Thiên 3 — Kinh núi phương Nam — dãy thứ ba

 Dãy núi thứ ba ở phương Nam bắt đầu bằng núi Thiên Ngu. Dưới chân núi có nhiều nước, không thể leo lên được.

 Lại đi về phía đông năm trăm dặm (dặm: đơn vị đo đường thời xưa, ngắn hơn dặm ngày nay) là núi Đảo Quá. Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới chân núi có nhiều tê và hủy. (Quách Phác chú: Tê giống trâu nước, đầu như đầu lợn, chân thấp, chân như có ba móng, bụng to, màu đen, có ba sừng: một trên đỉnh đầu, một trên trán, một trên mũi. Sừng trên mũi nhỏ và không rụng, gọi là "sừng ăn". Tê thích ăn cây gai, trong miệng thường nhỏ ra máu lẫn bọt. Hủy cũng giống trâu nước, màu xanh, một sừng, nặng ba nghìn cân (cân: đơn vị đo khối lượng thời xưa). Nhậm Thần xét: Bài "Đồ tán" (những bài thơ ngắn Quách Phác viết để khen các bức tranh minh họa sách này) nói: "Tê đầu như lợn, hình dáng mang thể chất của trâu; sừng thì có ba cái, mọc xen nhau trên thân; phồng mũi thì sinh gió, thở ra hơi đầy tràn." Lại nói: "Hủy là loài thú khỏe, giống trâu, màu xanh đen, sức mạnh không gì là không xô đổ được; tự chuốc họa vào thân vì bộ da (?); da của nó được dùng làm đồ nhà binh, sừng của nó giúp cho việc lễ nghĩa văn hóa (?).")

 Ở đó có nhiều voi. (Quách Phác chú: Voi là loài thú lớn nhất, mũi dài; con lớn thì ngà dài một trượng (trượng: đơn vị đo chiều dài thời xưa, bằng mười thước). Tính voi hay ghen, không chịu nuôi con hoang (?). Nhậm Thần xét: Mật voi tùy theo bốn mùa mà nằm ở bốn chân. Thân voi có đủ các loại thịt giống thịt của mười hai con giáp. Da voi vừa cắt ra đã liền lại. Ngà voi nghe tiếng sấm thì nổi lên vân hoa. Đó đều là những tính chất lạ của loài vật. Nay trong vùng núi non đất Kinh cũng có voi rừng, cũng như ngựa có ngựa hoang. Lại nữa, voi ở đất Sở và đất Việt đều màu xanh đen, chỉ ở nước Phất Lâm (Đông La Mã) và nước Đại Thực (đế quốc Ả Rập) mới có nhiều voi trắng. Sách "Bắc hộ lục" nói voi còn có tên là "già-da". Bài "Đồ tán" nói: "Voi thật to lớn, thân khổng lồ, dáng kỳ dị; thịt bằng mười con trâu, mà mắt không to hơn mắt lợn; nhìn đầu nó giống như đuôi, khi cử động thì như một quả đồi đang dời chỗ.")

 Ở đó có một loài chim, hình dáng như chim giao (?) (Quách Phác chú: chim giao giống con le le nhưng nhỏ hơn, chân mọc gần đuôi; chữ này đọc như chữ "giao" trong "giao tiễn"), đầu trắng, ba chân (Quách Phác chú: có bản chép là "ba tay"), mặt người, tên là cù như (Quách Phác chú: đọc là "cù". Nhậm Thần xét: sách "Nguyên lãm" nói: "Loài chim ba chân thì có chim cù như"). Tiếng kêu của nó như tự gọi tên mình.

 Sông Ngân phát nguồn từ núi này (Quách Phác chú: đọc là "ngân". Nhậm Thần xét: sách "Thủy kinh" của Tang Khâm nói sông Ngân phát ra từ thung lũng sông Nguyên ở mạn bắc huyện Tầm Thành, quận Vũ Lăng; lời chú nói sông Ngân rẽ riêng về phía đông, chảy qua Phiên Ngu, chính là con sông này), chảy về phía nam rồi đổ ra biển. Trong sông có hổ giao. (Quách Phác chú: Giao giống rắn, có bốn chân, thuộc loài rồng. Nhậm Thần xét: Bài "Giang phú" của Cảnh Thuần (tức Quách Phác) có câu: "Loài vật dưới nước quái lạ lẫn lộn, có hổ giao, có câu xà", là nói về con này. Lại nữa, sách "Thuật dị ký" nói giao long có lông mày mọc giao nhau nên gọi là "giao". Sách "Quảng Châu ký" của Bùi Uyên nói: giao dài hơn một trượng, giống rắn, cổ có vòng trắng, đuôi có vòng thịt. Kinh sách nhà Phật nói giao có tên là cung-tỳ-la. Cùng loài với giao còn có con thận, tên là kiêu; Lục Điện nói kiêu tức là giao. Ngoài ra còn có loài đầu rắn thân ba ba, tên là cát điếu; loài thân rồng màu đỏ, có độc, tên là hải khương. Tất cả đều là giống rồng, thuộc loại giao.)

 Hổ giao có hình thân cá, đuôi rắn, tiếng kêu như chim uyên ương. Ăn thịt nó thì không bị sưng phù, lại có thể chữa bệnh trĩ. (Nhậm Thần xét: Sách "Thập di ký" kể rằng vua Hán Chiêu Đế câu cá ở sông Vị, bắt được một con giao trắng, sai quan thái quan (viên quan coi việc nấu ăn cho vua) làm món cá ủ chua, rất ngon; xương xanh mà thịt tím. Vậy là giao ăn được. Bài "Đồ tán" nói: "Cù như có ba tay, hình dáng giống chim giao; thân cá đuôi rắn, ấy gọi là hổ giao.")

 Lại đi về phía đông năm trăm dặm là núi Đan Huyệt. (Nhậm Thần xét: Sách "Nhĩ nhã" nói: từ Tề Châu (vùng Trung Nguyên) đi về phía nam, nơi mặt trời ở ngay trên đỉnh đầu, gọi là Đan Huyệt. Sách "Hoài Nam Tử" kể: Đan Huyệt, Thái Mông, Phản Chủng, Không Đồng. Văn tập của Lương Nguyên Đế có câu: "Vượt Thanh Khâu mà băng qua Đan Huyệt". Bài phú của Lư Nam có câu: "Phía nam liền với Đan Huyệt, phía bắc chạm tới Không Đồng". Những câu ấy đều nói về nơi này. Vương Hải (?) viết: "Đem chữ viết và phép tắc thống nhất mà thông tới Phượng Huyệt, đem mũ áo lễ nghi mà phủ tới Long Đình" (ý nói đem văn hóa giáo hóa tới những nơi xa xôi nhất); lại viết: "Lưu Sa, Bàn Mộc, rừng Phượng Huyệt". Phượng Huyệt chính là Đan Huyệt.)

 Trên núi có nhiều vàng và ngọc. Sông Đan phát nguồn từ núi này, chảy về phía nam rồi đổ vào Bột Hải. (Quách Phác chú: Bột Hải là chỗ bờ biển uốn cong, có mũi đất nhô ra. Nhậm Thần xét: Sông Đan phát ra từ núi Trủng Lĩnh (?); Lịch Đạo Nguyên nói núi này còn có tên là núi Cao Trư. Sách "Lã thị Xuân thu" chép rằng vua Nghiêu đánh một trận ở sông Đan để khuất phục người Nam Man. Lại nữa, phía nam sông Đan có núi Đan Nhai, vách đá đỏ rực như ráng chiều bốc lên, như mây hồng vươn cao giữa trời; hai ngọn núi ở đó lại càng là cảnh đẹp đặc biệt.)

 Ở đó có một loài chim, hình dáng như gà, lông năm màu có vằn, tên là phượng hoàng. Vằn trên đầu nó thành chữ Đức (đạo đức), vằn trên cánh thành chữ Nghĩa (lẽ phải), vằn trên lưng thành chữ Lễ (lễ phép, phép tắc), vằn trên ngực thành chữ Nhân (lòng thương người), vằn trên bụng thành chữ Tín (giữ lời hứa). Loài chim này ăn uống tự nhiên, tự hát tự múa; hễ nó xuất hiện thì thiên hạ yên bình.

 (Quách Phác chú: Thời nhà Hán, chim phượng nhiều lần xuất hiện, cao năm sáu thước (thước: đơn vị đo chiều dài thời xưa), lông năm màu. Trang Chu (Trang Tử) nói về các chữ trên mình phượng có khác với ở đây. Sách "Quảng nhã" nói: phượng có đầu gà, cằm én, cổ rắn, lưng rùa (?), đuôi cá; con mái gọi là hoàng, con trống gọi là phượng.

 Nhậm Thần xét: Sách "Nhạc hiệp đồ trưng" nói: có năm loài phượng, đều năm màu; một loài là điềm lành, bốn loài là điềm tai họa. Bốn loài kia đều giống phượng nhưng là yêu quái: một là túc sương, hai là phát minh, ba là tiêu minh, bốn là u xương. Sách "Nguyên lãm" nói: phượng màu xanh gọi là hạt, màu đỏ gọi là thuần, màu vàng gọi là yên, màu trắng gọi là túc, màu tím gọi là trạc. Dương Thận nói: phía tây có chim ban tước, phía đông có chim gián kha, phía bắc có chim định giáp, phía nam có chim cẩm đà; đều là những loài mượn hình phượng mà trông giống phượng.

 Bài "Đồ tán" nói: "Phượng hoàng là chim thiêng, thật đứng đầu các loài có lông vũ; thân có tám nét tướng (?), vằn trên mình mang năm đức; bay đến múa chầu, ứng điềm cho bậc thánh quân của ta." Thiên Lão (bề tôi của Hoàng Đế) nói về phượng: "Tắm lông ở sông Nhược Thủy, chiều về ngủ ở Đan Huyệt." Bài "Thất trưng" của Lục Cơ có câu: "Nhặt trứng còn sót ở núi Triêu Dương, đón chim phượng bay từ Đan Huyệt." Bài giáo lệnh của An Thành vương có câu: "Chim của sao Thuần Hỏa (một vùng sao ở phương nam, ứng với chim phượng) không giấu bóng ở núi Đan." Thơ Nhan Diên Chi có câu: "Nghe rồng nơi chín vực sâu, nghe phượng mà ngóng Đan Huyệt." Bài văn bia Vũ Văn Hiến của Dữu Tín có câu: "Phượng chìm ở Đan Huyệt, rồng mất ở Hắc Pha"; lại có thơ rằng: "Chim ở Đan Huyệt lại làm tổ trên cây ngô đồng." Lời tựa bài tụng điện Càn Nguyên của Vương Bột có câu: "Ngọc khuê bằng lá ngô đồng làm điềm lành (điển vua Chu Thành Vương lấy lá ngô đồng làm ngọc khuê để phong đất cho em), lông phượng chói tinh anh của Đan Huyệt." Văn mộ chí Hình quốc công của Ngụy Trưng có câu: "Giống rồng ở Ác Oa (nơi sinh ngựa thần, ý nói người tài giỏi), phượng non ở Đan Huyệt." Tờ biểu của Lã Cát Phủ có câu: "Phượng sinh ra đã năm màu, buồn vì Đan Huyệt nay đã xa." Bài "Biện đô phú" của Chu Ngạn có câu: "Chim nhạc trạc rời Đan Huyệt mà bay đến đậu." Tất cả đều chỉ nơi này.)

 Lại đi về phía đông năm trăm dặm là núi Phát Sảng (Quách Phác chú: có bản chép là "Phát Táng"). Núi không có cây cỏ, có nhiều nước, nhiều vượn trắng. (Nhậm Thần xét: Vượn giống khỉ nhưng tay dài. Sách "Liệt Tử" nói con dũ biến hóa thành vượn. Sách "Bão Phác Tử" nói khỉ sống tám trăm năm thì biến thành vượn. Sách "Nhật tuân ký" (?) của Vương Tế nói: vượn mới sinh lông đen và là con đực, về già thì lông chuyển vàng, từ đực đổi thành cái; mấy trăm năm sau lông vàng lại chuyển thành trắng.) Sông Phiếm phát nguồn từ núi này, chảy về phía nam rồi đổ vào Bột Hải.

 Lại đi về phía đông bốn trăm dặm thì đến đuôi núi Mao. Phía nam núi có một thung lũng tên là Dục Di (Quách Phác chú: có bản chép là "Dục Toại". Nhậm Thần xét: bài "Thái vũ phú" của Lư Nam có câu: "Lấy làm lạ Dục Di mà tắm rửa ở biển Ấu (?)"). Ở đó có nhiều chim lạ. (Quách Phác chú: Sách "Quảng nhã" nói các loài chim đoát, ly, tiêu bằng, viên cư, giao tước đều thuộc loại chim lạ.) Gió Khải từ đây thổi ra. (Quách Phác chú: gió Khải thổi từ phương nam. Nhậm Thần xét: Sách "Lại ký" của Vương Thúc Trai (?) nói: gió Cảnh còn gọi là gió Khải, lại gọi là gió Huân, cũng gọi là gió Cự, nổi lên từ cửa Thử Môn (cửa nắng nóng) của trời Xích, từ phương nam thổi tới. Bài "Đồ tán" nói: "Thung lũng Dục Toại, nơi chứa gió Khải; mùa xuân đã qua, khí trời ứng với Chúc Dung (thần lửa, cai quản mùa hạ); gió nóng thổi lên để làm tan khí oi bức nặng nề.")

 Lại đi về phía đông bốn trăm dặm thì đến đầu núi Phi. Trên núi có nhiều vàng và ngọc, không có nước; dưới chân núi có nhiều rắn độc.

 Lại đi về phía đông năm trăm dặm là núi Dương Giáp. Núi không có cây cỏ, có nhiều nước.

 Lại đi về phía đông năm trăm dặm là núi Quán Tương. Trên núi có nhiều cây, không có cỏ; có nhiều chim lạ, không có thú. (Quách Phác chú: có bản chép là "núi Quán Hồ Xạ". Nhậm Thần xét: Sách "Thích nghĩa" nói: thú nương nhờ vào cỏ, không có cỏ nên không có thú; chim nương nhờ vào cây, nhiều cây nên nhiều chim. Nghiêu Phu (Thiệu Ung) nói lông chim giống như lá cây, lông thú giống như cỏ.)

 Lại đi về phía đông năm trăm dặm là núi Kê. (Nhậm Thần xét: Lưu Phòng Mạnh (?) nói núi Kê ở Vân Nam là nơi sinh ra tám thứ báu, sông Lan Thương ở đó chính là Hắc Thủy. Ở Trương Dịch cũng có núi Kê, xem lời chú ở dưới.) Trên núi có nhiều vàng, dưới chân núi có nhiều đan hoạch (một loại đất đá màu đỏ dùng làm màu vẽ, màu sơn). (Quách Phác chú: hoạch là loại đất màu đỏ; có người nói hoạch là loại son đỏ tốt, thấy chép trong sách "Thượng thư"; chữ này đọc như chữ "hoạch" trong "xích hoạch" (con sâu đo). Nhậm Thần xét: Sách "Đại truyện" nói núi Đan Khâu sinh ra đan hoạch. Sách "Chu thư" có câu: "Như làm đồ gỗ tử, chỉ việc quét lên lớp đan hoạch." Đại khái đó là loại xích thạch chi (một thứ đất sét màu đỏ, cũng dùng làm thuốc).)

 Sông Hắc Thủy phát nguồn từ núi này, chảy về phía nam rồi đổ ra biển. (Nhậm Thần xét: Sách "Vũ cống hối sớ" nói ở châu Ung có sáu con sông tên Hắc Thủy; con sông được chép trong thiên "Vũ cống" là Hắc Thủy ở Ninh Hạ. Sách "Địa chí" nói sông này phát ra từ núi Kê ở Trương Dịch, chảy về phía nam đến Đôn Hoàng. Sách chú giải "Thượng thư" của họ Thái nói Hắc Thủy phát ra từ núi Phần Quan (?), ở phía tây bắc châu Ung. Nay tính theo đường đi và số dặm thì sông ở đây có vẻ không phải Hắc Thủy ở Trương Dịch; thuyết của họ Lưu gần đúng hơn. Phàn Xước nói: các sông của những nước phía tây chảy vào biển Nam có bốn con, là sông Khu, sông Tây Nhĩ, sông Lệ và sông Di Nhược; sông Lệ chính là Hắc Thủy thời xưa.)

 Trong sông có cá đoàn. (Quách Phác chú: chữ này đọc như chữ "đoàn" trong "đoàn phiến" (quạt tròn). Nhậm Thần xét: Sách "Lã thị Xuân thu" nói: trong các loài cá ngon có cá đoàn ở hồ Động Đình; có bản chép khác (?); bài "Giang phú" có câu nói về các loài luân, hậu, mi (?).) Hình dáng nó như cá diếc mà có đuôi (lợn?) (?) (Nhậm Thần xét: Sách "Tập vận" nói cá đoàn giống rắn mà có đuôi lợn, hơi khác với chỗ này. Cá phụ tức là cá diếc.), tiếng kêu như lợn con. Hễ nó xuất hiện thì thiên hạ bị hạn hán lớn.

 Lại đi về phía đông bốn trăm dặm là núi Lệnh Khâu. Núi không có cây cỏ, có nhiều lửa. (Nhậm Thần xét: Đây cũng thuộc loại như Huỳnh Đài hay giếng lửa. Lại như ở quân Hỏa Sơn, đất ở đó hễ cuốc xới sâu thì có lửa bốc dữ dội, mà không cản trở việc cày cấy; đều cùng một loại với nơi này. Bài "Hỏa phú" của Ngô Thục có câu: "Thi hành chính lệnh của quan Tư Quán (viên quan trông coi việc dùng lửa), làm dứt cây cỏ ở Lệnh Khâu", là dựa vào chỗ này.)

 Phía nam núi có một thung lũng tên là Trung Cốc; gió Điều từ đây thổi ra. (Quách Phác chú: Gió đông bắc là gió Điều; khi gió ấy đến thì thả những người bị giam vì tội nhẹ, xét xử những kẻ trốn tránh còn bị giữ lại (?). Nhậm Thần xét: Sách "Hoài Nam Tử" nói Chư Kê và Nhiếp Đề là nơi gió Điều thổi ra.)

 Ở đó có một loài chim, hình dáng như chim cú, mặt người, bốn mắt, có tai, tên là ngung. (Nhậm Thần xét: Sách "Tập vận" và sách "Thiên vận" chép tên chim này bằng những chữ khác; có bản chép thế này, có bản lại chép thế khác (?). "Ngung ngung" là tên gọi bằng hai chữ. Sách "Dị lâm" của Chu Mưu Phòng (?) chép rằng năm Vạn Lịch thứ hai mươi, chim ngung đến đậu ở chùa Vĩnh Ninh trong thành Dự Chương, cao hơn hai thước, chim én chim sẻ kéo thành bầy kêu ầm quanh nó. Năm ấy từ tháng năm đến tháng bảy nóng gắt khác thường. Cùng thời đó, sách "Dũng tràng tiểu phẩm" của Chu Quốc Trinh cũng chép rằng năm Nhâm Thìn đời Vạn Lịch, chim ngung đến đậu ở Dự Chương, mặt người, bốn mắt, có tai; mùa hạ năm ấy không mưa, lúa ngoài đồng chết khô hết.) Tiếng kêu của nó như tự gọi tên mình. Hễ nó xuất hiện thì thiên hạ bị hạn hán lớn. (Nhậm Thần xét: Bài "Đồ tán" nói: "Chim ngung đậu trong rừng, cá đoàn ở dưới vực, đều là điềm hạn hán, tai họa lan khắp gầm trời; muốn dò biết thì không có dấu hiệu gì, điềm số ấy chỉ ở chim ngung (?)." Quách Phác đọc chữ này là "ngu".)

 Lại đi về phía đông ba trăm bảy mươi dặm là núi Luân Giả (Quách Phác chú: chữ "Luân" đọc như chữ "luận" trong "luận thuyết", có âm khác đọc là "luân"). Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới chân núi có nhiều thanh hoạch (?) (một loại đất đá màu xanh dùng làm màu vẽ). Ở đó có một loài cây, hình dáng như cây dó giấy mà thớ gỗ màu đỏ, nhựa như sơn, vị ngọt như mạch nha. Ăn vào thì không đói, lại có thể làm tan mệt mỏi. Cây ấy tên là bạch cao (?).

 (Quách Phác chú: có bản chép là "cao tô"; cao tô còn có tên là bạch cao, thấy chép trong sách "Quảng nhã"; chữ này đọc là "cao". Nhậm Thần xét: Sách bổ chú của họ Dương nói chữ "cao" ở đây là cách viết cổ của một chữ "cao" khác. Sách "Xuân thu phồn lộ" nói "cao tô làm tan mệt mỏi", chính là cây này. Sách "Tuân Tử" cũng có chữ "cao chỉ": "cao" là cao tô, "chỉ" là bạch chỉ. Sách "Sự vật cám châu" nói: bạch cao như cây dó giấy, thớ đỏ, nhựa như sơn, vị ngọt. Sách "Biền nhã" nói: bạch cao, cao tô là cây mạch nha. Sách "Nguyên lãm" nói: nhựa cây bạch cao như sơn, nhựa cây khởi như máu. Sách "Từ lâm hải thác" dẫn sách này nói: "Núi Luân có một loài cây tên là bạch…" — đó là chép sai chữ (?). Bài "Đồ tán" nói: "Bạch cao, cao tô, nhựa ngọt như mạch nha; ăn vào thì tịch cốc được (nhịn ăn ngũ cốc, một phép tu luyện của đạo sĩ), vị ngọt còn đọng mãi; thong dong quên hết mệt nhọc, sống trọn đến hết tuổi trời.")

 Nhựa cây ấy có thể dùng để nhuộm đỏ ngọc. (Quách Phác chú: "nhuộm đỏ" ở đây nghĩa là có thể dùng để nhuộm ngọc cho có màu sắc rực rỡ. Nhậm Thần xét: Sách "Đàm hội" nói: cây ráy biển có thể làm biến đổi vàng, cây bạch cao có thể nhuộm đỏ ngọc.)

 Lại đi về phía đông năm trăm tám mươi dặm là núi Ngung Cảo (Nhậm Thần xét: bản của họ Vương chép là "Ngung Cao"). Ở đó có nhiều thú lạ, nhiều rắn lớn.

 Lại đi về phía đông năm trăm tám mươi dặm là núi Nam Ngung. (Nhậm Thần xét: Quách Tử Chương nói nay ở vùng Thanh Hải (?) có núi Ngung.) Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới chân núi có nhiều nước. Ở đó có một cái hang: mùa xuân nước chảy vào, mùa hạ mới chảy ra, mùa đông thì hang đóng lại. Sông Tá phát nguồn từ núi này, chảy về phía đông nam rồi đổ ra biển. Ở đó có phượng hoàng và chim uyên sồ. (Quách Phác chú: uyên sồ cũng thuộc loài phượng. Nhậm Thần xét: Sách "Trang Tử" nói chim ở phương nam là uyên sồ. Bài "Thượng lâm phú" của Tư Mã Tương Như có câu: "Bắt (?) chim uyên sồ, chụp chim tiêu bằng." Bài "Nam đô phú" của Trương Hành có câu: "Chim loan, chim nhạc trạc, chim uyên sồ bay lượn ở trên.")

 Tính chung dãy núi thứ ba ở phương Nam, từ núi Thiên Ngu đến núi Nam Ngung, có tất cả mười bốn ngọn núi, dài sáu nghìn năm trăm ba mươi dặm. Thần núi ở đây đều có thân rồng mặt người. (Nhậm Thần xét: Bài "Mộng phú" của Vương Diên Thọ có câu "có kẻ hình rồng mà giống người"; lời chú dẫn câu này để làm chứng.) Lễ tế thần ở đây đều dùng một con chó trắng để cầu khấn (Quách Phác chú: "cầu" nghĩa là xin, khấn vái), gạo dâng tế dùng gạo nếp.

 Trên đây là phần ghi chép các núi trong Nam Kinh (phần sách nói về các núi ở phương Nam), lớn nhỏ cộng tất cả bốn mươi ngọn núi, dài một vạn sáu nghìn ba trăm tám mươi dặm.

 Sơn hải kinh quảng chú, quyển một.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video