dậu Dương tạp trở chép: người Vô Khải ăn đất, khi chết tim không mục, chôn trăm năm thì hóa thành người; dân Lục thì đầu gối không mục, chôn một trăm hai mươi năm thì hóa thành người; dân Tế thì gan không mục, chôn tám năm thì hóa thành người. Sách Bão Phác tử nói: nước Thừa Vân Tỷ Sản (?) có dân gan và tim không mục. Tập Miệt Mông của Lư Nam có câu "lên nước Vu Hàm, đi qua nước Vô Khải"; sách Tạp trở của Lưu Phượng nói "Vô Khải, Vô Cốt" — đều là nước này.

 Bài Đồ tán (bài văn vần ngắn Quách Phác viết để vịnh tranh vẽ Sơn Hải kinh) nói: "Muôn vật nối truyền nhau, chẳng nhờ con cái thì nhờ gốc rễ; người Vô Khải nhờ trái tim mà dựng lại thịt, sinh lại hồn; sở dĩ làm được như vậy là vì cái gốc giữ hình vẫn còn (?)."

 Lại sách Tam tài đồ hội nói: dân nước Tam Man ăn đất, người chết đem chôn thì tim, phổi, gan đều không mục, trăm năm sau lại hóa thành người, giống với nước Vô Khải.)

 Thần núi Chung Sơn

 (Nhậm Thần xét: sách Thập châu ký chép: ngoài Bắc Hải có núi Chung Sơn, tự mọc ra nghìn cây nấm linh chi và cỏ thần; lại nói núi Chung Sơn ở phương "tý" của Bắc Hải (tức hướng chính bắc, theo cách dùng mười hai địa chi để chỉ phương hướng), mấy chục vạn người nhà tiên cày ruộng trồng cỏ linh chi, tính diện tích bằng khoảnh, bằng mẫu. Sách Dậu Dương tạp trở nói: trong các thứ đồ của tiên (?) có keo trắng núi Chung Sơn. Truyện Lỗ Nữ Sinh chép: quả táo núi Chung Sơn to như cái bình. Thơ "Du tiên" của Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác) có câu "núi Chung Sơn tuôn ra chất nước thiêng", lời chú nói đó là núi ngoài Bắc Hải, tức là núi này.)

 tên là Chúc Âm.

 (Quách nói: tức là Chúc Long (rồng đuốc); vì nó soi sáng chín cõi âm tối tăm nên mới có tên ấy. Nhậm Thần xét: bài "Thái vũ" của Lư Nam có câu "phía trước dắt Thọ Hoa, phía sau cuộn Chúc Âm".)

 Thần ấy mở mắt thì là ban ngày, nhắm mắt thì là ban đêm, thổi hơi ra thì thành mùa đông, hà hơi ra thì thành mùa hè; không uống, không ăn, không thở, hễ thở thì thành gió.

 (Quách nói: "tức" là hơi thở.)

 Thân dài nghìn dặm, ở phía đông nước Vô Khải. Loài vật ấy mặt người mình rắn, màu đỏ, ở dưới chân núi Chung Sơn.

 (Quách nói: sách Hoài Nam tử chép là mình rồng, một chân.

 Nhậm Thần xét: sách Quát địa đồ chép: thần núi Chung Sơn tên là Chúc Long, mở mắt là ngày, nhắm mắt là đêm, thổi hơi là mùa đông, hà hơi là mùa hè, thở ra là gió. Sách Sở từ (thiên "Thiên vấn") hỏi: "Chỗ nào mặt trời không tới, Chúc Long soi gì?" Vương Dật chú rằng: phía tây bắc trời có nước tối tăm không có mặt trời, có con rồng ngậm đuốc mà soi sáng nơi đó. Bài "Thiên đối" của Liễu Tông Nguyên viết: "Rồng dài thắp sáng ban mai, đầu nó hướng về bắc; chín cõi âm tận cùng (?), nhờ nó mà phương bắc được rạng." Dương Vạn Lý giải thích: "thắp sáng ban mai" tức là ngậm đuốc. Bài phú "Phóng chiêu" của Lư Nam viết: "Vượt cõi u tối của núi Chung Sơn, nay lấy Chúc Long mà soi." Bài phú "Long trì" viết: "Rực rỡ thay, ngậm đuốc soi đồng núi Chung Sơn."

 Bài Đồ tán nói: "Trời khuyết ở phương tây bắc, rồng ngậm tinh lửa; hơi thở làm ra nóng lạnh, mắt làm ra tối sáng; thân dài nghìn dặm, có thể gọi là thần tột bậc." Bài "Chúc Long hành" của Trương Hiến viết: "Mình rắn mặt người tóc đỏ như đất son, ngậm ngọc tỏa sáng soi khắp thiên hạ" — đều chỉ thần này.)

 Nước Nhất Mục (một mắt) ở phía đông thần ấy; người ở đó có một mắt nằm giữa mặt. Có thuyết nói họ có đủ tay chân.

 (Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử chép trong ba mươi sáu nước ngoài biển có dân Nhất Mục; sách Bão Phác tử gọi là Độc Mục. Sách Sự vật cám châu nói: Nhất Mục và Thiếu Quảng ở phương tây bắc là đất thuộc "bát hoằng" (tám cõi xa), nằm ngoài "bát diên" (tám bờ cõi của mặt đất). Sách Tam tài đồ hội nói: nước Nhất Mục ở ngoài Bắc Hải, người có một mắt ngay giữa mặt, còn tay chân đều đủ.

 Bài Đồ tán nói: "Thương Hiệt bốn mắt chẳng phải là nhiều, người này một mắt chẳng phải là ít; ở chốn đồng hoang mù mịt, vẫn nhìn thấu không bờ bến; hình thể chỉ như khách trọ, cái đáng quý chính là một con mắt ấy."

 Nay ở phía tây bắc châu Á, phía đông châu Âu có nước Nhất Mục, xem trong bản đồ Lưỡng nghi lãm đồ (?).)

 Nước Nhu Lợi ở phía đông nước Nhất Mục; người ở đó có một tay một chân, đầu gối gập ngược, chân cong quặp lên trên.

 (Quách nói: một chân một tay, cong quặp ngược lại.

 Nhậm Thần xét: sách Bác vật chí chép người nước Tử Lợi có một tay hai chân, co quắp gập ngược; so với nước này chỉ khác ở chỗ nói hai chân, ngờ rằng không phải nước này. Sách Hoài Nam tử chép trong ba mươi sáu nước ngoài biển có dân Nhu Lợi. Sách Dị lâm nói: người nước Nhu Lợi co gối hướng ra trước, một tay một chân. Sách Tam tài đồ hội nói: người nước Nhu Lợi co gối, một tay một chân.

 Bài Đồ tán nói: "Người Nhu Lợi chân cong khuỷu ngược; dáng khom lưng của kẻ đi cầu cạnh, so với họ cũng chẳng kém xấu (?); cái đáng quý là tinh thần, hình thể nào có nghĩa gì.")

 Có thuyết nói: người nước Lưu Lợi chân gập ngược.

 Bề tôi của Cộng Công tên là Tương Liễu thị.

 (Quách nói: Cộng Công là kẻ làm bá chủ chín châu.)

 Tương Liễu có chín đầu, ăn ở chín ngọn núi.

 (Quách nói: mỗi đầu ăn đồ vật của một núi, ý nói tham lam tàn bạo, khó mà no đủ.

 Nhậm Thần xét: Tương Liễu, sách Oa huỳnh tử và sách Tam tài đồ hội đều viết là Tương Ức. Trước kia, Cộng Công họ Khương (?) làm Hắc Long thị (chức quan coi việc nước) cho vua Thái Hạo. Cộng Công chết, con là Khang Hồi nối làm Hắc Long thị, cũng gọi là Cộng Công. Thái Hạo băng, Nữ Oa lên ngôi; Khang Hồi cho rằng mình ở ngôi trên, không chịu ở dưới một nữ chủ, bèn làm bá chủ chín vùng, bắt những người cùng hàng phải chầu mình, tiếm xưng là Hắc Đế (vị đế cai quản phương bắc, ứng với màu đen), lấy Tương Ức làm phụ tá, chiếm giữ đất Ký. Tên ấy cũng viết là Tương Do, thấy trong sách Quảng nhã của Trương Ấp và thiên Đại Hoang kinh.

 Bài Đồ tán nói: "Bề tôi của Cộng Công, gọi là Tương Liễu; bẩm sinh tướng lạ, mình rắn chín đầu; cậy sức ngang ngược tàn bạo, rốt cuộc bị Hạ Hậu (tức vua Vũ nhà Hạ) bắt."

 Lại xét: thần chín đầu, ngoài Tương Liễu còn có Cửu Phượng chín đầu, Mộc Phu chín đầu. Bài lộ bố (tờ hịch báo tin thắng trận) của Lạc Tân Vương có câu "rắn độc chín đầu", chính là chỉ loài này.)

 Chỗ nào Tương Liễu húc phải, đào phải thì biến thành đầm, thành khe.

 (Quách nói: "để" là húc, "quyết" là đào, đọc âm "quyết".)

 Vua Vũ giết Tương Liễu, máu của nó tanh hôi, đất ấy không trồng được ngũ cốc (năm loại lúa đậu chính); vua Vũ đào lên đắp lại, sâu ba nhận (nhận: đơn vị đo chiều dài thời cổ, mỗi nhận khoảng bảy tám thước), mà ba lần đều sụt lún.

 (Quách nói: đào lên lấp lại mà đất ba lần sụt lún, ý nói máu mỡ của nó thấm ướt đất đai.

 Nhậm Thần xét: Trần Nhất Trung nói: Cộng Công giúp rập vua Thái Hạo; khi Thái Hạo còn tại vị thì Tương Ức chỉ là bề tôi của bề tôi; khi Thái Hạo đã mất, thì giữa Tương Ức và Cộng Công danh phận vua tôi đã định, về nghĩa không thể dứt bỏ. Vua kế vị dù vô đạo, chết vì người mình thờ để báo đáp vua trước, đó là nghĩa của kẻ làm tôi. Người nào vì chủ nấy, tinh anh chưa mất, chết đi hóa thành con rắn chín đầu, chỗ nào nó húc phải thì thành vực thành đầm, là yêu quái của nước; khí phẫn hận ấy theo lẽ không thể vô cớ tự hết, nên vua Vũ không thể không giết. Có thuyết nói con rắn bị vua Vũ giết không phải là Tương Ức thật, giống như chuyện Đỗ Vũ hóa thành chim (?). Thơ Vương Thế Trinh có câu "Tương Liễu ăn chín châu, máu mỡ tràn khắp bãi sông", là dựa vào chuyện này.)

 Bèn lấy nơi ấy làm đài của các vị đế.

 (Quách nói: ý là đất ẩm ướt, chỉ có thể đắp đất làm đài, làm lầu.)

 Đài ở phía bắc núi Côn Luân,

 (Quách nói: núi Côn Luân này là núi ở ngoài biển.)

 phía đông nước Nhu Lợi. Tương Liễu có chín đầu, mặt người, mình rắn, màu xanh. Người ta không dám bắn tên về phía bắc, vì sợ đài của Cộng Công. Đài ở phía đông; ở mỗi góc của đài vuông có một con rắn màu vằn hổ, đầu hướng về phương nam.

 (Quách nói: "xung" nghĩa là hướng về. Nhậm Thần xét: sách Bổ chú của Dương Thận nói: "đầu hướng về phương nam" là ghi lại hình đúc trên đỉnh (vạc đồng của vua Vũ); "màu hổ" là vằn rắn giống vằn hổ, có lẽ trên đỉnh còn dùng màu sắc tô điểm (?) để phân biệt.)

 Nước Thâm Mục (mắt sâu) ở phía đông; người ở đó giơ một tay, có một mắt.

 (Quách nói: có bản viết chữ "một mắt" thành chữ "rằng".)

 Nước ấy ở phía đông đài Cộng Công.

 (Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử chép: từ đông bắc đến tây bắc có dân Thâm Mục. Sách Lộ sử nói: nước Thâm Mục ở Bắc Hải mang họ Phán, gần đất phía nam (?). Sách Quán biên nói: năm thứ năm mươi chín đời Hoàng Đế, các nước Quán Hung (ngực thủng), Trường Cổ (chân dài), Thâm Mục, Đam Nhĩ (tai thõng) không nước nào không đến làm khách. Bài Đồ tán nói: "Rợ Thâm Mục chỉ thấy co rút (?); đạo của Hiên Viên (Hoàng Đế) lan xuống, họ bèn đến gõ cửa ải mà quy phục; cùng với Xuyên Hung, Trường Cước, là những tộc khác lạ (?).")

 Nước Vô Trường (không ruột) ở phía đông nước Thâm Mục.

 (Quách nói: có bản viết là phía nam.)

 Người ở đó cao lớn mà không có ruột.

 (Quách nói: người cao to, trong bụng không có ruột, đồ ăn vào thì đi thẳng ra. Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử chép: từ đông bắc đến tây bắc có dân Vô Trường. Sách Lộ sử nói: Vô Trường, Phi Đầu, Yếm Hỏa, Lưu (?)… Bài Đồ tán nói: "Người Vô Trường, thân thể rỗng suốt; tim là cõi linh thiêng, còn lại chỉ dùng bên ngoài; giữ được cái 'Một' (cái gốc duy nhất) mà tự vẹn toàn, lẽ ấy không đâu không giống (?)." Sách Bì nhã quảng yếu viết là nước Vô Phúc (không bụng).)

 Nước Nhiếp Nhĩ (cầm tai) ở phía đông nước Vô Trường; người ở đó sai khiến hai con hổ vằn, và dùng hai tay giữ lấy tai.

 (Quách nói: ý là tai dài, khi đi thì lấy tay cầm giữ. Chữ "nhiếp" đọc theo cách ghép âm "nặc – giáp".

 Nhậm Thần xét: sách Bì nhã quảng yếu của Ngưu Trung nói: nước Nhiếp Nhĩ ở phía đông nước Vô Phúc, người có vằn như hổ, hai tay giữ tai mà đi; tai dài tới má, khi đi thì lấy tay nâng lên. Sách Dị lâm của Chu Mưu (?) nói: người nước Nhiếp Nhĩ tai rủ xuống tới lưng, hai tay nâng tai mà đi. Bài Đồ tán nói: "Nước Nhiếp Nhĩ, đất ở giữa bãi biển; sai khiến hổ vằn, vật lạ đều có cả; hình thể phải nương nhau, tay không rời khỏi mặt." Ông La ở Trường Nguyên nói: "Dưới bốn biển có người nửa thân, người Nhiếp Nhĩ" — tức là nước này. Lại có nước Đại Nhĩ, lấy một tai làm chiếu, một tai làm chăn, còn lạ hơn thế.)

 Họ ở trên ấp giữa biển,

 (Quách nói: "huyện" như là ấp.)

 cùng các vật lạ ở chỗ nước chảy ra chảy vào.

 (Quách nói: ý là nơi đó có đủ cả.)

 Hai con hổ ở phía đông nước ấy.

 Khoa Phụ đua chạy với mặt trời, đuổi theo đến tận chỗ mặt trời lặn.

 (Quách nói: ý là đuổi kịp mặt trời lúc sắp lặn; chữ "trục" đọc âm "trụ".

 Nhậm Thần xét: sách Liệt tử chép: Khoa Phụ không lượng sức mình, muốn đuổi theo bóng mặt trời, đuổi tới bờ Ngung Cốc. Lời chú của họ Lâm nói: Khoa Phụ là người nước Long Bá (nước người khổng lồ). Sách Hồng liệt giải (tức Hoài Nam tử) chép: Khoa Phụ ở phương bắc nước ấy; lại nói "sai Lôi Công, khiến Khoa Phụ", lời chú nói Khoa Phụ là thần thú. Sách Quảng dư ký nói: nay ở Kính Châu có gò Chấn Lý (gò giũ giày), tương truyền Khoa Phụ đuổi mặt trời đã giũ giày ở đây. Sách Tuế hoa kỷ lệ, mục mặt trời, nói: "Đuổi theo thì có Khoa Phụ, tiễn đưa thì có … Hoàng (?)." Tập thơ của Ngô Quốc Luân có câu "Ngu Công núi bắc, Khoa Phụ biển đông". Sách Tục tao kinh viết: "Kéo xe bay nhờ Khoa Phụ, Từ Ngô đứng dậy mà giúp sức." Sách Quán biên nói: Câu Long sinh ra Thùy và Tín, Tín sinh ra Khoa Phụ. Lại bia Quán Tỉnh đất Thục có câu "Thành Thang từ trên nhìn xuống, Khoa Phụ ở giữa mà thấy và nhận (?)", ngờ là chỉ người này.)

 Khoa Phụ khát nước muốn uống, bèn uống ở sông Hà (sông Hoàng Hà) và sông Vị.

 (Nhậm Thần xét: bài phú "Mộng khát" của Hà Phúng có câu "nhận ra Khoa Phụ trên sông Vị".)

 Sông Hà, sông Vị không đủ, lại lên phía bắc uống ở Đại Trạch (đầm lớn).

 (Nhậm Thần xét: bài tụng "Cửu Thành cung" của Vương Bột có câu "cờ trước đuổi mặt trời, Khoa Phụ cắt ngang dòng Hồng Hà"; tập Miệt Mông của Lư Nam có câu "cho Khoa Phụ uống ở bến phía sau" — đều dựa vào chuyện này.)

 Chưa tới nơi, giữa đường khát mà chết, vứt cây gậy lại, gậy hóa thành rừng Đặng Lâm.

 (Quách nói: Khoa Phụ có lẽ là tên một vị thần nhân. Tài của ông theo kịp bóng mặt trời, uống cạn sông Hà sông Vị, há phải vì chạy và uống thật đâu? Chỉ là gửi cái dụng của mình vào việc chạy và uống mà thôi; gần như kẻ không vội mà nhanh, không đi mà tới vậy. Đó là lấy một thể mà làm ra muôn vẻ khác nhau, còn mất thay đổi, gửi vào rừng Đặng Lâm mà ẩn hình, làm sao tìm cho ra sự biến hóa linh diệu của ông?

 Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử chép: Khoa Phụ vứt cây gậy, gậy ấy thành rừng Đặng Lâm. Sách Bác vật chí nói: phía tây biển, Khoa Phụ đuổi nhau với mặt trời, vứt gậy hóa thành rừng Đặng Lâm. Thơ "Vịnh hoài" của Nguyễn Tịch: "Hạ Hậu cưỡi xe thiêng, Khoa Phụ hóa Đặng Lâm." Thiên "Toại cổ" của Giang Yêm: "Khoa Phụ với Đặng Lâm, nghĩa ấy cũng khó thay." Bài phú "Trúc lâm" của Dữu Tín: "Một lần truyền đến Đại Hạ, uổng công thành Đặng Lâm"; lại khúc "Vũ điệu": "Các tài đã tụ lại, nên mới thành Đặng Lâm." Sách Thi phẩm nói: "Đầm ngọc của văn chương, rừng Đặng Lâm của vẻ đẹp văn từ." Bài phú "Mặt trời" của Lý Ung: "Khoa Phụ vứt gậy, chạy cuống nào ích gì." Sách Sơ học ký: "Khoa Phụ vứt gậy, Lỗ Dương vung giáo." Tùy thư: "Một cành của rừng Đặng Lâm, một mảnh ngọc núi Côn Sơn." Hậu Chu thư: "Lấy rường cột từ rừng Đặng Lâm." Bài lộ bố của Lạc Tân Vương: "Đặng Lâm muôn dặm, đan bóng với cây ở Cam Tuyền." Bài phú "Hồn thiên" của Dương Quýnh: "Khoa Phụ vứt gậy, cũng không sánh được với sự phi nhanh." Bài phú "Đại liệp" của Lý Bạch: "Đại Chương nhịp bước đi qua đi lại, Khoa Phụ giũ gậy (?) mà chạy." Sách Văn uyển anh hoa: "Coi Ốc Tiêu thấp như thước đất, coi Đặng Lâm nhỏ như sợi lông mùa thu." Bài phú "Mặt trời" của Ngô Thục: "Chuyện vứt gậy lại nghe nơi Khoa Phụ"; bài phú "Gậy": "Vứt ở Đặng Lâm mà tự tươi tốt." Phú của Lư Nam: "Thương Đặng Lâm của Khoa Phụ, viếng Chúc Long ở Côn Luân." Những câu ấy đều chỉ chuyện này.

 Lại có núi Phượng Lâm ở phía nam châu … (?) cũng tên là Đặng Lâm, là nước của Đặng Kỳ hầu xưa; sách Tuân tử nói "núi rừng đất Đặng" là chỉ nơi ấy, không phải nơi này.

 Bài Đồ tán nói: "Thần thay Khoa Phụ, khó lấy lẽ thường mà tìm; uống cạn sông đuổi mặt trời, ẩn hình nơi Đặng Lâm; chạm vào mà biến hóa, ứng biến chẳng theo lòng cố định." Thơ "Đọc Sơn Hải kinh" của Đào Tiềm: "Khoa Phụ ôm chí lớn lao, bèn cùng mặt trời đua chạy; cả hai cùng tới dưới vực Ngu Uyên (nơi mặt trời lặn), dường như chẳng ai hơn ai; sức thần đã khác lạ, uống cạn sông nào có đủ; dấu vết còn lại gửi nơi Đặng Lâm, công lao rốt cuộc ở sau khi chết.")

 Nước Bác Phụ ở phía đông nước Nhiếp Nhĩ; người ở đó to lớn, tay phải cầm rắn xanh, tay trái cầm rắn vàng. Rừng Đặng Lâm ở phía đông nước ấy, có hai cây. Có thuyết gọi là Bác Phụ (viết bằng chữ khác). Núi Tích Thạch, nơi vua Vũ khơi sông, ở phía đông, là nơi sông Hà chảy vào.

 (Quách nói: sông Hà phát nguyên từ núi Côn Luân, chảy ngầm dưới đất, đến Thông Lĩnh thì lại trồi lên, đổ vào đầm Diêm Trạch; từ Diêm Trạch lại chảy ngầm về phía nam, trồi ra ở núi này mà thành sông Hà của Trung Quốc, rồi đổ ra biển. Kinh Thư nói "khơi sông Hà từ núi Tích Thạch", ý là thời ấy sông bị ứ tắc nên phải khơi cho thông.)

 Nước Câu Anh ở phía đông, người ở đó một tay cầm dải mũ.

 (Quách nói: ý là người ấy thường lấy một tay cầm dải mũ. Có người nói chữ "anh" (dải mũ) nên viết là chữ "anh" nghĩa là bướu cổ.

 Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử viết là dân Câu Anh với chữ khác, lời chú nói đọc là Cửu Anh. Họ Lưu (?) nói "Chủng, Câu Anh, là thuộc ba mươi sáu nước ngoài biển"; Câu Anh ấy tức là Câu Anh ở đây.)

 Có thuyết gọi là nước Lợi Anh. Cây Tầm mộc dài nghìn dặm, ở phía nam nước Câu Anh, mọc bên sông ở phía tây bắc.

 (Nhậm Thần xét: cây Tầm mộc tức là cây Cô Diêu trong sách Mục Thiên tử truyện. Thơ "Du tiên" của Quách Phác: "Buông rượu bên bờ Mông Tị, buộc xe nơi ngọn Tầm mộc." Thơ Thành Công Tuy: "Phù Tang cao muôn nhận, Tầm mộc dài nghìn dặm." Bài Đồ tán nói: "Mênh mang cây Tầm mộc, mọc ở bên sông; cành thưa dài nghìn dặm, vươn tới trời mây; rủ bóng khắp bốn cõi, phía dưới che phủ vực Ngu Uyên." Lại lời chú sách Văn tuyển của Lý Thiện dẫn câu này, viết chữ "tầm" có thêm bộ "mộc".)

 Nước Kỳ Chủng (nhón gót) ở phía đông nước Câu Anh.

 (Quách nói: chữ "kỳ" đọc là "xí".)

 Người ở đó to lớn, hai chân cũng to.

 (Quách nói: người ấy đi mà gót chân không chạm đất. Sách Hiếu kinh câu mệnh quyết chép: "Người Tiêu Nghiêu, Kỳ Chủng qua nhiều lần thông dịch mà đến gõ cửa ải."

 Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử chép: từ đông bắc đến tây bắc có dân Kỳ Chủng, lời chú nói Kỳ Chủng là gót không chạm đất, đi bằng năm ngón chân. Sách Trúc thư kỷ niên chép: năm thứ hai đời vua Kiệt (tên là Quý) nhà Hạ, dân Kỳ Chủng đến chầu. Sách Lã thị Xuân thu nói: vua Kiệt bị Dương Tân và Kỳ Chủng Di làm hư hỏng — tức là người nước này. Lý Tuần chú sách Nhĩ nhã nói: rợ Man có tám loại: Thiên Trúc, Khái Thủ, Tiêu Nghiêu, Kỳ Chủng, Xuyên Hung, Đam Nhĩ, Cẩu Chỉ, Bàng Xuân. Sách Luận hành nói: thời nhà Chu, những bọn như Xuyên Hung, Đam Nhĩ, Tiêu Nghiêu, Kỳ Chủng không tới ba nghìn người. Thiên "Toại cổ" của Giang Yêm: "Kỳ Chủng, Giao Hĩnh cùng với Vũ Dân." Lại sách Mặc tử, lời sớ Lễ ký, sách Cát âm dư (?) đều viết là Bả Chủng.

 Bài Đồ tán nói: "Hình thể tuy to, mà chân thì nhón; nhảy bước như chim sẻ, gót không chạm đất; theo đức mà tìm đến, gõ cửa ải quy về điều nghĩa.")

 Có thuyết gọi là Đại Chủng.

 Đồng Âu Ti (đồng nhả tơ) ở phía đông nước Đại Chủng; có một người con gái quỳ, tựa vào cây mà nhả tơ.

 (Quách nói: ý là ăn lá dâu mà nhả tơ, giống như con tằm vậy.

 Nhậm Thần xét: sách Bác vật chí chép: ở đồng Âu Ti có người con gái đang quỳ tựa cây mà nhả tơ, đây là ở ngoài biển. Sách Thái bình quảng ký chép: ở đồng Âu Ti, người con gái tựa cây nhả tơ. Lời chú của Dương Thận nói: đời truyền rằng thần tơ là một người con gái, gọi là Mã Đầu Nương; sách Hậu Hán chí gọi là Uyển Dũ (?), có lẽ chính là đây.

 Bài Đồ tán nói: "Người con gái và giao nhân (người cá), thân thể gần giống con trai; nhả ngọc mà không có vỏ, nhả tơ mà không phải con nhộng; biến hóa không theo phép tắc, vật nào có giống nòi nhất định."

 Lương Tiêu Khác trong thư dâng Thế Tổ viết: "Ngoài đồng tự xe sợi, nào thua việc nhả tơ." Sách Bạch thị lục thiếp: "Quỳ bên cây nhả tơ, sinh dâu được (?)." Bài phú "Tơ" của Ngô Thục: "Hoặc nhả ra mà thành gấm, hoặc nhả ra mà quỳ bên cây." Sách Đàm hội: "Người cá dệt lụa khóc ra ngọc, người con gái tựa cây nhả tơ" — đều dựa vào chuyện này. Lại có chuyện người con gái ở vườn Kỳ Viên ngậm tơ năm màu vào miệng thì nhả thành gấm hoa văn; Thẩm Ước gặp một người con gái cũng nhả tơ dệt thành lụa trắng như băng — cùng loại với chuyện này.)

 Ba cây dâu không cành ở phía đông đồng Âu Ti; cây cao trăm nhận, không có cành.

 (Quách nói: ý là đều cao trăm nhận. Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử chép: gò Hòa ở góc đông bắc, ba cây dâu không cành ở phía tây. Bài phú "Cây dâu" của Ngô Thục có câu "gò tròn truyền danh ở Bắc Hải", là nói ba cây dâu này.)

 Rừng Phạm Lâm rộng ba trăm dặm vuông, ở phía đông ba cây dâu, có cồn bãi bao quanh phía dưới.

 (Quách nói: "châu" là chỗ đất trong nước có thể ở được; "hoàn" là vây quanh.)

 Núi Vụ Ngung: vua Chuyên Húc được chôn ở sườn nam núi.

 (Quách nói: Chuyên Húc hiệu là Cao Dương, nay mộ ở Bộc Dương, tức đất Đế Khâu xưa; có thuyết nói ở trong làng Quảng Dương, ngoài cửa thành huyện Đốn Khâu. Nhậm Thần xét: sách Quán biên nói Chuyên Húc chôn ở làng Quảng Dương, phía nam núi Vụ Ngung. Lưu … Mạnh (?) nói: đây là nơi chiêu hồn, chôn áo mũ, không phải Đế Khâu ở Bộc Dương.)

 Chín người vợ của vua chôn ở sườn bắc núi.

 (Quách nói: "tần" là người vợ.)

 Có thuyết nói: ở đó có gấu, gấu lớn, hổ vằn, Ly Chu (?), Cửu (?), và thị nhục (một khối thịt kỳ lạ, ăn một miếng lại mọc lại một miếng, ăn mãi không hết).

 (Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa của họ Vương nói: từ Ly Chu trở xuống đều là vật lạ, có người cho là đồ tuẫn táng (đồ chôn theo người chết).)

 Gò Bình Khâu ở phía đông ba cây dâu, ở đó có di ngọc.

 (Quách nói: di ngọc là đá ngọc.

 Nhậm Thần xét: di ngọc tức là ngọc ê (loại hổ phách màu đen). Cành thông qua nghìn năm thành phục linh, lại nghìn năm thành hổ phách, lại nghìn năm nữa thành ê. Sách tự thư nói "ê là di ngọc", đó là lời giải thích. Người Cao Xương gọi nó là mộc ê (ê gỗ), gọi ngọc là thạch ê (ê đá). Sách Lương tứ công ký chép: ở vùng Giao Hà, giữa bãi cát đá bằng phẳng, đào đất sâu một trượng, phía dưới có hổ phách ê — đó chính là ngọc ê. Bài phú "Kiển tu" của họ Từ có câu: "Ghìm cương ngựa ta ở gò Bình Khâu, đùa nghịch di ngọc nơi ba cây dâu" — là chỉ chỗ này.)

 Ở đó có chim xanh, thị nhục, dương liễu, cây cam tra,

 (Quách nói: cây ấy cành và thân đều đỏ, hoa vàng, lá trắng, quả đen. Sách Lã thị Xuân thu nói: phía đông núi ấy có cây cam tra. Chữ "tra" đọc như chữ "tra" trong "tra lê" (quả tra, quả lê).)

 cây cam hoa,

 (Quách nói: cũng có cành và thân đỏ, hoa vàng. Nhậm Thần xét: sách Bổ chú của Dương Thận nói cam hoa tức là cây "tích" (?), có thuyết nói là loại cây mà tục gọi là … (?).)

 là nơi trăm thứ quả mọc ra.

 (Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam tử viết Bình Khâu là Hoa Khâu, chim xanh là ngựa xanh, dương liễu là dương đào, cam tra viết bằng chữ "tra" khác; so với kinh văn thì đại thể giống, chỉ khác chút ít.)

 Có hai ngọn núi kẹp lấy một thung lũng phía trên, hai gò lớn nằm ở giữa, tên là Bình Khâu.

 (Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Giữa hai ngọn núi, có gò tên là Bình; ở đó có di ngọc, ngựa hay màu xanh; có thị nhục, cam hoa, là nơi quả lạ mọc ra.")

 Trong Bắc Hải có loài thú hình dạng như ngựa, tên là Đào Đồ.

 (Quách nói: đọc là "đào" và "đồ", thấy trong sách Nhĩ nhã.

 Nhậm Thần xét: sách Tự lâm nói: là ngựa tốt phương bắc, còn gọi là ngựa hoang. Thiên "Vương hội giải" chép: thời Thành Vương, họ Ngu dâng Đào Đồ. Lại "Tứ phương lệnh" của Y Doãn: phương chính bắc lấy ngựa hoang, Đào Đồ làm đồ cống. Sử ký chép: súc vật lạ ở vùng bắc thì có Đào Đồ. Lời sớ sách Nhĩ nhã của Hình Bính: Đào Đồ là loài thú ẩn kín, có vua sáng suốt tại vị thì nó đến. Sách Thụy ứng đồ của họ Hùng: bậc vương giả có đức cảm động thì Đào Đồ đến. Sách Thụy ứng đồ của họ Tôn: có vua hiền thì Đào Đồ đến, trừ bỏ tai họa cho đời. Sách Kê thụy lục của Lưu Canh: "Húc kẻ gian tà là con Giải Trãi, trừ tai hại là con Đào Đồ." Bài tụng "Giám mục" của Trương Thuyết: "Kể ra loài thần dị thì có Đào Đồ, Yểu … (?), Thặng Hoàng, Tư Bạch." Lời chú Hán thư của họ Nhan: nước Đào Đồ sản sinh ra ngựa này nên lấy tên nước đặt cho nó.

 Bài Đồ tán nói: "Đào Đồ là ngựa hoang hay, sinh ra ở cõi bắc; quấn cổ cọ vào nhau, quay lưng nhảy cẫng (?); dù có Tôn Dương (tức Bá Lạc, người giỏi xem ngựa) cũng không thuần phục được." Chữ "đồ", Tống thư viết là … (?). Sách Vựng nhã của Trương Huyên nói: "đồ" còn là tên một loài thú khác, hình như bò vàng, vằn hổ, không phải con này.)

 Có loài thú tên là Bác, hình như ngựa trắng, răng như răng cưa, ăn hổ báo.

 (Quách nói: sách Chu thư chép: nước Nghĩa Cừ (?) dâng con Tư Bạch, như ngựa trắng, răng cưa, ăn hổ báo. Xét hai thuyết này đều giống với sách Nhĩ nhã. Nhậm Thần xét: sách Thuyết uyển chép lời Sư Khoáng: "Con tuấn (?) ăn báo, báo ăn Bác, Bác ăn hổ." Lại các loài thú ăn được hổ báo còn có Cừ Sưu, … (?), Hộc, Thanh Yêu, Toan Nghê, Khuyết Nhĩ, Hổ Ưng. Cừ Sưu tức là chó Cù, còn gọi là Lộ khuyển; Hộc còn gọi là Hoàng Yêu.)

 Có loài thú trắng, hình như ngựa, tên là Cung Cung.

 (Quách nói: tức là Cung Cung Cự Hư, một lần chạy trăm dặm, thấy trong sách Mục Thiên tử truyện; đọc âm "cùng".

 Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã dực nói: con Quyết phần trước như chuột, phần sau như thỏ, rảo bước thì vấp, chạy thì ngã, nên thường đi cặp với Cung Cung Cự Hư; nó gặm cỏ ngọt cho Cung Cung Cự Hư ăn, khi có nạn thì Cung Cung Cự Hư cõng nó chạy, vì thế có tên là "thú sóng vai" (?). Sách Uyển ủy dư biên nói: phương đông có loài cá sóng mắt gọi là Điệp, phương nam có loài chim sóng cánh gọi là Kiêm, phương tây có loài thú sóng vai gọi là Cung Cung Cự Hư. Sách Lãm (Lã thị Xuân thu) nói: cá Điệp biển đông phải sóng mắt rồi mới đi được; con … (?) phương bắc phải thay nhau ăn, thay nhau canh rồi mới no; con Quyết phương tây phải có Cung Cung Cự Hư rồi mới đi được; chim Kiêm phương nam phải sóng cánh rồi mới bay được. Thiên "Vương hội": nước Độc Lộc dâng Cung Cung Cự Hư. Sách Thụy ứng đồ nói: thú sóng vai, bậc vương giả có đức thấu tới chốn u ẩn thì nó đến. Bài khải của Lưu Hiếu Tiêu: "Mưu của Cung Cung dừng ở cỏ tốt, kế của chim Chu Chu lợi ở việc ngậm cánh nhau."

 Bài Đồ tán nói: "Con Quyết với Cự Hư, nửa như thỏ nửa như chuột; dài ngắn bù cho nhau, cả hai cùng cất bước; như tự nhiên mà thành, đồng lòng chung sức." Bài phú "Tử Hư" của Tư Mã Tương Như có câu "đạp con Cung Cung, nghiến con Cự Hư"; Trương Ấp chú: Cung Cung là thú xanh, hình như ngựa; Cự Hư giống con la mà nhỏ. Lời giải chương cú của Lý Thiện nói: Cung Cung tức là Cự Hư, chỉ là đổi chữ, nói xen nhau mà thôi; vậy Cung Cung Cự Hư là một loài thú.)

 Có loài thú xanh, hình như hổ, tên là La La.

 (Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: hổ xanh gọi là La La. Nay người Man ở Vân Nam gọi hổ cũng là La La, thấy trong sách Thiên trung ký.)

 Phương bắc có thần Ngu Cường, mặt người mình chim, tai đeo hai con rắn xanh, chân đạp hai con rắn xanh.

 (Quách nói: tên chữ là Huyền Minh, là thần nước. Trang Chu (Trang tử) nói: "Ngu Cường đứng ở Bắc Cực." Có thuyết gọi là Ngu Kinh. Một bản chép: "Thần Ngu Cường phương bắc, mình, tay, chân đều đen, cưỡi hai con rồng."

 Nhậm Thần xét: sách Thái công kim quỹ chép: thần Bắc Hải tên là Huyền Minh. Sách Việt tuyệt nói: Huyền Minh cai trị phương bắc, có Bạch Biện phụ tá. Sách Ngũ nhạc chân hình đồ nói: thần Bắc Hải tên là Trướng Dư Lý, lại có tên là Ngu Cường. Thiên "Toại cổ" của Giang Yêm: "Ngu Cường ở Bắc Cực sống mãi không mất." Bài Đồ tán nói: "Ngu Cường là thần nước, mặt mày đen sạm; cưỡi rồng đạp rắn, vượt mây nhờ cánh; là thần linh Huyền Minh, đứng ở Bắc Cực.")

 Sơn Hải kinh quảng chú, hết quyển tám

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video