Phần thứ hai của Kinh Núi phía Tây (Tây thứ nhị kinh, tức chương thứ hai trong thiên chép về các dãy núi ở phương tây). Ngọn núi đầu tiên gọi là núi Kiềm. (Quách Phác chú: chữ "Kiềm" đọc như chữ "kiềm" trong "khôn kiềm", tức hình phạt cạo đầu và đeo vòng sắt ở cổ. Có bản chép là "Lãnh", lại có bản chép là "Đồ". Ngô Nhậm Thần, người làm sách chú này, xét: họ Lưu nói núi này thuộc một châu nào đó, như vậy là sai (?).) Trên núi có nhiều đồng, dưới núi có nhiều ngọc. Cây ở đó phần nhiều là cây nữu (một loại cây gỗ, gỗ dẻo, thường dùng làm vành cung, cán đồ) và cây cương (một loại cây gỗ cứng, hay dùng làm cán xe, cán đồ dùng).
Đi về phía tây hai trăm dặm là núi Thái Mạo. (Quách chú: chữ "Thái" có bản chép là "Tần".) Sườn nam núi có nhiều vàng, sườn bắc có nhiều sắt. Sông Dục bắt nguồn từ đây, chảy về phía đông đổ vào Hoàng Hà. Trong sông có nhiều tảo ngọc. (Quách chú: tảo ngọc là loại ngọc có vân, màu sắc rực rỡ. Có bản chép chữ "tảo" thành một chữ khác, đọc là "luyện" (?).) Ở đó có nhiều rắn trắng. (Quách chú: đó là rắn nước.)
Lại đi về phía tây một trăm bảy mươi dặm là núi Số Lịch. (Nhậm Thần xét: sách Thái Bình Ngự Lãm khi dẫn kinh này chép là "Số Lịch" (?).) Trên núi có nhiều vàng, dưới núi có nhiều bạc. Cây phần nhiều là cây nữu và cây cương. Chim phần nhiều là chim anh vũ (chim vẹt). Sông Sở bắt nguồn từ đây, chảy về phía nam đổ vào sông Vị. Trong sông có nhiều ngọc trai trắng. (Quách chú: nay ở vùng đầm bằng thuộc quận Thục có ngọc trai xanh. Sách Thi Tử nói: chỗ dòng nước uốn thành vòng tròn thì có ngọc trai. Nhậm Thần xét: câu "ngọc trai xanh, hoàng hoàn" trong bài phú Thục Đô của Tả Tư chính là nói thứ này.)
Lại đi về phía tây một trăm năm mươi dặm là Cao Sơn. Trên núi có nhiều bạc, dưới núi có nhiều thanh bích (ngọc bích màu xanh). (Quách chú: bích cũng là một loại ngọc. Nay ở núi phía đông huyện Hội Kê thuộc quận Việt Huề có sản ngọc bích.) Lại có hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng cam, dùng làm thuốc và làm phẩm màu). (Quách chú: năm Thái Hưng thứ ba đời Tấn, trong địa giới quận Cao Bình có một ngọn núi bị lở, trong đó lộ ra mấy nghìn cân hùng hoàng.) Cây phần nhiều là cây cọ (?). Cỏ phần nhiều là trúc. Sông Kinh bắt nguồn từ đây (Quách chú: chữ này đọc là "kinh"), chảy về phía đông đổ vào sông Vị. (Quách chú: nay sông Kinh bắt nguồn từ núi Tỉnh Đầu ở phía tây huyện Triều Na thuộc quận An Định, chảy đến huyện Cao Lăng thuộc Kinh Triệu thì đổ vào sông Vị. Nhậm Thần xét: sách Nhất Thống Chí nói sông Kinh phát nguồn từ Bạch Nham ở phía tây nam phủ Bình Lương, chảy đến Kinh Châu, lại chảy về đông nam đến địa giới Bân Châu, rồi chảy về đông bắc đến địa giới huyện Cao Lăng thuộc phủ Tây An thì hợp với sông Vị.) Trong sông có nhiều đá khánh (loại đá dùng để làm khánh, tức nhạc cụ bằng đá treo lên rồi gõ cho kêu). (Quách chú: câu "đá khánh nổi ở bờ sông Tứ" trong Kinh Thư chính là nói thứ này. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói đá ở Diệu Châu, Thiểm Tây làm được khánh, nên núi ấy gọi là núi Khánh Ngọc, chứ không phải đá khánh nổi ở bờ sông Tứ.) Cũng có nhiều thanh bích.
Đi về phía tây nam ba trăm dặm là núi Nữ Sàng. (Nhậm Thần xét: lời chú bài phú Đông Kinh nói núi Nữ Sàng ở cách Hoa Âm sáu trăm dặm về phía tây.) Sườn nam núi có nhiều đồng đỏ, sườn bắc có nhiều thạch niết (một loại đá màu đen, dùng để nhuộm đen và viết chữ).
(Quách chú: đó tức là đá phèn. Người nước Sở gọi là niết thạch, người nước Tần gọi là vũ niết. Sách Bản Thảo Kinh cũng gọi là niết thạch.
Nhậm Thần xét: theo sách Bản Thảo, hắc thạch chi (mỡ đá đen) còn có tên là thạch mặc (mực đá), lại có tên là thạch niết; người phương nam gọi nó là "đá kẻ lông mày". Còn đá phèn có tên là niết thạch, lại có tên là vũ trạch. Hai thứ tên gọi vốn khác nhau, vả lại đá phèn hoàn toàn không có tên thạch niết. Quách lấy niết thạch làm thạch niết, ấy là chỗ sai của lời chú họ Quách. Họ Lý khi chú sách Bản Thảo, ở mục đá phèn vẫn dẫn câu này của kinh, cũng là chưa xét ra chỗ sai ấy. Lại nữa, vôi đá cũng có tên là thạch mặc, nhưng khác với thứ này.
Dương Thận chú: thạch niết có thể dùng nhuộm thành màu đen; câu "nhuộm mà không đen" trong Luận Ngữ chính là nói vật này. Nó lại có thể dùng để viết chữ, gọi là thạch mặc. Thời thượng cổ viết bằng sơn, thời trung cổ viết bằng thạch mặc, đời nay dùng mực làm từ muội khói, nên không ai biết thạch mặc là vật gì nữa.
Sách Bản Thảo nói thạch niết còn có tên là Đan, lại có tên là Hắc đan (thuốc đỏ đen). Sách Hiếu Kinh Viện Thần Khế nói: đức của bậc vương giả thấm đến núi gò thì hắc đan xuất hiện. Bài phú Đông Kinh trong Văn Tuyển có câu "hắc đan chảy thành màu đen". Bài phú Ngụy Đô có câu "giếng mực, ao muối", lời chú nói phía tây đất Nghiệp có giếng mực. Lại có núi Thạch Mặc ở huyện Nghi Dương, động Thạch Mặc ở huyện Khiên Dương, núi Thượng Lạc ở huyện Hưng Quốc thuộc châu Cống, đều sản thạch mặc. Trong khe nhỏ ở huyện Thủy Hưng, Quảng Đông cũng sản thạch mặc. Sách Thủy Kinh Chú nói phía bắc sông Hoàng ở Thương Châu có núi Đen, đá trên núi đều đen. Những thứ ấy đều là thạch niết.)
Thú ở đó phần nhiều là hổ, báo, tê giác và hủy (một loài thú giống trâu, da xanh, có một sừng, thuộc loại tê giác). Có một loài chim hình dạng như chim địch (chim trĩ đuôi dài), mình có vân năm màu (Quách chú: chim địch giống chim trĩ nhưng to hơn, đuôi dài; có bản nói nó thuộc loài chim điêu (?)), tên là chim loan; nó xuất hiện thì thiên hạ yên ổn.
(Quách chú: thuyết cũ nói chim loan giống gà, là loài chim báo điềm lành; thời Chu Thành Vương, nước phương tây từng dâng chim này.
Nhậm Thần xét: sách Cầm Kinh của Sư Khoáng nói chim loan là chim điềm lành, có một tên là kê thú. Sách Phù Thụy Đồ của Cố Dã Vương nói: kê thú, khi bậc vương giả có đức thì nó xuất hiện. Sách Thượng Thư Trung Hầu nói: Chu Công trả lại quyền chính cho Thành Vương, thiên hạ thái bình, đặt ra lễ nghi, chim loan liền xuất hiện. Sách Cầm Trùng Thuật nói: chim loan màu đỏ gọi là đan phượng, màu xanh gọi là vũ tường, màu trắng gọi là hóa dực, (màu đen?) gọi là âm chứ, màu vàng gọi là thượng phù; nó cũng có tên là ế. Sở Từ có câu "thắng bốn con rồng ngọc mà cưỡi chim ế", chính là nó.
Bài phú Đông Kinh của Trương Hành có câu: "Cho chim loan núi Nữ Sàng cất tiếng hót, cho phượng hoàng hang Đan Huyệt múa lượn." Bài lộ bố (tờ cáo báo tin thắng trận) của Lạc Tân Vương có câu: "Phượng hót ở Nữ Sàng, tiếng hòa vọng về điềm lành trên cây ngô đồng của nhà vua (?)." Thơ Lý Thương Ẩn có câu: "Núi Nữ Sàng không cây nào là không có chim loan đậu." Bài phú U Tư của Cố Khởi Nguyên có câu: "Thẹn vì cánh én so le chừ, cảm động trước chim loan vằn núi Nữ Sàng." Đều là nói về chỗ này.
Lời tán trong sách tranh của Quách Phác nói: "Loan lượn ở Nữ Sàng, phượng ra từ Đan Huyệt; vỗ cánh hòa cùng nhau, để ứng với bậc thánh hiền; gõ đá mà ca vịnh, khúc nhạc Thiều tuyệt diệu (?).")
Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Long Thủ. (Nhậm Thần xét: sách Nhất Thống Chí nói núi này ở phía nam núi Tẫn thuộc Ứng Châu, vắt ngang vùng Vân Trung (?). Sách Tam Tần Ký nói núi dài sáu mươi dặm, đầu núi chạm vào sông Vị, đuôi núi đến tận Phàn Xuyên; tương truyền xưa có con rồng đen từ phía nam núi đi ra uống nước sông Vị, con đường nó đi qua liền thành núi đất, nên đặt tên như vậy.) Sườn nam núi có nhiều vàng, sườn bắc có nhiều sắt. Sông Thiều bắt nguồn từ đây, chảy về phía đông nam đổ vào sông Kinh, trong sông có nhiều ngọc đẹp.
Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Lộc Đài. (Quách chú: nay ở quận Thượng. Nhậm Thần xét: nay gọi là núi Lộc Đài, ở cách huyện Bình Dao bốn mươi bảy dặm về phía nam, có một tên là núi Mông.) Trên núi có nhiều ngọc trắng, dưới núi có nhiều bạc. Thú phần nhiều là trâu tạc (loài bò lông dài), hàm dương (một loài dê to) và bạch hào. (Quách chú: hào là con lợn hoàn, tức loài nhím lông như kim.) Có một loài chim hình dạng như gà trống mà mặt người, tên là phù hề; tên ấy là do tiếng kêu của nó mà ra. Nó xuất hiện thì có binh đao. (Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói loài chim mặt người, nếu không rất tốt lành thì rất dữ; loài tốt lành là tần già (chim ca-lăng-tần-già trong kinh Phật, tiếng hót rất hay), loài rất dữ là phù hề. Thơ Hoàng Tỉnh Tằng có câu: "Trong bốn biển vung giáo dấy binh, chim phù hề bay xuống Lộc Đài", chính là nói điều này.)
Đi về phía tây nam hai trăm dặm là núi Điểu Nguy. Sườn nam núi có nhiều đá khánh. (Nhậm Thần xét: sách Nhạc Thư của Trần Dương nói: sườn bắc núi Thiếu Hoa có nhiều đá khánh, sườn nam núi Điểu Nguy có nhiều đá khánh, sông Kinh chảy ra từ Cao Sơn, trong sông có nhiều đá khánh; vậy là nơi sản đá khánh vốn không chỉ một chỗ. Nhưng tóm lại, thứ đá hợp với sự hòa hợp của âm dương thì chỉ có đá khánh nổi ở bờ sông Tứ được đem cống mà thôi; ấy là vì nó lấy thứ đá ít đất mà nhiều nước, nên tiếng kêu vừa êm vừa trong.)
Sườn bắc núi có nhiều cây đàn. (Nhậm Thần xét: cây đàn có hai loại vàng và trắng, lá đều giống lá cây hòe, trông giống cây tử du và cây giáp mê. Tục ngữ nói: "Chặt cây đàn mà không xem kỹ thì chặt nhầm cây giáp mê; cây giáp mê thì còn có thể nhầm thành cây bác mã".) Lại có cây sử (cây dó giấy). (Quách chú: cây sử tức là cây cốc. Nhậm Thần xét: Nhật Hoa Tử nói loại vỏ lốm đốm là cây sử, loại vỏ trắng là cây cốc. Lý Thời Trân nói người Sở gọi sữa là "cốc", cây này có nhựa trắng như sữa nên gọi tên như vậy; sách Bì Nhã giải nghĩa là "xấu" là sai. Đào Ẩn Cư nói nó tức là cây cấu ngày nay. Sách Thi Sớ của Lục Cơ nói: cây cấu, người U Châu gọi là cốc tang, người các vùng Kinh, Dương, Giao, Quảng gọi là cốc.) Trong núi có nhiều nữ sàng. (Quách chú: chưa rõ là gì. Nhậm Thần xét: sách Thích Nghĩa của họ Vương nói nữ sàng có lẽ là một loại cỏ hoặc đá.)
Sông Điểu Nguy bắt nguồn từ đây, chảy về phía tây đổ vào sông Xích. Trong sông có nhiều đan túc (hạt chu sa nhỏ như hạt kê).
Lại đi về phía tây bốn trăm dặm là núi Tiểu Thứ. Trên núi có nhiều ngọc trắng, dưới núi có nhiều đồng đỏ. Có một loài thú hình dạng như vượn, đầu trắng, chân đỏ, tên là chu yếm. (Nhậm Thần xét: sách Biền Nhã nói chu yếm, ung hòa, đằng viên, tiệm hồ, phong mẫu, tiền nhi đều thuộc loài vượn. Sách Sự Vật Cám Châu nói chu yếm giống vượn, mình trắng, chân đỏ.) Nó xuất hiện thì có chiến tranh lớn. (Quách chú: có bản chép "nó xuất hiện thì binh đao nổi lên", có bản chép "nó xuất hiện thì sinh ra binh đao". Nhậm Thần xét: lời tán trong sách tranh nói: "Phù hề với chu yếm, hễ hiện ra là có binh đao; loài khác nhau mà cảm ứng cùng một lẽ, chẳng hề hiện ra vô cớ; suy theo lẽ tự nhiên, cái số ấy thật khó hiểu tỏ.")
Lại đi về phía tây ba trăm dặm là núi Đại Thứ. Sườn nam núi có nhiều đất ác (đất sét trắng). (Quách chú: đất ác giống đất, màu rất trắng, đọc là "ác".) Sườn bắc núi có nhiều ngọc bích. Thú phần nhiều là trâu tạc và linh dương.
Lại đi về phía tây bốn trăm dặm là núi Huân Ngô. Núi không có cây cỏ, có nhiều vàng và ngọc.
Lại đi về phía tây bốn trăm dặm là núi Để Dương (?). (Quách chú về cách đọc chữ đầu, chữ trong bản đã hỏng (?).) Cây ở đó phần nhiều là cây tắc, cây nam và cây dự chương. (Quách chú: cây tắc giống cây thông, có gai, thớ gỗ mịn, đọc là "tức". Dự chương là cây lớn, giống cây thu, lá xanh cả mùa đông lẫn mùa hè; mọc đủ bảy năm sau mới phân biệt được.
Nhậm Thần xét: bài phú Nam Đô của Trương Hành có câu "cây thì có sanh, tùng, tiết, tắc"; bài phú của Tư Mã Tương Như có câu "cây ngạnh, cây nam, cây dự, cây chương". Nhan Sư Cổ chú: dự tức là cây trầm, chương tức là cây long não; hai cây này mọc đủ bảy năm mới phân biệt được. Xét theo đó thì dự tức là cây điếu chương. Sách Thông Chí Lược nói cây điếu chương cũng là cây chương, tức là cây mà sách Nhĩ Nhã gọi là "luân" (?). Lại nữa, huyện có tên là Dự Chương cũng do loại cây này mà có tên.) Thú phần nhiều là tê giác, hủy, hổ và chước. (Quách chú: chữ "chước" đọc theo phép phiên thiết (ghép phụ âm đầu của chữ trước với vần của chữ sau) là "chi dược". Nhậm Thần xét: sách Tự Hải nói da con chước có vằn như hổ; sách Tự Vựng nói nó là loài thú có vằn như báo, lại đọc là "yêu", hình dạng như chó mà đầu có vằn.) Lại có trâu tạc.
Lại đi về phía tây hai trăm năm mươi dặm là núi Chúng Thú. Trên núi có nhiều ngọc phù phu (một loại ngọc đẹp), dưới núi có nhiều cây đàn, cây sử và nhiều vàng. Thú phần nhiều là tê giác và hủy.
Lại đi về phía tây năm trăm dặm là núi Hoàng Nhân. Trên núi có nhiều vàng và ngọc, dưới núi có nhiều thanh hùng hoàng. (Quách chú: tức là hùng hoàng. Có người nói đó là loại không thanh, tằng thanh (các loại khoáng chất màu xanh dùng làm thuốc và làm phẩm màu). Nhậm Thần xét: hùng hoàng sinh ở sườn nam núi (phía dương, tức phía đực) nên gọi là hùng hoàng, thư hoàng sinh ở sườn bắc núi (phía âm, tức phía cái) nên gọi là thư hoàng; hai nghĩa này vốn khác nhau. Nếu đây là thư hoàng thì không nên lại có tên thanh hùng hoàng. Sách Bản Thảo Đồ Kinh (?) nói trong núi ở Giai Châu có loại hùng hoàng màu xanh đen và cứng, có tên là trọng hoàng; thanh hùng hoàng có lẽ chính là thứ này.) Sông Hoàng bắt nguồn từ đây, chảy về phía tây đổ vào sông Xích. Trong sông có nhiều đan túc.
Lại đi về phía tây ba trăm dặm là núi Trung Hoàng. Trên núi có nhiều vàng, dưới núi có nhiều cây huệ đường. (Quách chú: thuộc loại cây đồng đường (cây đường lê hoa đỏ); có bản chép là "cao". Nhậm Thần xét: có người cho rằng đây là hai thứ: cỏ thơm huân và cây đường lê.)
Lại đi về phía tây ba trăm năm mươi dặm là núi Tây Hoàng. Sườn nam núi có nhiều vàng, sườn bắc núi có nhiều sắt. Thú phần nhiều là nai, hươu và trâu tạc. (Quách chú: con mi (nai lớn) to như con trâu nhỏ, thuộc loài hươu. Nhậm Thần xét: nai đực gọi là cữu (?), nai cái gọi là thần, nai con có tên riêng (chữ trong bản bị hỏng (?)); hươu đực gọi là gia, hươu cái gọi là ưu, hươu con gọi là mê. Họ Hùng chú sách Lễ Ký nói: hươu là thú núi, thuộc dương, tính ham giống cái nên hay rong chơi trên núi; đến tiết hạ chí gặp khí âm thì rụng sừng, đó là hình tượng của cái thuộc dương đang lui đi. Nai là thú đầm, thuộc âm, tính ham giống cái nên hay rong chơi nơi đầm; đến tiết đông chí gặp khí dương thì rụng sừng, đó là hình tượng của cái thuộc âm đang lui đi.)
Lại đi về phía tây ba trăm năm mươi dặm là núi Lai. Cây ở đó phần nhiều là cây đàn và cây sử. Chim phần nhiều là chim la la, loài này ăn thịt người. (Quách chú: chim la la chưa rõ là loài gì. Nhậm Thần xét: sách Uyển Ủy Dư Biên nói trong các loài chim có tên gọi lặp hai chữ, có chim la la ở núi Dược; chép núi Lai thành núi Dược là sai.)
Tổng cộng phần thứ hai của Kinh Núi phía Tây, từ núi Kiềm đến núi Lai, có tất cả mười bảy ngọn núi, dài bốn nghìn một trăm bốn mươi dặm. Mười vị thần ở đó đều mặt người mình ngựa. Bảy vị thần kia đều mặt người mình trâu, có bốn chân mà chỉ một tay, chống gậy mà đi; đó là các vị thần phi thú (thần có hình thú, đi lại như bay). Khi tế các vị này, con vật tế dùng loại thiếu lao (lễ tế hạng vừa, dùng con vật còn nguyên lông). (Quách chú: dê và lợn gọi là thiếu lao.) Lấy cỏ gianh trắng làm chiếu. Còn mười vị thần kia (Quách chú: chữ "bối" ở đây chỉ số vị thần, đọc là "bối"), khi tế thì con vật tế dùng một con gà trống, dùng đồ tế "kiềm" (?) mà không dùng gạo tế (gạo nếp tinh dâng lên thần). (Quách chú: "kiềm" là tên một thứ đồ dùng khi tế, chưa rõ là gì; có bản chép là chữ có nghĩa là cầu khấn. "Không dùng gạo tế" nghĩa là khi tế không dùng gạo.) Gà dùng con lông nhiều màu. (Quách chú: tức là dùng gà trống có lông màu sặc sỡ (?).)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video