Thiên 4 — Kinh núi phương Tây — dãy thứ nhất (quyển 2)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng tập lớn do triều Thanh ra lệnh biên soạn; "khâm định" nghĩa là đã được vua xét duyệt).

 Sơn hải kinh quảng chú, quyển hai (Sơn hải kinh là sách cổ ghi chép núi sông, sản vật, thần linh và vật lạ; "quảng chú" là bản chú giải mở rộng).

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.

 Tây sơn kinh (thiên ghi chép các dãy núi ở phương tây).

 Trong Tây sơn kinh, ngọn núi đầu tiên của dãy Hoa Sơn gọi là núi Tiễn Lai. Trên núi có nhiều cây thông. (Nhậm Thần xét: cây thông thân u nần, cao vút; lá có loại mọc túm hai lá kim, có loại túm năm lá kim. Đoạn sau chữ bị mất (?). Sách Tự thuyết nói: thông và bách đứng đầu trăm loài cây; "tùng" (thông) ví như tước "công", "bách" ví như tước "bá", nên mới đặt tên như vậy (?).)

 Dưới núi có nhiều "tẩy thạch" (đá dùng để kỳ cọ). (Quách Phác — người đời Tấn chú giải sách này — nói: đá dùng để kỳ rửa, chà lên thân thể cho sạch cáu ghét. Chữ "sảng" (chà xát) đọc theo phiên thiết "sơ lưỡng phản". Phiên thiết là cách ghi âm: lấy phụ âm đầu của chữ trước ghép với vần của chữ sau. Nhậm Thần xét: Dương Thận nói [đây là] đá kỳ ghét, nay trong vùng ... (chữ mất) vẫn có (?).)

 Ở đó có một loài thú, hình như con dê mà đuôi như đuôi ngựa, tên gọi là hàm dương. (Quách nói: nay nước Đại Nguyệt Thị ở Tây Vực có giống dê lớn như con lừa, đuôi như đuôi ngựa. Sách Nhĩ Nhã nói "dê cao sáu thước gọi là hàm", chính là giống dê này. Chữ "hàm" đọc như "châm". Nhậm Thần xét: Thi Tử nói dê lớn gọi là hàm, cao sáu thước. Lý Thời Trân khi chú sách Bản thảo cho hàm dương là linh dương, như thế là sai. Sách Thuyết văn nói: con "hàm" là dê núi, mặt to, sừng nhỏ; hai chữ "hàm" viết khác nhau nhưng là một. Bài Đồ tán (bài văn vần khen ngợi kèm theo tranh vẽ) viết: "Dê đất Nguyệt Thị, sống ở đồng hoang; cao chừng sáu thước, đuôi đỏ như ngựa. Lấy gì xét rõ? Chuyện chép trong Nhĩ Nhã.")

 Mỡ (?) của nó có thể chữa chứng "tích" (da khô nứt nẻ). (Quách nói: chữa da thân thể bị nứt nẻ. Chữ này đọc là "tích".)

 Đi về phía tây bốn mươi lăm dặm (dặm thời cổ, ngắn hơn dặm ngày nay) là núi Tùng Quả. Sông Hoạch bắt nguồn từ đây, chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Vị. Trong sông có nhiều đồng.

 Có một loài chim tên là đồng cừ (?). (Quách nói: chữ đầu đọc như chữ "đồng" trong "đồng cung" (cây cung sơn đỏ). Nhậm Thần xét: Dương Thận chú rằng chữ ấy đọc giống chữ "dung"; đồng cừ tức là dung cừ, huyện Thông Hải vùng Nam Trung có loài này, gọi là gà [nước] (?); chú cũ đọc là "đồng" là sai. Sách Cổ âm lược cũng nói đó là dung cừ, một loài chim nước. Sách Quảng vận viết chữ khác, sách Trực âm viết là □ (chữ mất). Sách Vận phủ quần ngọc nói: dung cừ giống vịt trời, màu tro, chân như chân gà, còn gọi là thảo cừ, tức là con gà nước ngày nay. Câu trong bài Giang Hán phú của Minh Hiến Đế (?): "vừa đi vừa lắc lư chừ, huống chi lúc anh em gặp nạn gấp" cũng nói về loài này. Sách Thông chí lược dẫn kinh lại viết là "duy lương" (?), chữ đầu đọc theo phiên thiết "đồ đông".)

 Hình nó như gà núi, mình đen, chân đỏ, có thể chữa chứng da nhăn nứt (?). (Quách nói: là chứng da nổi nhăn; đọc theo phiên thiết "phả bác phản" (?).)

 Lại đi về phía tây sáu mươi dặm là núi Thái Hoa. (Quách nói: tức là núi Hoa Âm, Tây Nhạc; nay ở phía tây nam huyện Hoa Âm, quận Hoằng Nông. Nhạc là các ngọn núi lớn trấn giữ bốn phương và trung tâm, gọi chung là Ngũ Nhạc; Tây Nhạc là núi trấn phương tây. Nhậm Thần xét: Nhĩ Nhã nói Hoa Sơn là núi Nhạc phương tây. Sách Bạch hổ thông nói: "hoa" nghĩa là "thu hoạch", ý nói muôn vật chín đủ, có thể gặt hái. Sách Phong tục thông của Ứng Thiệu nói: "hoa" nghĩa là biến đổi, muôn vật thành tựu và biến đổi đều nhờ phương tây. Sách Hà đồ nói thần núi Hoa Sơn họ Hạo, tên Úc Thú. Sách Vân cấp thất thiêm nói thần Tây Nhạc họ Hạo, tên Nguyên Thương. Sách Ngũ nhạc đồ nói thần Tây Nhạc họ Khương, tên Lũy.)

 Núi trông như được gọt thành, bốn mặt vuông vức. (Quách nói: nay hình núi trên to dưới nhỏ, dốc đứng hiểm trở. Nhậm Thần xét: bài thơ "Đi qua Hoa Nhạc" của Trương Duyệt có câu "trời lạnh, núi như gọt thành". Sách Hoa Sơn ký của họ Lý nói: núi như gọt thành, phía trên vuông bốn mặt, nhìn vào giữa thì lõm xuống.)

 Núi cao năm nghìn nhận, rộng mười dặm. (Quách nói: một nhận là tám thước. Trên núi có Minh Tinh Ngọc Nữ (một vị tiên nữ) cầm nước ngọc; ai lên được mà uống thì thành tiên. Đường lên hiểm hóc không thông, núi thường ngậm sương mây thần. Nhậm Thần xét: bài tựa Hoa Sơn phú của Đạt Hề Tuân nói: núi Thái Hoa phía trước dựng thành bốn mặt vuông thẳng, cao hơn năm nghìn nhận, là ngọn hùng vĩ nhất trong các núi Nhạc. Sách Tam Tần ký của họ Tân nói: Hoa Sơn cách Trường An ba trăm dặm về phía đông, không biết cao mấy chục dặm (?), như đám mây giữa lưng trời. Sách Hoa Sơn ký nói: đỉnh núi có ao, mọc sen nghìn cánh, nhân đó gọi là Hoa Sơn ("hoa" là bông hoa). Lưu Hội Mạnh nói (?): nay ở huyện Hoa Âm, nổi tiếng nhất là ba đỉnh Liên Hoa, Minh Tinh, Ngọc Nữ; còn vách Tiên Chưởng, cửa Nhật Nguyệt (?), núi Thương Long đều là cảnh lạ. Sách Tạ Hoa khải tú nói "trên Hoa Sơn, sao Minh Tinh soi xa", ý là nói về chuyện này (?). Bài Đồ tán viết: "Hoa Nhạc thiêng liêng cao vút, gọt thành bốn mặt vuông; có thần nữ ở đó, múc lấy nước ngọc. Ai được dạo chơi nơi ấy? Người cưỡi xe rồng, mặc áo mây.")

 Chim thú không sống trên núi này. Có một loài rắn tên là phì di. (Nhậm Thần xét: tranh vẽ của Hồ Văn Hoán viết là "di", đọc như "phế" (?). Sách Biền nhã nói: phì di và phì ... (chữ mất) đều là loài trùng độc.) Rắn có sáu chân, bốn cánh, hễ xuất hiện thì thiên hạ hạn hán lớn. (Quách nói: thời vua Thang nhà Thương, rắn này hiện ra ở núi Dương. Ở phần sau lại có rắn phì di, ngờ là trùng tên. Nhậm Thần xét: năm đầu đời Thành Thang, phì di hiện ra ở núi Dương, sau đó hạn hán bảy năm. Sách Thuật dị ký nói: phì di có ở núi Tây Hoa, hễ hiện ra là đại hạn. Bài phú về rắn của Ngô Thục có câu: có loài gọi là phì di. Bia miếu Tinh Trung viết: "xua Bá Cường (thần dịch bệnh) chừ, đuổi phì di." Văn của Tống Liêm viết: phì di vừa hiện ra thì cá đều sợ hãi. Bài Đồ tán viết: "Phì di là loài vật ... (chữ mất), vỗ cánh ở núi Dương, gây nắng hạn dữ dội; khi vua Thang cầu đảo ở rừng Tang xong, nó thoắt chốc ẩn đi mất." Nay ở Hoa Sơn có hang phì di, người địa phương gọi là "Rốn Lão Quân"; cuối đời Minh có đại hạn, nghe nói phì di từng hiện ra một lần.)

 Lại đi về phía tây tám mươi dặm là núi Tiểu Hoa. (Quách nói: tức núi Thiếu Hoa.) Cây trên núi phần nhiều là cây kinh (loài cây bụi, cành dẻo), thú phần nhiều là tạc ngưu. (Quách nói: nay trong núi Hoa Âm có nhiều trâu núi, dê núi, con nào thịt cũng nặng nghìn cân; tạc ngưu chính là trâu ấy, chữ đọc là "tạc". Nhậm Thần xét: tạc ngưu tức là mao ngưu (bò lông dài), xem chú ở Trung sơn kinh.)

 Phía âm của núi (sườn bắc) có nhiều đá khánh. (Quách nói: có thể dùng làm nhạc khí bằng đá.) Phía dương (sườn nam) có nhiều ngọc đồ phù. (Quách nói: đồ phù là tên một loại ngọc, chưa rõ là ngọc gì;

 đọc là "đồ", "phù". Nhậm Thần xét: Ngu Nhữ Minh ... (chữ mất) lấy gỗ cây tử (?) quý như ngọc dao, ngọc bích làm đàn, trang sức bằng ngọc quý đồ phù, liền đặt tên là ... (chữ mất). Sách vận (?) nói chữ "đồ" đọc như chữ "xư" trong "xư bồ" (một trò chơi đánh bạc cổ). Sách Ngọc danh hỗ của họ Dương nói: "phù" là màu sắc của ngọc.)

 Chim phần nhiều là xích biết. (Quách nói: xích biết thuộc loài gà núi, ngực và bụng đỏ rực, mào và đầu màu vàng, đuôi màu xanh lục, giữa có lông đỏ, màu sắc tươi sáng; chữ đọc là "tệ", có bản viết là "miết". Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã dực nói chim biết còn gọi là "di", lại gọi là "tuấn nghi". Sách Thuyết văn nói: biết là gà trĩ đỏ. Loài chim này ... (chữ mất), cho nên gọi là di, thích ở núi.) Nuôi nó có thể ngăn được hỏa hoạn.

 Cỏ trên núi có tì lệ. (Quách nói: tì lệ là một loại cỏ thơm, đọc là "tệ", "lệ". Nhậm Thần

 xét: Dương [Thận] (?) nói ... (chữ mất) là [tiết] lệ; chú cũ đọc là "lệ" là sai. Sách Lục thư sách ẩn nói Sơn hải kinh viết "tiết lệ" là ... (chữ mất). Sách [Sự vật] cám châu nói: tì lệ như cây hẹ mà lá dày, tháng ba nở hoa màu tím biếc, tháng năm kết [hạt] (?); còn gọi là lệ đĩnh, lại gọi là mã thi, có thể dùng để pha chế hương.)

 Hình nó như cỏ ô cửu, mọc trên đá, cũng bám vào thân cây mà mọc. (Quách nói: ô cửu mọc trên mái nhà gọi là tích tà, mọc trên tường gọi là viên y. Nhậm Thần xét: bài Ngõa tùng phú của Thôi Dung nói tích tà chính là cây ngõa tùng (cây thông mái ngói) ngày nay. Sách Bản thảo nói: mọc trên đá gọi là ô cửu, trên mái nhà gọi là ngõa tùng, trên tường gọi là thổ mã [tông], trên núi gọi là quyển bá, dưới nước gọi là ... (chữ mất).) Ăn cỏ này thì khỏi đau tim.

 Lại đi về phía tây tám mươi dặm là núi Phù Ngu. (Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú viết là núi Quán Ngu; sách Vĩ lược dẫn đoạn này viết là núi Tương Ngộ.) Phía dương núi có nhiều đồng. (Nhậm Thần xét: sách ... tân thư (?) nói: đất nhận khí tử dương mà sinh ra lục (gỉ đồng xanh), lục qua hai trăm năm thì sinh ra đá, đồng bắt đầu sinh ra trong đá ấy. Quản Tử nói: trên có đá [lăng] (?) thì dưới có đồng đỏ.) Phía âm núi có nhiều sắt. (Nhậm Thần xét: sách Thổ túc bản thảo nói: sắt nhận khí thái dương; lúc mới sinh thì đá muối mặn sinh ra trước, một trăm năm mươi năm thành đá nam châm, hai trăm năm thai nghén thì thành sắt. Quản Tử nói: trên có đất son đỏ thì dưới có sắt.)

 Trên núi có một loài cây tên là văn hành, quả như quả táo, có thể chữa điếc. Cỏ phần nhiều là cỏ điều, hình như cây quỳ (một loại rau cổ), hoa đỏ, quả vàng, hình như lưỡi trẻ con, ăn vào khiến người không mê muội. Sông Phù Ngu bắt nguồn từ đây (Nhậm Thần xét: Thủy kinh chú viết chữ "ngu" khác), chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Vị.

 Thú phần nhiều là thông lung, hình như con dê mà bờm đỏ. (Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: loài dê khác thường, con có một sừng gọi là ... (chữ mất), con bờm đỏ gọi là thông lung, con một sừng mà linh thiêng gọi là giải ... (?). Sách Sự vật cám châu nói: thông lung như con dê, đầu đen, bờm đỏ.) Chim phần nhiều là chim mân (Quách nói: đọc là "mân"), hình như chim trả mà mỏ đỏ (Quách nói: chim trả giống chim én mà lông màu xanh thẫm ánh đỏ), có thể ngăn được lửa. (Quách nói: nuôi nó thì tránh được hỏa hoạn. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Đồng cừ (?) trừ tai ương, xích biết tránh lửa; văn hành chữa điếc, ấy là quả lành; chim mân cũng giữ khỏi tai họa, mà hình nó thì nhỏ bé.")

 Lại đi về phía tây sáu mươi dặm là núi Thạch Thúy. Cây phần nhiều là cây cọ và cây nam. (Quách nói: cây cọ cao chừng ba trượng, không có cành nhánh, lá to mà tròn, cành mọc ở ngọn; quả và vỏ bọc lấy nhau, mọc lên mỗi lớp vỏ thành một đốt; có thể làm dây thừng; còn gọi là tịnh lư; đọc là ... (?). Nhậm Thần xét: cây cọ có hai loại: một loại vỏ có xơ, làm được dây thừng; một loại nhỏ, không có xơ, lá làm được chổi. Sách Thông chí lược cho đó là cây vương tuệ, là sai.)

 Cỏ phần nhiều là cỏ điều, hình như cây hẹ mà hoa trắng, quả đen, ăn vào thì khỏi ghẻ. Phía dương núi có nhiều ngọc [đồ] phù, phía âm có nhiều đồng. Sông Quán bắt nguồn từ đây (Nhậm Thần xét: Thủy kinh chú nói sông Tiểu Xích ra từ núi Thạch Thúy, tức là sông Quán), chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Ngu. Trong sông có đất son trôi theo dòng (Quách nói: "giả" là đất đỏ); lấy bôi cho trâu ngựa thì chúng không bị bệnh. (Quách nói: nay người ta cũng lấy son bôi sừng trâu, bảo là để trừ điều xấu; chữ "ngựa" có bản viết là "sừng". Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Cát thì chảy ngầm, cũng có đất son trôi theo; lấy đó để tìm sắt, sắt ở bên dưới nó; trừ dịch bệnh cho trâu, làm màu tô ở đền thờ thần đất (?).")

 Lại đi về phía tây bảy mươi dặm là núi Anh. Trên núi có nhiều cây nữu, cây cương. (Quách nói: cây nữu giống cây đệ mà lá nhỏ, còn gọi là thổ cương, đọc là "nữu"; gỗ cây cương dùng làm xe được, đọc là "khương". Nhậm Thần xét: Nhĩ Nhã nói nữu là cây ức. Lục Cơ nói: lá cây nữu như lá cây mơ mà nhọn, màu trắng, vỏ đỏ thẫm, thân phần nhiều cong ít thẳng, tháng hai nở hoa giống hoa xoan mà nhụy nhỏ, trắng tinh. Sách Thi tập nói: cây nữu nay được trồng trong vườn quan, gọi là cây vạn tuế, có người gọi là ngưu cân, có người gọi là cây ức; gỗ làm thân cung, nỏ được.)

 Phía âm núi có nhiều sắt, phía dương có nhiều xích kim (kim loại màu đỏ, thường hiểu là đồng). Sông Ngu bắt nguồn từ đây (Nhậm Thần xét: Thủy kinh chú viết chữ "ngu" khác), chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Thiều (Quách nói: đọc là "thiều"). Trong sông có nhiều cá bạng (Quách nói: đọc như chữ "bạng" trong "bạng cáp", tức con trai, con nghêu), hình như con ba ba, tiếng kêu như dê. (Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu nói: cá bạng hình như cá, có đuôi (?), hai chân, tiếng kêu như dê. Sách Tạp trở của Lưu Phượng lại viết là cá ... (chữ mất).)

 Phía dương núi có nhiều tre tên và tre mị. (Quách nói: nay quận Hán Trung có tre mị, thân dày, đốt dài, rễ ăn sâu, măng mọc vào mùa đông ở trong đất, người ta đào lấy ăn; chữ đọc là "mị". Nhậm Thần xét: sách Quảng nhã nói tre tên và tre mị là loại [tre] ... (?).) Thú phần nhiều là tạc ngưu và hàm dương.

 Có một loài chim hình như chim cút. (Nhậm Thần xét: chim cút to bằng gà con, đầu nhỏ, không có đuôi, lông có vằn đốm, tính chất phác, không ở chỗ cố định nhưng có bạn đôi cố định, đến đâu yên đó; Trang Tử nói "thánh nhân ở như chim cút" là ý này. Chim con mới nở gọi là la thuần, đầu mùa thu gọi là tảo thu, sau giữa mùa thu gọi là bạch đường, một vật có bốn tên. Sách Hoài Nam vạn tất thuật nói con cóc có thể hóa thành chim cút. Sách Giao Châu ký nói cá vàng ở Nam Hải tháng chín biến thành chim cút.)

 Mình nó màu vàng, mỏ đỏ, tên là phì di; ăn thịt nó thì khỏi bệnh lệ. (Quách nói: lệ là bệnh dịch; có người nói là nhọt độc. Hàn Phi Tử nói "người bị bệnh lệ còn thương xót cho vua". Nhậm Thần xét: chữ "lệ" cũng đọc là "lại", tức bệnh hủi. Lưu Hội Mạnh nói: rắn ở núi Thái Hoa tên là phì di, hiện ra thì đại hạn; chim ở núi Anh tên là phì di, ăn vào thì khỏi bệnh lệ; một tốt một xấu, không ngại trùng tên.) Nó còn có thể diệt trùng.

 Lại đi về phía tây năm mươi hai dặm là núi Trúc. Trên núi có nhiều cây cao. (Quách nói: là cây có cành vươn thẳng lên cao; chữ đọc là "kiều".) Phía âm có nhiều sắt.

 Có một loài cỏ tên là hoàng hoán, hình như cây xư (cây xú xuân), lá như lá cây gai, hoa trắng, quả đỏ, màu như đất son (Quách nói: màu đỏ tía). Lấy tắm thì khỏi ghẻ, lại có thể chữa chứng phù (Quách nói: chữa sưng phù; đọc là "phù").

 Sông Trúc bắt nguồn từ đây, chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Vị. Phía dương núi có nhiều tre làm tên. (Quách nói: tiễn là tre tiểu (loại tre nhỏ). Nhậm Thần xét: Nhĩ Nhã nói đến tre làm tên ở [Cối Kê] (?). Thiên Vũ cống viết "tre tiểu, tre đãng đã mọc lan khắp", lời chú nói: tiểu là tre làm tên.) Lại có nhiều ngọc xanh. (Nhậm Thần xét: ở Vu Điền, nơi lấy ngọc, có sông Lục Ngọc, sông Bạch Ngọc, sông Ô Ngọc. Sách Thái Bình ngự lãm chép: Giao Châu sản ngọc trắng, Phù Dư sản ngọc đỏ, Ấp Lâu sản ngọc xanh, Đại Tần sản ngọc màu rau, Tây Thục sản ngọc đen, đều không nói đến "thương ngọc". Nhưng sách Chu lễ có câu "dùng ngọc bích màu xanh để làm lễ tế trời", vậy "thương ngọc" ý là ngọc xanh.)

 Sông Đan bắt nguồn từ đây (Quách nói: nay nhiều nơi có sông tên là Đan), chảy về phía đông nam rồi đổ vào sông Lạc. Trong sông có nhiều thủy ngọc (tức thủy tinh, pha lê thiên nhiên), có nhiều nhân ngư (cá người). (Quách nói: như loài cá [đề] (?), có bốn chân. Nhậm Thần xét: sách Dị vật chí và Dị ngư đồ đều nói nhân ngư giống người, dài ba thước, có tóc, không ăn được; đó là cùng tên mà khác vật.)

 Có một loài thú hình như con lợn mà lông trắng, lông to như cây trâm mà đầu mút màu đen (Quách nói: "kê" là loại trâm cài tóc), tên là hào trư (nhím). (Quách nói: tức là lợn hoàn; dọc hai bên đùi có lông cứng dài mấy thước, có thể phóng lông trên lưng ra bắn vật; nó cũng tự làm con cái, con đực; chữ "hoàn" có bản viết là "gia"; người vùng Ngô, Sở gọi là loan trư cũng là loài này. Nhậm Thần xét: bài Trường Dương phú của Dương Hùng có câu "bóp chết gấu, kéo lê hào trư", lời chú nói còn gọi là trửu hoàn (?). Sách Thông chí lược gọi là sơn trư (lợn núi), sách Đường bản thảo gọi là tung trư, cũng gọi là hoàn, hoặc gọi là hoàn trư. Sách Tinh cầm (sách phối các vì sao với loài cầm thú) nói con vật ứng với sao Bích Thủy là hào trư. Bài Đồ tán viết: "Loài có bờm cứng, gọi là hào lạc; lông như dùi bó lại, trong có tên bắn vọt ra; thân nó gồm đủ, tự làm cái làm đực." Lại sách Quyện du lục (?) của Trương Sư Chính nói: Nam Hải có cá bào, to như cái đấu, mình có gai, có thể hóa thành hào trư. Trong Kinh Dịch, quẻ Tốn tượng trưng cho cá, quẻ Khảm tượng trưng cho lợn (quẻ là các hình gồm những vạch liền, vạch đứt, mỗi quẻ tượng trưng cho một nhóm sự vật); phải chăng đây là Tốn biến thành Khảm? Lẽ ấy có lẽ đúng.)

 Lại đi về phía tây một trăm hai mươi dặm là núi Phù. (Nhậm Thần xét: Thành Đô, Bình Dương, Trạch Châu, Cao Châu, Hào Châu, Quảng Lăng, Tùng Giang đều có núi Phù, ấy là khác đất mà cùng tên.) Trên núi có nhiều cây phán (Quách nói: đọc như chữ "hễ" trong câu "mỹ mục hễ hề", nghĩa là đôi mắt đẹp liếc nhìn), lá như lá cây chỉ (cây họ cam quýt có gai) nhưng không làm người bị thương (Quách nói: cây chỉ có gai như kim, làm người bị thương, nên mới nói vậy). Có loài sâu cây sống trong đó (Quách nói: ở trong thân cây. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói con mọt cây quế sống trong thân cây, vị rất ngon, là thứ Úy Đà (vua nước Nam Việt thời Hán) dâng lên).

 Có một loài cỏ tên là huân thảo (Quách nói: chữ "huân" đọc là "huấn"). (Nhậm Thần xét: sách Tả truyện có câu "một cỏ thơm, một cỏ hôi". Sách Ngụy lược nói núi ở Đại Tần sản cỏ huân. Bài Tuyên thanh phú của Thành Công Tuy có câu "thương cỏ huân bị đem đốt". Sách Nam Việt chí nói người địa phương gọi là yến thảo, tức là cỏ linh lăng hương ngày nay. Sách Thảo mộc trạng của Kê Hàm nói: cỏ huân có ở Nam Hải, lá như lá gai, mọc đối từng đôi, mùi như cỏ mi vu, có thể trừ dịch bệnh.) Lá như lá gai, thân vuông, hoa đỏ, quả đen. (Nhậm Thần xét: bài Thiên vấn của Khuất Nguyên hỏi: "... (?) chín ngã, hoa cây gai ở đâu?"; bài Thiên đối của Liễu Tông Nguyên đáp: "có [cây] chín nhánh, tranh vẽ để làm cho lạ; núi Phù nào sinh hoa đỏ, ấy là cây gai" — đều là chỉ loài này.) Mùi như cỏ mi vu. (Quách nói: mi vu là cỏ thơm; Kinh Dịch nói "mùi nó như lan"; đọc là "mi", "vô". Nhậm Thần xét: Nhĩ Nhã viết là mi vu; lời sớ nói là mầm của cây khung cùng, còn gọi là kỳ chỉ, vi vu, giang ly. Hoài Nam Tử nói nó giống cây xà sàng. Câu thơ cổ "lên núi hái mi vu" là nói

 việc hái cỏ thơm.) Đeo cỏ này trên người thì khỏi bệnh lệ.

 Lại đi về phía tây bảy mươi dặm là núi Du Thứ. (Quách nói: đọc là ... (chữ mất). Nhậm Thần xét: tức núi Du Thứ, chữ "du" là cây du.) Sông Tất bắt nguồn từ đây. (Quách nói: nay sông Tất ra từ núi Kỳ. Nhậm Thần xét: Thủy kinh chú nói sông Tất ra từ núi Du ở huyện Đỗ Dương, quận Phù Phong, chảy về đông bắc rồi vào sông Vị. Sách Ung lục của Trình Đại Xương nói: trong đất Ung, sông Tất có bốn nơi phát ra nhưng thực chỉ có ba dòng: sông Thạch Xuyên ở huyện Phú Bình, Ung Châu là một; sông Tất ở huyện Tân Bình, Bân Châu là hai; sông Tất ở huyện Phổ Nhĩ (?), phủ Phượng Tường là ba; kênh Trịnh Bạch cũng gọi là Thư Tất là bốn. Trong bốn sông ấy, chỉ có sông Thạch Xuyên mới đúng là sông Tất Thư trong thiên Vũ cống; còn sông "Tất Thư đất trắng" mà bài thơ Miên nói tới thì ở đất Kỳ chứ không ở đất Bân.) Sông chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Vị.

 Trên núi có nhiều cây vực, cây cương. (Quách nói: vực là cây bạch nhuy, đọc là "vực". Nhậm Thần xét: Kinh Thi, phần Đại nhã có câu "cây vực, cây phác um tùm". Lục Cơ nói: sách Tam thương bảo vực tức là cây tạc; loại gỗ thớ trắng toàn bộ, không có lõi đỏ, gọi là bạch nhuy, làm được nan hoa bánh xe; nay người ta gọi là bạch cầu, có người gọi là cây chá. Lời sớ Nhĩ Nhã nói: nhuy là cây nhỏ, mọc thành bụi, có gai, quả như hạt hoa tai, màu đỏ tía, ăn được. Hai thuyết khác nhau, chưa biết thuyết nào đúng.) Dưới núi có nhiều tre làm tên. Phía âm có nhiều đồng đỏ, phía dương có nhiều ngọc anh viên. (Quách nói: chữ "viên" có bản viết là "đoản", có bản là "căn", có bản là "mai"; do chép truyền lại sai lầm, chưa thể biết rõ. Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói anh viên, đồ phù đều là ngọc đẹp.)

 Có một loài thú hình như con ngu (loài khỉ lớn) mà tay dài, giỏi ném, tên là hiêu. (Quách nói: nó cũng có trong bức tranh vẽ các loài thú đáng sợ, giống con khỉ, hay ném đồ vật. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Cỏ tắm chữa bệnh, hạt nó đỏ như son; phì di giống chim cút, thịt nó chữa dịch; thú hiêu tay dài, là vật thích ném.")

 Có một loài chim hình như chim cú, mặt người, một chân, tên là thác phì. (Quách nói: chữ sau đọc là "phì". Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói thác phì, cù như, phù hề là những loài chim mặt người. Bài Đồ tán viết: "Có chim mặt người, một chân đứng trơ trọi; tính nết trái mùa, mùa đông ra, mùa hè ẩn; đeo lông nó thì sấm sét dữ dội cũng không vào được." Lại sách Đường vận của Tôn Miện nói: nó là tinh của đất, giống ngỗng trời, một chân, màu vàng. Sách Quảng Châu chí nói: chim một chân còn gọi là chim sơn tiêu, to như chim hộc, màu xám xanh, tiếng kêu như tự gọi tên mình. Sách Lâm Hải chí nói: chim một chân mình có vằn, miệng đỏ, ngày nấp đêm bay, trời sắp mưa thì kêu, tức là chim thương dương mà Khổng Tử nói tới. Sách Hà đồ nói: chim một chân tên là độc lập, hiện ra thì báo điềm về sự dũng mãnh. Sách Nam sử chép: khi nhà Trần sắp mất, có con chim một chân đậu ở sân cung điện, lấy mỏ vạch đất thành chữ. Những loài ấy đều là chim một chân, cũng [cùng loại] với thác phì.) Mùa đông nó hiện ra, mùa hè thì ẩn mình ngủ (như sâu bọ ngủ đông). (Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: đó là loài mang khí thuần dương, mùa đông thì ra, mùa hè thì ẩn, như ngủ mà không phải ngủ.) Đeo nó trên người thì không sợ sấm. (Quách nói: đeo lông của nó khiến người không sợ sấm trời; có bản viết là "tai họa".)

 Lại đi về phía tây một trăm năm mươi dặm là núi Thời, không có cây cỏ. Sông Trục (Quách nói: có bản viết là Toại) bắt nguồn từ đây, chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Vị; trong sông có nhiều thủy ngọc.

 Lại đi về phía tây một trăm bảy mươi dặm là Nam Sơn. (Nhậm Thần xét: họ Lưu nói Nam Sơn nay ở vùng giáp ranh huyện Lam Điền và huyện Hộ thuộc Trường An.) Trên núi có nhiều đan túc (chu sa hạt nhỏ như hạt kê). Sông Đan bắt nguồn từ đây, chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Vị.

 Thú phần nhiều là mãnh báo. (Quách nói: mãnh báo giống gấu mà nhỏ hơn, lông ngắn, bóng mượt, ăn được rắn, ăn được cả đồng sắt, có ở đất Thục; chữ "báo" có bản viết là "hổ".) Chim phần nhiều là thi cưu. (Quách nói: thi cưu là chim bố cốc (chim cu gáy gọi mùa gieo hạt); có người nói là chim hồ chiên; chữ "cưu" có bản viết là "khâu". Nhậm Thần xét: Nhĩ Nhã nói thi cưu là chim cát cúc. Lục Cơ nói còn gọi là kích cốc. Nghiêm Sán nói còn gọi là tang cưu; giữa mùa xuân chim ưng hóa thành chim cưu. Họ Lục ở Sơn Âm nói còn gọi là đoàn (?); người Giang Đông gọi là quách công, lại gọi là hoạch cốc.)

 Lại đi về phía tây một trăm tám mươi dặm là núi Đại Thời. (Nhậm Thần xét: phía trước đã có núi Thời, đây gọi là núi Đại Thời, cũng như trong sách địa chí có núi Xạ Đích lại có núi Đại Xạ Đích, có núi Lao lại có núi Đại Lao.) Trên núi có nhiều cây cốc (cây dó giấy), cây tạc. (Quách nói: tạc là cây lịch, một loại sồi. Nhậm Thần xét: cây tạc tử (?) cũng gọi là tạc.) Dưới núi có nhiều cây nữu, cây cương. Phía âm có nhiều bạc, phía dương có nhiều ngọc trắng.

 Sông Sầm bắt nguồn từ đây (Quách nói: đọc là "tiềm". Nhậm Thần xét: sông Sầm nay ra từ núi Hạn; Lịch Đạo Nguyên nói sông Sầm tức là sông Hoàng), chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Vị. Sông Thanh bắt nguồn từ đây, chảy về phía nam rồi đổ vào sông Hán. (Quách nói: nay ở núi Hắc phía bắc huyện Tu Vũ, quận Hà Nội cũng có sông Thanh phát ra.)

 Lại đi về phía tây ba trăm hai mươi dặm là núi Bá Trủng. (Quách nói: nay ở phía nam huyện Đê Đạo, quận Vũ Đô; chữ "bá" đọc là "ba". Nhậm Thần xét: sách Quát địa tượng nói phía trên núi Bá Trủng ứng với sao Lang. Sách Hoa Dương quốc chí của Thường Cừ nói: vùng phía tây Mân Sơn, Bá Trủng được gọi là "kho của trời" (đất màu mỡ giàu có). Sách Hán Trung ký nói: từ Bá Trủng về phía đông, sông đều chảy về đông; từ Bá Trủng về phía tây, sông đều chảy về tây. Lại nữa, núi Bá Trủng có hai: một ở Thiên Thủy, một ở Ninh Khương thuộc Hán Trung, là nơi sông Hán phát ra.)

 Sông Hán bắt nguồn từ đây, chảy về phía đông rồi đổ vào sông Miện. (Quách nói: đến huyện An Lục, quận Giang Hạ; sông ấy tức là sông Miện.) Sông Hiêu bắt nguồn từ đây, chảy về phía bắc rồi đổ vào sông Dương. (Quách nói: có bản viết khác (?).)

 Trên núi có nhiều tre đào chi. (Nhậm Thần xét: đào chi nay gọi là tre đào trúc, thân đặc ruột, nhiều đốt, làm gậy được, lại làm chiếu được. Sách Quảng Châu ký của họ Bùi có nói đến tre đào trúc; sách Ngụy chí nói nước Oa (Nhật Bản xưa) có tre đào chi. Bài Đồ tán viết: "Tre đẹp ở Bá Trủng, tên gọi là đào chi; bụi rậm âm u, thong thả um tùm; làm chiếu để nằm yên, làm gậy để đỡ lúc nguy.") Lại có cây câu đoan. (Quách nói: câu đoan thuộc loài đào chi. Nhậm Thần xét: câu đoan là một loại dây leo, màu đỏ, có thể dùng buộc đồ.)

 Thú phần nhiều là tê giác, con hủy (loài tê một sừng), gấu, gấu bi. (Quách nói: gấu bi giống gấu mà màu vàng trắng, hung mạnh mà ngây ngô, leo được cây; có thuyết nói nó đầu dài, chân cao. Nhậm Thần xét: Lý Thời Trân nói: hùng, bi, đồi ba loài vốn là một; con như lợn, màu đen là hùng; con to, màu vàng trắng là bi; con nhỏ, màu vàng đỏ là đồi. La Nguyện

 nói: gấu có loại trư hùng (gấu lợn) hình như lợn, loại mã hùng (gấu ngựa) hình như ngựa.)

 Chim phần nhiều là bạch hàn (Quách nói: bạch hàn là chim bạch trác, cũng gọi là trác trĩ, lại gọi là trĩ trắng) và xích biết.

 Có một loài cỏ lá như lá cỏ huệ. (Quách nói: huệ là cỏ thơm thuộc loài lan; có người cho là lá cỏ huân, là sai; đọc là "huệ". Nhậm Thần xét: cỏ huệ tức là linh lăng hương, cũng gọi là cỏ huân. Thiên Ly tao viết: "Ta đã trồng lan chín khoảnh chừ, lại trồng huệ trăm mẫu", lại viết: "đã bỏ ta vì đai lưng kết huệ chừ, lại thêm tội vì hái cỏ chỉ"; vậy "lan" là cỏ lan, "huệ" là lá cỏ huân. Sách Quảng nhã của Trương Ấp nói: ... (?) là cỏ huân, lá của nó gọi là huệ. Sách Quảng chí nói: cỏ huệ lá xanh, hoa tím; Ngụy Vũ Đế dùng làm hương để đốt; lá có thể dùng thay hương; rõ ràng không phải loài lan ngày nay. Trịnh Tiều nói: tức là linh lăng hương; người đời sau vì không biết cỏ lan, cỏ huệ vốn khác với hoa lan, bèn gọi loài một cán một hoa là lan, loài một cán nhiều hoa là huệ. Sách Sở từ biện chứng của Chu Hy nói: lan ngày nay chỉ có hoa thơm còn lá không có mùi, chất mềm yếu dễ héo, không thể cắt đem đeo được, ắt không phải thứ người xưa nói tới. Vậy thì loài ngày nay giống cỏ tranh mà hoa có hai loại, rõ ràng không phải lan, huệ thời xưa. Quách bảo không phải lá cỏ huân, phải chăng ông cũng nhầm lan là cỏ huệ?)

 Gốc của nó như cây cát cánh (một vị thuốc). (Quách nói: "bản" là rễ. Nhậm Thần xét: cát cánh giống cây tề ni, còn gọi là lợi như, phù hỗ, phòng đồ. Sách [Chiến] quốc sách (?) viết: nay đi tìm sài hồ, cát cánh ở chỗ đầm lầy thì mấy đời không được một cây; đến phía bắc núi Cao [Thử] (?), núi Lương Phủ thì phải chất đầy xe mà chở.) Hoa màu đen mà không kết quả, tên là cốt dung; ăn vào thì khiến người không có con. (Nhậm Thần xét: sách Hà đồ quát địa tượng nói trên núi Bá Trủng có loài hoa cỏ lạ tên là cốt dung, ăn vào thì không có con. Dương Thận chú rằng nay gọi là hoa cốt không, [thuộc loài] hoa lăng tiêu. Sách Cám châu của họ Hoàng cũng nói hoa cốt không có ở núi Bá, uống vào thì không có con. Lại thiên Thích thảo trong Nhĩ Nhã nói: có hoa mà không có quả gọi là "cốt".)

 Lại đi về phía tây ba trăm năm mươi dặm là núi Thiên Đế. Trên núi có nhiều cây cọ, cây nam; dưới núi có nhiều cỏ gian và cỏ huệ (Quách nói: gian là cỏ tranh).

 Có một loài thú hình như con chó, tên là khê (Quách nói: có bản viết là "cốc") biên (Quách nói: có bản viết là "di"). Lấy da nó làm đệm nằm thì không bị bệnh cổ (bệnh do trùng độc hoặc do bị người ta nuôi trùng độc yểm hại). (Nhậm Thần xét: sách Ký Việt tập của họ Hùng nói: con mộc cẩu hình như chó đen, trèo được cây, da làm áo, làm đệm được, có thể làm khí huyết lưu thông. Sách Bản thảo của Lý Thời Trân nói: vùng Tây Xuyên có loài báo to như chó, màu đen, đuôi cũng như đuôi chó, da làm áo lông, làm đệm rất ấm; ngờ rằng đó chính là khê biên. Sách Sự vật cám châu nói: khê biên như con chó, lấy da làm đệm thì trừ được bệnh cổ; cổ là bệnh trong bụng, có người nói là các loại cổ do rắn, do tằm vàng gây ra (?).)

 Có một loài chim hình như chim cút, vằn đen, lông cổ màu đỏ (Quách nói: "ông" là lông dưới đầu; đọc như chữ "ông" trong "cấp ông" (vò múc nước)), tên là lịch (Quách nói: đọc như chữ "lịch" trong "sa lịch", tức sỏi cát); ăn thịt nó thì khỏi bệnh trĩ. (Nhậm Thần xét: sách Độc thư khảo định nói: phì di chữa bệnh lệ, lôi lịch chữa bệnh trĩ. Sách Sự vật cám châu cũng nói lôi lịch chữa trĩ, sổ tư chữa bướu cổ. Bài Đồ tán viết: "Có hoa mà không quả, là cây cốt dung; da chó khê biên, trừ được bệnh cổ; chim vằn đen lông cổ đỏ, chữa khỏi bệnh trĩ.")

 Có một loài cỏ hình như cây quỳ, mùi như cỏ mi vu, tên là đỗ hành. (Quách nói: là cỏ thơm. Nhậm Thần xét: Nhĩ Nhã nói đỗ là thổ lỗ. Thiên Ly tao có câu "xen đỗ hành với cỏ chỉ thơm". Sách Bác vật chí nói: đỗ hành dễ lẫn với cây tế tân, nên còn gọi là thổ tế tân. Lại vì lá nó như móng ngựa, nên tục gọi là mã đề hương. Kinh nói nó có thể làm ngựa chạy nhanh, cũng là theo tính của nó mà dùng. Cây đỗ nhược cũng gọi là đỗ hành, tức thứ mà sách Biệt lục gọi là đỗ liên, sách Quảng nhã gọi là sở hành; vốn là hai loài khác nhau, người đời sau phần nhiều không phân biệt.) Nó có thể làm cho ngựa chạy nhanh. (Quách nói: đeo nó thì người cưỡi ngựa giỏi; có thuyết nói ngựa được nó thì chạy khỏe. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Con tinh tinh chạy theo người, cỏ đỗ hành khiến ngựa phi; lẽ vốn có nguyên do, thân cũng có chỗ mượn sức; ngựa hay là ở chỗ được cảm ứng, cần gì đến người đánh xe.") Ăn nó thì khỏi bướu cổ.

 Về phía tây nam ba trăm tám mươi dặm là núi Cao Đồ. Sông Tường (Quách nói: đọc là "sắc"; có bản viết là "quỹ", lại có bản viết là "phúc") bắt nguồn từ đây, chảy về phía tây rồi đổ vào sông Chư Tư. Sông Đồ bắt nguồn từ đây (Nhậm Thần xét: nay huyện Du Thứ có sông Đại Đồ và sông Tiểu Đồ), chảy về phía nam rồi đổ vào sông Tập Hoạch.

 Phía dương núi có nhiều đan túc, phía âm có nhiều ngân hoàng (hoàng ngân, tức bạc vàng) và vàng. (Nhậm Thần xét: về ngân hoàng, Dương Thận cho rằng đó chính là hoàng ngân. Đời Hán dùng ngân hoàng làm đồ đeo. Đường Thái Tông từng ban cho Phòng Huyền Linh chiếc đai hoàng ngân. Lại khi Ngu Thế Nam viết bia miếu Khổng Tử, Thái Tông ban cho ông một chiếc ấn hoàng ngân của Vương Hy Chi. Sách Bắc sử chép: Tân Công Nghĩa làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Mưu Châu, núi trong châu sản hoàng ngân, ông lấy được đem dâng. Sách Xuân thu vận đẩu xu nói: bậc vua giữ đức Kim (một trong ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) mà ra đời thì hoàng ngân hiện ra. Sách Ký Việt tập của Hùng Thái Cổ nói: hoàng ngân cực hiếm, người theo đạo gia nói thần linh cũng sợ nó. Sách Bạc trạch biên của Phương Chước nói: hoàng ngân có ở đất Thục, không khác gì vàng, chỉ có điều mài lên đá thì hiện màu trắng. Đan Hà Tử nói: chu sa khi "phục hỏa" (luyện cho tính nóng của nó lặn đi, theo thuật luyện đan) thì hóa thành hoàng ngân, có thể nặng, có thể nhẹ, có thể thần diệu, có thể linh nghiệm. Sách Diễn phồn lộ của họ Trình nói: ngân hoàng chủ về trừ tà. Sách Nguyên lãm nói: hoàng ngân trừ ... (?), đá kim cương trừ độc dữ (?). Có người nói đó là đá thâu (đồng thau), không đúng. Bài Vũ điệu khúc của Dữu Tín có câu: "núi chẳng giấu ngọc tía, đất chẳng tiếc hoàng ngân." Một thuyết khác nói đây là hai vật: bạc và vàng.)

 Trên núi có nhiều cây quế. (Nhậm Thần xét: sách Quế hải chí của Phạm Thành Đại nói: lá các loài cây đều chỉ có một đường gân dọc ở giữa, riêng quế có hai đường, như hình cây ngọc khuê, nên chữ "quế" có chứa chữ "khuê". Nhĩ Nhã gọi cây quế là "xâm".)

 Có một loại đá trắng tên là đá dự, có thể dùng đánh bả chuột. (Quách nói: nay đá dự giết được chuột, đọc là "dự"; tằm ăn vào thì lại béo. Nhậm Thần xét: sách Bản thảo kinh nói đá dự còn gọi là thanh phân thạch, lập chế thạch (?), cố dương thạch, lại gọi là thử hương (hương chuột), vì nó đánh bả được chuột. Bài Đồ tán viết: "Mỗi vật nhận khí khác nhau, so le thì lý nhỏ nhiệm; đá dự giết chuột mà tằm ăn lại béo; tính vật tuy trái ngược, gom lại vẫn về một mối.")

 Có một loài cỏ hình như cây cảo bạt (Quách nói: cảo bạt là cỏ thơm. Nhậm Thần xét: chữ "bạt" đọc là "bái"; tức là cây cảo bản, còn gọi là ... (chữ mất), sách Biệt lục gọi là vi hành), lá như lá cây quỳ mà mặt dưới đỏ, tên là vô điều, có thể dùng đánh bả chuột. (Nhậm Thần xét: sách Nguyên lãm nói vô điều độc chuột, đình [lịch] (?) độc cá.)

 Có một loài thú hình như con hươu mà đuôi trắng, chân ngựa, tay người (Quách nói: hai chân trước như tay người), có bốn sừng, tên là quặc như. (Quách nói: chữ đầu đọc như chữ "anh" trong "gia anh" (?). Nhậm Thần xét: sách Bì thương nói núi Cao Đồ có loài thú như hươu, tên là anh như. Sách Biền nhã nói hươu bốn sừng gọi là anh như, có bản viết là quặc như. Sách Quảng nhã nói: phương tây có loài thú như hươu, đuôi trắng, chân ngựa, tay người, bốn sừng, tên là quặc như, cũng viết là quặc quặc. Sách Sự vật cám châu nói: quặc quặc hình như hươu trắng, hai chân trước như tay người, hai chân sau như móng ngựa. Bài Đồ tán viết: "Thú quặc như hình hươu, bốn gạc, chân ngựa tay người, đuôi thì màu trắng; dáng gồm ba hình, vin cây bám đá." Lại Tư Mã Trinh dẫn kinh nói: núi Tị Đồ có loài thú như hươu, chân ngựa, tay người, bốn sừng, gọi là trạc; đó là do các bản xưa khác nhau. Họ Mai nói trạc tức là con ... nạo (một loài khỉ) (?).)

 Có một loài chim hình như con diều (Nhậm Thần xét: diều giống chim ưng mà nhỏ hơn, đuôi như bánh lái, rất giỏi bay cao, có mấy loại. Sách Cầm kinh nói: loại giỏi gọi là diêu, loại hay cướp trộm gọi là điêu, loại ... gọi là cốt, loại liếc nhìn gọi là diêu, loại giương cánh gọi là chiên, loại cướp mồi gọi là chuyết. Lại nói chim cốt đẻ ba con thì một con là diều. Nhĩ Nhã gọi là mao si, lời sớ Kinh Thi gọi là tước ưng, có người gọi là chim cắt; người nước Tề gọi là kích chính (?), người phương nam gọi là đề kiên), mà chân như chân người, tên là sổ tư. (Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói chu chu, đại thủ, lê hồ, sổ tư ... (chữ mất) là những loài chim chân người. Sách Sự vật cám châu nói sổ tư như gà trĩ, chân như chân người.) Ăn thịt nó thì khỏi bướu cổ. (Quách nói: có bản viết là "giản", tức bệnh động kinh.)

 Lại đi về phía tây một trăm tám mươi dặm là núi Hoàng. (Quách nói: nay ở huyện Hòe Lý, quận Thủy Bình có núi Hoàng, trên núi vốn có cung điện do Hán Huệ Đế dựng; ngờ không phải núi này. Nhậm Thần xét: sách Hoàng hải của Phan Chi Hằng dẫn đoạn này rồi cho là núi Hoàng ở Huy Châu, là không đúng. Lại cách phủ Tế Nam sáu mươi dặm về phía nam cũng có núi Hoàng, trùng tên với núi này.) Núi không có cây cỏ, có nhiều tre làm tên. Sông Phán bắt nguồn từ đây (Quách nói: đọc như chữ "hễ" trong "mỹ mục hễ hề"), chảy về phía tây rồi đổ vào sông Xích; trong sông có nhiều ngọc.

 Có một loài thú hình như con trâu mà màu xanh đen, mắt to, tên là mẫn. (Quách nói: đọc là "mẫn". Nhậm Thần xét: tức thuộc các loài trâu như dựu, úy, mục, quyền. Sách Sự vật cám châu nói: màu xanh đen, mắt to.)

 Có một loài chim hình như chim cú (Nhậm Thần xét: chim cú to bằng chim cưu, màu xanh lục; Trương Hoa nói cú, phục, hưu lưu là cùng một vật), lông xanh, mỏ đỏ, lưỡi như lưỡi người, biết nói, tên là anh vũ (vẹt). (Quách nói: lưỡi anh vũ như lưỡi trẻ nhỏ, ngón chân phía trước và phía sau mỗi bên hai ngón; ngoài biên giới nước Phù Nam có loại năm màu, cũng có loại toàn đỏ, toàn trắng, to như ngỗng trời. Nhậm Thần xét: sách Thuyết văn nói anh vũ là loài chim biết nói. Sách Nhĩ Nhã dực nói: ngón chân nó trước sau mỗi bên hai ngón, khác hẳn các loài chim, nên chữ "vũ" có chứa chữ "vũ" (võ). Lại gọi là anh mẫu (?); sách Ngô chí nói chim tên anh mẫu, chưa nghe có chữ "anh phụ". Sách Tự thuyết nói: trẻ con (anh nhi) mới sinh chưa biết nói, mẹ (mẫu) dạy nói rồi mới biết nói; lấy ý đó để chỉ loài chim biết nói này là đúng vậy. Lại nữa, mắt các loài chim chỉ có mí dưới chớp lên, riêng chim này cả hai mí đều động như mắt người; kinh Phật gọi là ... đà (?). Nay vùng Tần Trung có chim cát liễu (sáo đá biết nói), tiếng hơi nặng đục, cũng thuộc loài anh vũ. Sách Nguyên lãm nói: anh vũ lưỡi người mà tiếng trong, cát liễu tai người mà tiếng đục. Bài Đồ tán viết: "Anh vũ là chim khôn, lông xanh mỏ đỏ, bốn ngón chia đôi, đi thì dùng mỏ bám; tự chuốc lấy cái lồng, bị nhốt mà ngồi co chân (?).")

 Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Thúy. Trên núi có nhiều cây cọ, cây nam; dưới núi có nhiều tre làm tên. Phía dương có nhiều vàng và ngọc; phía âm có nhiều mao ngưu (xem chú ở núi Phan Hầu), linh dương và hươu xạ. (Quách nói: linh dương giống dê mà to hơn, sừng nhỏ, thích ở vách núi; hươu xạ giống con hoẵng mà nhỏ hơn, có hương. Nhậm Thần xét: Nhĩ Nhã nói linh là dê lớn. Đào [Hoằng Cảnh] chú sách Bản thảo nói: nay có ở các vùng dân tộc thiểu số Kiến Bình, Nghi Đô và ở Tây Vực. Sách Tự thuyết của Vương An Thạch nói: hươu thì nằm sát cạnh nhau, sừng vòng quay ra ngoài để tự vệ; linh dương thì ở một mình, treo sừng lên cây để tránh xa tai hại, có thể gọi là "linh" (thiêng), nên chữ ấy gồm bộ "lộc" (hươu) và chữ "linh"; người sau viết thành chữ "linh" có bộ "dương". Sách Tinh tra thắng lãm nói: linh dương nước A Đan từ ngực đến đuôi rủ xuống chín khúc, gọi là dê chín đuôi. Lại núi Cao Thạch ở An Nam sản linh dương một sừng, xem sách Hoàn vũ chí. Phó Dịch đời Đường dùng sừng linh dương đập vỡ kim cương, tức là loài linh dương này. Hươu xạ chân giống con hoẵng, có hương. Thiên Thích thú trong Nhĩ Nhã nói: hươu xạ đực có chân như hoẵng. Sách Tự lâm nói: là loài hươu nhỏ có hương, chân như chân hoẵng, nên nói "chân hoẵng"; tục gọi là hương chương (hoẵng thơm).)

 Chim phần nhiều là chim lũy. (Quách nói: đọc là "lũy". Nhậm Thần xét: sách Quảng nhã nói "lưu là phi lũy", chính là loài này. Lại sách Tự vựng nói: ... chim như chim khách, hai tay bốn chân, có thể ngăn lửa; đọc theo phiên thiết "lực truy". Bài Giang Hán phú của Duệ Tông có câu "lại có [chim] hai đầu", lấy lũy làm [chim ấy], chưa biết dựa vào đâu.) Hình nó như chim khách, màu đỏ đen, có hai tay, bốn chân. (Nhậm Thần xét: sách Bác vật chí nói chim ở núi Thúy có hai đầu, bốn chân, có thể ngăn lửa. Sách Ngũ hầu chinh nói chim lũy sinh ở núi Thúy, như chim khách, bốn chân, không nói hai đầu; ngờ rằng [Bác vật chí] sai. Lại sách Phật chép chim mệnh mệnh cũng có hai đầu một thân.) Nuôi nó có thể ngăn được lửa. (Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: các loài chim ngăn được lửa thì nhiều, cung điện đời Hán phần nhiều lấy tên chim mà đặt. Sách Sự vật cám châu nói: chim mân, chim lũy, chim ... đều tránh được lửa. Bài Đồ tán viết: "Sổ tư chân người, hình như con diều; thú mẫn mắt to; có chim tên lũy, hai đầu bốn chân, bay như hai con hợp lại cùng bay.")

 Lại đi về phía tây hai trăm năm mươi dặm là núi Quỷ. (Quách nói: đọc là "nguy", lại đọc như chữ "Ngỗi" trong tên Ngỗi Hiêu.) Núi nằm sát bên biển Tây. (Quách nói: "thuần" là ngồi sát, đặt sát vào; đọc theo phiên thiết "chương nhuận phản".) Không có cây cỏ, có nhiều ngọc. Sông Thê (Quách nói: có bản viết là Tuy) bắt nguồn từ đây, chảy về phía tây rồi đổ ra biển. Trong sông có nhiều thái thạch (đá có màu sắc) và vàng. (Quách nói: thái thạch là đá có màu sắc, nay như các loại thư hoàng, không thanh, lục bích. Nhậm Thần xét: Dương Thận trong phần Bổ chú nói: sách Mục thiên tử truyện viết "thiên tử đến sông Hắc Thủy của họ Trọng, ở đó có núi Thái Thạch, mọi đồ bằng đá đẹp đều ra từ đó". Lại Thủy kinh chú nói bên sông Nhược có hang ngọc sáng. Chỗ gọi là núi Thái Thạch, hang ngọc sáng ấy ngờ rằng chính là núi Bảo, giếng Bảo ngày nay, nơi nay sản nhiều đá quý, các loại có hồng thích, tử thích, nhuyễn hồng, ngạnh hồng, tửu hoàng, tổ mẫu lục; đó chính là "thái thạch" mà kinh nói tới. Sách Bản thảo của Lý Đông Bích (Lý Thời Trân) cũng nói mễ thạch (?) cùng loại với đá quý: loại màu biếc người đời Đường gọi là sắt sắt, loại màu đỏ người đời Tống gọi là mạt hạt, loại màu vàng gọi là mộc nan châu, loại màu tím gọi là lạp tử.) Lại có nhiều đan túc.

 Tính chung dãy núi đầu tiên của Tây kinh, từ núi Tiễn Lai đến núi Quỷ, gồm mười chín ngọn núi, dài hai nghìn chín trăm năm mươi bảy dặm. Hoa Sơn là núi "trủng" (núi đứng đầu cả dãy). (Quách nói: "trủng" là nơi thần linh trú ngụ. Nhậm Thần xét: sách Hán chí nói phía đông bắc là nhà ở của thần minh, phương tây là mộ của thần minh; "trủng" mang ý là mộ.) Lễ tế núi này dùng thái lao. (Quách nói: tế đủ trâu, dê, lợn gọi là thái lao — bậc lễ vật cao nhất.)

 Núi Du [Thứ] là nơi có thần; tế thần ấy dùng đuốc (Quách nói: có bản viết khác (?)), trai giới (kiêng ăn uống, giữ mình thanh sạch) một trăm ngày, dùng một trăm con vật tế hy (Quách nói: vật tế lông thuần một màu gọi là hy), chôn xuống đất một trăm viên ngọc du (Quách nói: du cũng là tên một loại ngọc đẹp; đọc là ... (chữ mất)), hâm nóng (Quách nói: có bản viết là "ôn") một trăm vò rượu (Quách nói: hâm rượu cho ấm), bày một trăm ngọc khuê, một trăm ngọc bích (khuê và bích là các đồ ngọc dùng trong lễ tế; khuê hình thẻ dài, bích hình tròn dẹt có lỗ giữa). (Quách nói: "anh" nghĩa là bày vòng quanh mà tế; có người nói "anh" là chữ "anh" (vò, bình) thời cổ, tức là cái chậu, cái bình; [Từ] (?) nói: sách Mục thiên tử truyện có câu "cái bình bằng vàng" là thuộc loại ấy.)

 Mười bảy ngọn núi còn lại đều tế theo lễ "mao" (lễ dùng con vật có lông làm vật tế), dùng một con dê "thuyên" mà tế. (Quách nói: "thuyên" là con vật tế có thân thể nguyên vẹn đầy đủ; Tả truyện có câu "vật tế nguyên vẹn, béo mập".) Đuốc thì làm bằng trăm thứ cỏ chưa cháy thành tro (?); chiếu trắng thì viền bằng các màu theo thứ bậc. (Quách nói: "thuần" là đường viền; dùng năm màu để viền, thứ bậc chính là hoa văn của nó. Sách Chu lễ có câu: "chiếu cói viền hoa".)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video