Thiên 6 — Kinh núi phương Tây — dãy thứ ba

 Núi đầu tiên của Tây thứ tam kinh (dãy núi thứ ba thuộc phần Kinh núi phía Tây) là núi Sùng Ngô, ở phía nam sông Hà (sông Hoàng Hà). Phía bắc trông về núi Toại (?) 【Quách Phác (người chú giải sách này đời Tấn) nói: tên núi】. Phía nam trông về đầm Dao (?) 【Quách nói: đọc là "dao"】. Phía tây trông về gò nơi Thiên Đế bắt thú 【Quách nói: chữ "bắt" có bản viết là "bạc"】. Phía đông trông về vực Yên (?) 【Quách nói: đọc theo phiên thiết (cách ghi âm xưa, ghép phụ âm đầu của chữ trước với vần của chữ sau) "vu nhiên"】.

 Ở đó có một loài cây, lá tròn, đài hoa trắng 【Quách nói: người Giang Đông nay gọi bầu chứa hạt của cây cỏ là "phu", đọc là "phủ"; có thuyết nói "phu" là đài hoa nằm dưới cánh hoa, đọc như chữ "phu" trong "trượng phu"; chữ này có bản viết bằng một chữ khác, đọc là "phù"】, hoa đỏ, vân đen, quả giống quả chỉ (một loài cam chua) 【Nhậm Thần (tức Ngô Nhậm Thần, người làm sách chú rộng này) xét: sách Chu lễ nói cây quất vượt qua sông Hoài lên phía bắc thì thành cây chỉ; lại nữa, quả nhỏ gọi là chỉ thực, quả lớn gọi là chỉ xác (hai vị thuốc)】. Ăn quả ấy thì có lợi cho con cháu (dễ sinh con, đông con cháu).

 Có một loài thú, hình như con ngu (một giống khỉ), cánh tay có vằn, (đuôi) như báo, hổ (?) 【Nhậm Thần xét: chữ ở đây có chỗ sai】, giỏi ném, tên là Cử Phụ 【Quách nói: có bản viết là Khoa Phụ. Nhậm Thần xét: sách Bản thảo chép con "cứ", đọc là … (?), núi Kiến Bình có loài này, to như chó, hình như khỉ, màu vàng đen, nhiều râu và bờm, thích lắc đầu, nhấc đá ném người, chính là Cử Phụ. Lại có con Quắc Phụ, cũng là giống "cứ". Bài phú Kiển Tu của họ Từ viết: "Thương Cử Phụ chẳng biết lượng sức chừ, … chín chim khiến được yên chỗ (?)"】.

 Có một loài chim, hình như vịt trời 【Nhậm Thần xét: vịt trời giống vịt nhà mà nhỏ hơn, đuôi dài. Sách Nhĩ Nhã nói: "Chim di là vịt trời lặn". Kinh Thi viết: "Vịt trời, chim âu ở sông Kinh". Thi Tử nói: vịt hoang gọi là "phù", vịt nhà gọi là "vụ"】, nhưng chỉ có một cánh, một mắt, phải ghép đôi với nhau mới bay được, tên là Man Man 【Quách nói: đó là chim tỉ dực (chim liền cánh), màu xanh đỏ, không ghép đôi thì không bay được; sách Nhĩ Nhã gọi là chim kiêm kiêm.

 Nhậm Thần xét: sách Dật Chu thư chép thời Chu Thành Vương, người nước Ba dâng chim tỉ dực. Sách Thụy ứng đồ nói: đức của bậc vua lan tới chốn cao xa thì chim tỉ dực bay đến. Quản Trọng nói: biển Tây đưa tới chim tỉ dực. Sách Thập di ký chép: thời Thành Vương, nước Nhiên Khâu dâng một con chim hình như chim khách mà rất khỏe. Trương Hoa cho rằng chim này một con xanh, một con đỏ, ở núi Tham Ngu. Sách Dịch lâm của họ Tiêu viết: "Cá chung mắt, chim nối cánh, vui vẻ hợp nhau". Sách Thái vi kinh viết: "Có chim lông vũ kiêm kiêm, có khi chín con cưỡi cùng bảy ngựa kéo (?)". Sách Bác vật chí chép: núi Sùng Khâu có loài chim một chân, một cánh, một mắt, ghép đôi mới bay, tên là … (?), ai thấy được thì gặp điều lành, cưỡi nó thì thọ nghìn năm. Tất cả đều là chim này. Đời Tấn, Du Ích Kỳ viết thư cho Hàn Khang Bá nói: ngoài thành Lâm Ấp có chim tỉ dực, không ghép đôi thì không bay, tên chim là Quy Phi, tiếng kêu tự gọi tên mình; ngờ cũng là chim này. Lại sách Vận hội viết khác (?), sách Thông chí lược dẫn kinh này lại viết khác nữa (?). Bài Đồ tán (lời tán ca ngợi các tranh vẽ trong sách, do Quách Phác làm) viết: "Chim liền cánh, giống vịt trời, màu xanh màu đỏ; tuy gọi là một hình, mà khí chung thân tách; vươn cổ thì lìa ra thành chim, bay liệng thì khép cánh làm một"】. Hễ chim này xuất hiện thì thiên hạ lụt lớn.

 Đi về phía tây bắc ba trăm dặm (dặm thời xưa, mỗi dặm khoảng bốn, năm trăm mét) là núi Trường Sa. Sông Thử bắt nguồn ở đây 【Quách nói: đọc là "tử". Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh có hai sông Thử, một sông bắt nguồn ở núi Thái Hồ huyện Thử Dương, một sông ở phía đông bắc núi Hoắc, đều không phải sông này】, chảy về phía bắc đổ vào sông U 【Quách nói: đọc theo phiên thiết "ô giao", lại đọc là "dửu" (nghĩa là đen), vì nước màu đen】. Núi không có cây cỏ, có nhiều thanh hùng hoàng (khoáng chất dùng làm thuốc và làm màu vẽ; có thể là loại hùng hoàng ngả màu xanh, cũng có thể chỉ chung hai thứ đá thuốc là "không thanh" màu xanh và "hùng hoàng" màu vàng cam).

 Lại đi về phía tây bắc ba trăm bảy mươi dặm là núi Bất Chu 【Quách nói: núi này hình có chỗ khuyết, không khép tròn trọn vòng (bất chu), nên đặt tên như vậy; gió Bất Chu ở phương tây bắc thổi ra từ núi này. Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam Tử chép: bên gò Côn Lôn có bốn trăm bốn mươi cửa, ở góc tây bắc, cửa bắc mở ra để đón gió Bất Chu. Lại nói: thần Ngu Cường là nơi sinh ra gió Bất Chu. Sách Thập di ký chép: núi Viên Kiệu có nhiều chim khách lớn, cao một trượng (khoảng ba mét), ngậm lúa kê Bất Chu; bông kê ấy cao ba trượng. Sách Lã thị Xuân thu nói: trong các loại kê ngon có kê Bất Chu. Chính là núi này】. Phía bắc trông về núi Chư Tỳ, nhìn xuống núi Nhạc Sùng; phía đông trông về đầm U, là nơi sông Hà chảy ngầm. Nguồn nước ấy cuồn cuộn sùng sục.

 【Quách nói: sông Hà phát ra từ Côn Lôn, chảy ngầm dưới đất, đến Thông Lĩnh thì trồi lên ở nước Vu Điền, lại chia ra nhiều nhánh, rồi hợp lại chảy về đông đổ vào đầm U; sau đó lại chảy ngầm, trồi lên phía nam ở núi Tích Thạch, thành sông Hà của Trung Quốc. Đầm U tức đầm Bồ, còn gọi là biển Bồ Xương, rộng ba bốn trăm dặm, nước đứng yên, mùa đông mùa hè không dâng không cạn, cách cửa ải Ngọc Môn hơn ba trăm dặm; đó là nguồn thứ hai của sông Hà, cũng là chỗ gọi là "chảy ngầm". "Cuồn cuộn sùng sục" là tiếng nước trào phun lên; đọc là "cổn", "bào"】. Ở đó có loài quả ngon, quả như quả đào, lá như lá táo, hoa vàng, đài hoa đỏ, ăn vào thì không biết mệt.

 Lại đi về phía tây bắc bốn trăm hai mươi dặm là núi Mật 【Quách nói: đọc là "mật". Nhậm Thần xét: các sách khác dẫn đoạn này phần nhiều viết là núi Mật bằng một chữ khác】. Trên núi nhiều cây đơn mộc (cây đỏ), lá tròn, thân đỏ (?), hoa vàng, quả đỏ, vị ngọt như mạch nha 【Nhậm Thần xét: sách Dật nhã của Lưu Hi nói: đường loãng gọi là "di", đặc gọi là "thang". Sách Phương ngôn của Dương Hùng gọi là "trương hoàng". Sở từ viết: "Bánh chiên mật trộn trương hoàng"】, ăn vào thì không đói 【Nhậm Thần xét: bài thơ Đọc Sơn Hải Kinh của Đào Tiềm viết: "Cây đơn mọc nơi nào? Phía nam núi Mật kia; hoa vàng lại quả đỏ, ăn vào sống lâu dài"】.

 Sông Đơn bắt nguồn ở đây, chảy về phía tây đổ vào đầm Tắc 【Quách nói: là nơi thần Hậu Tắc (thủy tổ nhà Chu, được thờ làm thần nghề nông) nương tựa, nên đặt tên như thế】. Trong đầm nhiều ngọc trắng, lại có ngọc cao (chất mỡ lỏng của ngọc), nguồn nó sôi trào cuồn cuộn 【Quách nói: đó là dáng ngọc cao trào ra. Sách Hà đồ ngọc bản chép: trên núi Thiếu Thất có cao ngọc trắng, uống một lần là thành tiên; cũng là thứ này. Chữ "sôi" đọc là "phất".

 Nhậm Thần xét: ngọc cao tức ngọc tủy, có khi gọi là ngọc dịch, lại gọi là ngọc chi. Sách Thập châu ký chép: châu Doanh có ngọc cao tên là ngọc lễ (rượu ngọc), uống vài thăng (đơn vị đong) là say. Sách Bão Phác Tử nói: núi sinh ngọc có ngọc cao chảy ra, trong sáng như pha lê, đem trộn với cỏ vô tâm, chốc lát hóa thành nước, uống vào thì sống lâu không chết. Bài Đồ tán viết: "Cây đơn rực rỡ hoa, ngọc cao sôi sùng sục; Hoàng Đế Hiên Viên dùng nó, rồi bèn vin râu rồng, xa xăm lên trời, kẻ dưới ôm cung Ô Hiệu (cây cung của Hoàng Đế rơi lại) mà khóc"】. Hoàng Đế ăn ngọc cao ấy, lại dùng để tế 【Quách nói: vì thế mà được cưỡi rồng lên trời ở Đỉnh Hồ, như rồng lột xác. Nhậm Thần xét: thơ Đào Uyên Minh viết: "Ngọc trắng đọng dòng trong, cẩn du tỏa ánh lạ; há chỉ người quân tử quý, còn được Hoàng Đế Hiên Viên trọng"; chính là nói điều này】.

 Nơi đó sinh ra ngọc (đen) 【Quách nói: ý là trong ngọc cao lại sinh ra ngọc đen. Nhậm Thần xét: nước Vu Điền có sông Ô Ngọc (sông ngọc đen); sách Thái Bình ngự lãm nói đất Tây Thục sản ngọc đen; sách Ngọc luận của Vương Dật nói đen như sơn ròng; lại người Cao Xương gọi ngọc là "thạch ê" (?), nay gọi là mặc ngọc (ngọc mực); đều là thứ ngọc này. Bài phú của Tôn Hưng Công viết: "Múc lấy cao của ngọc đen"】. Ngọc cao chảy ra dùng để tưới cây đơn 【Nhậm Thần xét: sách Sự phú viết: "Ngọc cao tưới rễ cây đơn, dao vàng bổ quả cây Như Hà (?)"】. Cây đơn qua năm năm thì năm màu trong sáng 【Quách nói: ý là tươi sáng. Nhậm Thần xét: bài Mộc phú của Ngô Thục viết: "Vin chín ngả cành của Nhược Thủy, ngắm năm màu của núi Mật"】, năm vị thơm ngát 【Quách nói: ý là đậm đà thơm tho】.

 Hoàng Đế bèn lấy ngọc vinh (tinh hoa của ngọc) ở núi Mật 【Quách nói: tức hoa ngọc. Ly Tao viết: "Ôm hoa anh của ngọc uyển, ngọc diễm"; lại viết: "Lên Côn Lôn chừ ăn ngọc anh". Đó là thứ mà sách Cấp Chu thư gọi là ngọc Thiều hoa. Nhậm Thần xét: sách Mục Thiên Tử truyện chép: "Thiên tử khi ấy được tinh anh của ngọc … chi tư (?)"; ngọc … ấy tức ngọc vinh; lời chú dẫn Sơn Hải Kinh cũng viết là ngọc … (?). Thi Tử nói: Long Tuyền có ngọc anh. Bài thơ vịnh tuyết của Nhậm Phưởng đời Lương có câu "Sơn kinh chê hoa núi Mật là kém" chính là nói điều này】, đem gieo ở phía nam núi Chung 【Quách nói: để làm giống ngọc. Nhậm Thần xét: sách Hoàng hải của họ Phan nói ngọc vinh núi Mật gieo ở phía nam núi Chung để làm giống; (chỗ này sách khuyết chữ)】.

 Ngọc cẩn du (tên một loại ngọc đẹp quý nhất) là tốt 【Quách nói: ý là tốt nhất; có bản đọc hai âm "cận" và … (?). Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Báu vật núi Chung, có hoa của ngọc, ánh màu tỏa chiếu, khí như ráng đỏ; người quân tử đeo nó, tượng trưng cho đức, ngăn ngừa điều tà"】, rắn chắc, vân như hạt kê, tinh mịn 【Quách nói: đây là nói vân của ngọc. Sách Lễ ký viết: "Chắc mịn như hạt kê"; chữ "kê" có bản viết là "lật" (hạt dẻ). Ngọc có vân hạt kê, đó là thứ gọi là cốc bích (ngọc bích vân hạt lúa). Nhậm Thần xét: sách Lễ thư của họ Trần nói: tước Tử chưa đủ đức làm người đứng đầu nuôi dân, nên ngọc bích của họ chạm hình hạt lúa; vậy cốc bích là vân chạm, không phải vân tự nhiên. Lấy đó mà đối chứng thì lời trên không đúng】, trơn nhuận mà có ánh sáng 【Quách nói: "trọc" ở đây nghĩa là nhuận và dày】, năm màu phát ra 【Quách nói: ý là màu vẻ chiếu lẫn nhau. Sách Phù ứng của Vương Tử Linh nói: đỏ như mào gà, vàng như hạt dẻ hấp, trắng như mỡ cắt, đen như sơn ròng; đó là màu vẻ của ngọc】, để điều hòa cứng và mềm 【Quách nói: ý là ngọc hợp với chín đức】.

 Thần trời đất dùng nó làm thức ăn, làm lễ hưởng 【Quách nói: ngọc là vật dùng để cầu đảo, tế lễ; ý nói ngọc có thể làm động lòng trời đất, cảm được thần linh】. Người quân tử đeo nó để ngăn điều chẳng lành 【Quách nói: nay ngoài biên giới có sản đá kim cương, thuộc loài đá mà giống kim loại, có ánh sáng, có thể khắc được ngọc; người nước ngoài đeo nó, nói là trừ được khí độc; cũng là loại này】. Từ núi Mật đến núi Chung bốn trăm sáu mươi dặm, khoảng giữa toàn là đầm; ở đó nhiều chim lạ, thú quái, cá lạ, đều là những vật khác thường.

 Lại đi về phía tây bắc bốn trăm hai mươi dặm là núi Chung 【Nhậm Thần xét: sách Mục Thiên Tử truyện chép từ núi Mật đến núi Chung bốn trăm sáu mươi dặm. Sách Luận hành nói: trên núi Chung người ta lấy ngọc ném chim khách. Bài Ai thời mệnh của Nghiêm Kỵ viết: "Mong đến vườn Côn Lôn chừ, hái ngọc anh núi Chung". Bài Cầm phú của Kê Khang viết: "Phím đàn khảm ngọc núi Chung". Đều là núi này. Lại phủ Ứng Thiên và châu Hưng Quốc đều có núi Chung, không phải núi này】. Con của núi ấy tên là Cổ 【Quách nói: đây cũng là tên thần, gọi là con của núi Chung mà thôi; việc này đều thấy trong sách Quy Tàng Khải phệ. Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu viết là … Cổ (?). Sách Tục tao kinh có câu "Chung … (?) lại ghé tai mà nâng ngọc đeo", lời chú nói là chỉ Cổ】, hình mặt người mà thân rồng 【Quách nói: sách Khải phệ chép: con của núi Ly lông xanh, mặt người thân chim, cũng giống hình này. Nhậm Thần xét: sách Tam tài đồ hội nói: con của núi Chung có thần tên là Cổ, thân rồng mặt người】.

 Cổ cùng với Khâm Phi 【Quách nói: đọc là "phi". Nhậm Thần xét: bài Khâm Phi hành của Vương Thế Trinh viết: "Chẳng biết phượng hoàng chính là Khâm Phi"; bài Thái vũ phú của Lư Nam viết: "Xếp ngang hàng Khâm Phi mà coi khinh loài khỉ quắc"; thơ Vịnh hoài của Cố Khởi Nguyên viết: "Vách ngọc có chim lớn, tên nó là Khâm Phi"; đều gốc ở đây】 giết Bảo Giang ở phía nam núi Côn Lôn 【Quách nói: chữ "Bảo" có bản viết là "Tổ". Nhậm Thần xét: bài Tư huyền phú của Trương Hành viết: "Nhìn bờ đỏ của suối Dao chừ, viếng Tổ Giang bị giết"; thơ Đọc Sơn Hải Kinh của Đào Tiềm viết: "Kẻ gian lớn ra oai tàn bạo, Khâm Phi trái lệnh Thiên Đế; Yết Dữ mạnh nên hóa được, Tổ Giang bèn chết một mình"; đều coi "Bảo" là "Tổ"】. Thiên Đế bèn giết hai kẻ ấy ở phía đông núi Chung, nơi gọi là vách Dao 【Quách nói: đọc là "dao"】.

 Khâm Phi hóa thành chim ngạc lớn 【Quách nói: ngạc thuộc loài chim điêu (chim săn mồi lớn), đọc là "ngạc". Nhậm Thần xét: sách Cầm kinh nói chim vương thư là chim ưng bắt cá, chính là con này; Kinh Thi gọi là thư cưu, sách Hoài Nam Tử gọi là phí ba】, hình như chim điêu, có vân đen, đầu trắng, mỏ đỏ, móng hổ, tiếng kêu như chim hộc buổi sớm 【Quách nói: hộc thuộc loài ngạc, cũng như nói "vịt trời buổi sớm" vậy; sách Thuyết uyển viết: "Buộc chó sủa, sánh với việc dâng vịt trời buổi sớm"】. Hễ chim này xuất hiện thì có chiến tranh lớn.

 Cổ cũng hóa thành chim Tuấn 【Quách nói: đọc là "tuấn". Nhậm Thần xét: Lưu … Mạnh (?) nói: Bao Quân hóa thành rồng, Ngưu Ai hóa thành hổ, Hoàng Mẫu hóa thành ba ba, Từ Bá hóa thành cá; đâu chỉ riêng Khâm Phi và Cổ. Lại thơ Đào Tiềm viết: "Chết khô dài lâu vốn đã khổ, hóa chim tuấn chim ngạc há đủ cậy"; chính là nói điều này】, hình như con … (?), chân đỏ, mỏ (thẳng) (?), vân vàng, đầu trắng, tiếng kêu như chim hộc; hễ nó xuất hiện thì vùng ấy hạn hán lớn.

 【Quách nói: sách Mục Thiên Tử truyện viết chữ "Chung" thành chữ "Xuân", chỉ là đồng âm. Mục Thiên Tử lên phía bắc núi này để ngắm bốn phương, nói: "Núi Chung là núi cao nhất thiên hạ, là nơi trăm thú tụ họp, chim bay đến đậu". Ở đó có báo đỏ, hổ trắng, chim trắng, chim điêu xanh, bắt chó và dê, ăn lợn và hươu. Mục Vương xem núi Chung năm ngày, bèn khắc ghi dấu tích trên vườn Huyền Phố để răn bảo đời sau. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Khâm Phi và Cổ giết Tổ Giang; Thiên Đế bèn giết họ ở phía đông Côn Lôn; hai kẻ đều hóa chim, vươn cánh cũng giống nhau"】.

 Lại đi về phía tây một trăm tám mươi dặm là núi Thái Khí. Sông Quán bắt nguồn ở đây, chảy về phía tây đổ vào Lưu Sa (vùng sa mạc cát chảy). Ở đó nhiều cá văn dao (cá dao có vân) 【Quách nói: đọc là "dao".

 Nhậm Thần xét: sách Lã thị Xuân thu chép: cá ở sông Quán tên là dao, hình như cá chép mà có cánh, thường từ biển Tây bay sang chơi biển Đông. Bài phú của Tả Tư viết: "Văn dao bay trên sóng mà chạm dây câu". Văn tập của Dữu Tín viết: "Văn dao đêm bay chạm phải, cánh giống chim loan xanh". Bài Giang phú của Quách Phác có câu kể các loài cá "giao, dao, luân, liên". Sách Dậu Dương tạp trở viết: "Cá diếc hồ Động Đình, cá dao sông Quán". Sách Kê thụy lục viết: "Rồng cù vì sao kéo xe được, cá dao vì sao bay được". Bài Thất khải của Tào Thực có câu "Làm gỏi vảy bay biển Tây", Lý Thiện chú cho đó là văn dao. Sách Biền nhã nói: văn dao dài hơn một thước, có cánh. Thiên Vật tính chí trong sách Hàm sử nói: văn dao sản ở biển Nam, gọi là cá bay, bay thành bầy trên mặt nước thì có gió lớn. Lại sách Thần dị kinh nói trong biển đông nam có hồ Ôn, trong hồ có cá dao dài tám thước, không nói là biết bay; dường như là một loài khác】.

 Cá ấy hình như cá chép, thân cá mà cánh chim, vân xanh, đầu trắng, mỏ đỏ, thường đi ở biển Tây, sang chơi biển Đông, bay vào ban đêm 【Nhậm Thần xét: thơ Tiết Đạo Hành viết: "Cây sam sớm bay về Lạc Dương, cá vân đêm lướt qua châu Ngô". Sách Bạch thị lục thiếp viết: "Thú là bầy có lông, mà ngựa trời lại lặn dưới nước; cá chẳng phải loài có lông vũ, mà văn dao lại bay vút trời". Sách Sự phú viết: "Bay đêm thường làm kinh sợ, ấy là văn dao"】. Tiếng kêu như gà loan 【Quách nói: gà loan là tên một loài chim, chưa rõ; có bản viết là "nhạc". Nhậm Thần xét: chim loan cũng có tên là kê thú (?), ngờ chính là chim loan】. Vị chua ngọt, ăn vào khỏi bệnh điên cuồng 【Nhậm Thần xét: sách Hoài Nam Tử nói: khí vùng gò đồi khiến người hay mắc chứng cuồng】. Hễ cá này xuất hiện thì thiên hạ được mùa lớn 【Quách nói: "nhương" là được mùa chín tốt; Hàn Tử viết: "Mùa thu của năm được mùa". Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Thấy nó thì vùng được mùa, tên nó gọi là dao; đi lại hai biển, vươn cánh giữa trời; chỉ có vị là lạ, gửi lại cho nhà bếp". Lại thơ Giản Văn Đế có câu "Cá dao hiện điềm lành", là nói điều này】.

 Lại đi về phía tây ba trăm hai mươi dặm là núi Hòe Giang. Sông Khâu Thời bắt nguồn ở đây, chảy về phía bắc đổ vào sông U. Trong sông nhiều lỏa mẫu 【Quách nói: tức là loài ốc … (?). Nhậm Thần xét: loài ốc có ốc châu, ốc anh vũ, ốc thoi, đều là … ốc (?)】. Trên núi nhiều thanh hùng hoàng, chứa nhiều lang cán (một loại đá quý giống ngọc trai), vàng và ngọc 【Quách nói: lang cán là thứ đá giống ngọc trai; chữ "tàng" (chứa) ở đây như nghĩa "nhiều" (?); đọc hai âm "lang", "can".

 Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã nói: những vật đẹp ở phương tây bắc có ngọc cầu, ngọc lâm và lang cán ở Côn Lôn. Sách Thuyết văn của họ Hứa nói lang cán là đá giống ngọc. Thiên Vũ cống chép châu Ung cống nạp lang cán; Khổng An Quốc giải là thứ đá giống ngọc trai. Sách Tuân Tử có câu "lang cán long tư", lời chú cũng nói lang cán giống ngọc trai. Lại họ Từ tổng kết rằng: lang cán mọc giữa vách đá ven biển Nam, hình như măng, chất như ngọc. Sách Tây vực ký nói nước Thiên Trúc sản lang cán. Đại để (?) san hô và lang cán vốn là một thứ: mọc ở biển mà màu đỏ là san hô, mọc ở núi mà màu biếc là lang cán. Nay người Hồi Hồi có hạt châu xanh, giống ngọc bích long (?), tức làm bằng lang cán. Có người nói câu "châu xanh, vòng vàng" trong bài Thục đô phú của Tả Tư là chỉ hạt lang cán. Lại sách Thạch phổ của Đỗ Oản chép: huyện Xương Quốc châu Minh có đá lang cán mọc trong nước, lúc đầu trắng, về sau hơi tím; vậy là trong nước cũng có lang cán】.

 Sườn nam núi nhiều đơn túc (chu sa dạng hạt nhỏ như hạt kê), sườn bắc nhiều vàng bạc nhiều màu. Nơi đây thật là Bình Phố (vườn treo) của Thiên Đế 【Quách nói: tức là Huyền Phố (vườn treo trên trời). Sách Mục Thiên Tử truyện chép: "Bèn khắc ghi dấu tích trên Huyền Phố", tức là khắc đá ghi công đức, như việc Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đế từng làm. Nhậm Thần xét: bài tựa thơ Khúc thủy của Vương Dung viết: "Chở lòng nhớ Bình Phố, bèn ngoảnh về Phương Lâm"】. Thần Anh Chiêu cai quản nơi này 【Quách nói: "ti" nghĩa là làm chủ; "chiêu" đọc là "thiều"】. Thần mình ngựa mặt người, vằn hổ, cánh chim, đi tuần khắp bốn biển 【Quách nói: "tuẫn" nghĩa là đi vòng khắp. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Núi Hòe Giang, Anh Chiêu làm chủ; tuần du bốn biển, vỗ cánh múa giữa mây; thật là vườn của Thiên Đế, có khi gọi là Huyền Phố"】, tiếng kêu như tiếng "lựu" 【Quách nói: đọc là "lưu", có bản viết là "trứu"; chỗ này chưa rõ】.

 Phía nam trông về Côn Lôn, ánh sáng rực rỡ, khí bốc hừng hực 【Quách nói: đều là dáng ánh sáng và hơi khí mạnh mẽ chói lọi】. Phía tây trông về đầm lớn, là nơi Hậu Tắc ẩn mình 【Quách nói: Hậu Tắc sinh ra đã thiêng liêng sáng suốt; đến khi mất, hóa hình ẩn vào đầm này làm thần, cũng như Phó Thuyết cưỡi sao Cơ, sao Vĩ (chết rồi lên làm sao trên trời). Nhậm Thần xét: Hậu Tắc có hai người: một là Trụ, con của Viêm Đế; một là Khí, bề tôi của vua Thuấn】. Trong đầm nhiều ngọc; sườn bắc nhiều cây dao (cây lớn), trên cây ấy lại có

 cây Nhược 【Quách nói: dao mộc là cây lớn; ý nói trên nó lại mọc cây Nhược. Cây lớn mà thiêng lạ thì gọi là Nhược, thấy trong sách Thi Tử. Sách Quốc ngữ nói: cây dao không ra hoa. Nhậm Thần xét: Sở từ viết: "Cành dài của cây dao chừ, trông về Bản Đồng ở Lãng Phong", tức là cây dao. Bản bổ chú của họ Dương nói: phàm cây lớn đến trăm ôm, sống trải nghìn năm, đều có chỗ thiêng lạ, không riêng gì cây Phù Tang mới được gọi là Nhược mộc. Thi Tử nói: người ăn cây Nhược phần nhiều thành người nhân hậu. Bài Đồ tán viết: "Cây dao là cây thiêng, bèn sinh ra cây Nhược; rễ chồng, nhánh nối, ánh sáng soi khắp; ăn vào hóa thiêng, tên tuổi vẻ vang ghi vào sổ tiên". Sách Cổ âm phụ lục nói: Sơn Hải Kinh nhiều cây dao; sách Liệt Tử nói cây biếc mà mọc vào mùa đông gọi là cây du, có lẽ viết tắt thành chữ dao; chưa rõ đúng sai】.

 Phía bắc trông về Chư Tỳ 【Quách nói: tên núi】, có quỷ thần Hòe Ly Luân ở đó 【Quách nói: Ly Luân là tên vị thần ấy】, là nơi chim ưng, chim chiên làm tổ 【Quách nói: chiên cũng thuộc loài diều cú; Trang Chu nói "loài cú, quạ thích ăn chuột" (?); sách Mục Thiên Tử truyện chép trên núi Chung có chim trắng, chim điêu xanh; đều thuộc loài này】. Phía đông trông về núi Hằng có bốn tầng 【Quách nói: "thành" cũng nghĩa là tầng; Nhĩ Nhã nói: núi hai tầng gọi là Anh】, có quỷ Hữu Cùng ở đó, mỗi bầy ở một sườn núi 【Quách nói: "bác" như nghĩa là sườn; ý nói từng bầy tụ ở bốn sườn núi; "Hữu Cùng" là tên gọi chung của chúng; chữ "bác" có bản viết khác. Nhậm Thần xét: Dương Thận chú rằng bài Tống cùng văn (bài văn tiễn thần nghèo) của Hàn Thoái Chi thật là diễn ra từ ý này】.

 Ở đó có sông Dao, nước trong chảy róc rách 【Quách nói: dáng nước chảy xuống; chữ "dâm" đọc là "dao". Nhậm Thần xét: thơ Đọc Sơn Hải Kinh của Đào Tiềm viết: "Xa xăm đỉnh Hòe Giang, gọi là gò Huyền Phố; tây nam trông Côn Lôn, ánh khí khó sánh bằng; sừng sững lang cán sáng soi, lả lướt dòng ngọc trong trôi; hận không kịp thời Chu Mục, gửi xe một chuyến đến chơi"】. Có một vị thiên thần, hình như bò, tám chân, hai đầu, đuôi ngựa, tiếng kêu như tiếng "bột hoàng" 【Quách nói: "bột hoàng" chưa rõ】; hễ thần ấy xuất hiện thì vùng đó có chiến tranh.

 Đi về phía tây nam bốn trăm dặm là gò Côn Lôn, nơi này thật là hạ đô (kinh đô dưới trần gian) của Thiên Đế 【Quách nói: là đô ấp của Thiên Đế đặt ở hạ giới. Sách Mục Thiên Tử truyện chép: "Ngày lành Tân Dậu, Thiên tử lên gò Côn Lôn để xem cung điện của Hoàng Đế, rồi đắp mộ cho Phong Long để răn bảo đời sau"; ý nói đắp thêm trên núi Côn Lôn.

 Nhậm Thần xét: sách Thập lục quốc xuân thu chép Mã Cấp nói núi Nam Sơn ở Tửu Tuyền chính là thân núi Côn Lôn; việc Chu Mục Vương gặp Tây Vương Mẫu, vui đến quên về, có lẽ là ở núi này. Thiên Vũ cống nói Côn Lôn ở phía tây Lâm Giang (?), rõ ràng là đây. Sách Thập tam châu ký nói: Côn Lôn nằm đúng phương Tuất của biển Tây, phương Hợi của biển Bắc (Tuất, Hợi là tên phương vị theo địa chi, khoảng hướng tây bắc), cách bờ mười ba vạn dặm, có Nhược Thủy bao quanh; phía nam núi tiếp với Tích Thạch Phố, phía tây bắc tiếp với nhà Bắc Hộ, phía đông bắc nhìn xuống giếng Đại Hoạt, phía tây nam đến hang Thừa Uyên; bốn ngọn núi lớn ở bốn góc ấy thật là chỗ nâng đỡ của Côn Lôn. Sách Hà đồ thủy khai đồ nói: phía bắc núi Côn Lôn, đất thấp dần xuống ba nghìn sáu trăm dặm, có tám U Đô, vuông hai mươi vạn dặm; dưới đất có bốn cột, rộng mười vạn dặm; đất có ba nghìn sáu trăm trục, đan cài nhau như răng chó. Lời ấy hoang đường khoa trương, không thể dựa vào.

 Lại sách Quát địa tượng nói: gò Côn Lôn bên dưới thông với Thần Châu Xích Huyện (?) (tức Trung Quốc), là chỗ chính giữa (?). Sách Xích đình kinh nói: Côn Lôn chống trời, muôn mạch núi từ đó mà khởi, kéo dài về tây bắc nơi u tối giá lạnh. Sách Sưu thần ký nói: núi Côn Lôn là hạ đô của Thiên Đế. Sách Hoài Nam Tử nói: gò Côn Lôn, lên cao gấp đôi nữa gọi là núi Lương Phong; lại lên gấp đôi nữa gọi là Huyền Phố; lại lên gấp đôi nữa gọi là nơi ở của Thái Đế. Sách Dậu Dương tạp trở nói: gò Côn Lôn là hạ đô của Thiên Đế, nơi trăm thần cư ngụ. Sách Thập châu ký nói: trên có đài vàng, cửa ngọc, là nơi Thiên Đế Quân ở và cai trị. Sách Cát Tiên Công truyện nói: Côn Lôn một tên là Huyền Phố, một tên là Tích Thạch Dao Phòng, một tên là Lãng Phong Đài, một tên là Hoa Cái, một tên là Thiên Trụ, là nơi tiên nhân ở. Bài Đồ tán viết: "Côn Lôn là tinh hoa của trăng (?), là phủ thiêng của nước; là hạ đô của Thiên Đế, là cõi phương tây (?); sừng sững đứng giữa, gọi là Thiên Trụ (cột trời)". Bài Côn Lôn sơn nhân phú của Lư Nam viết: "Chót vót muôn nhận (đơn vị đo cao, khoảng bảy, tám thước), làm hạ đô của Thiên Đế", gốc ở đây】.

 Thần Lục Ngô cai quản nơi ấy 【Quách nói: tức là Kiên Ngô; Trang Chu nói: Kiên Ngô được Đạo mà ở núi lớn. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Kiên Ngô được cái Một (tức Đạo) mà ở Côn Lôn; thần Khai Minh là kẻ đối lại, cùng giữ cửa của Thiên Đế; hít thở khí thiêng, rực rỡ hừng hực". Bài Tao của Vương Thế Trinh viết: "Cỏ thuyên kia làm sao chừ, làm nhục Lục Ngô khiến chẳng được làm chủ"; bài Thái vũ phú của Lư Nam viết: "Đánh bại Lục Ngô mà quật ngã loài sâu kiêu"; bài Kiển tu phú của họ Từ viết: "Sai Lục Ngô mở khóa mà bày bản đồ"; đều là nói thần này】. Thần ấy mình hổ, chín đuôi, mặt người, móng hổ. Vị thần này cai quản chín bộ của trời và thời tiết của vườn Thiên Đế 【Quách nói: chủ việc ranh giới các bộ của chín vùng, và thời tiết các mùa trong vườn của Thiên Đế. Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu viết là Kiên Ngô, mình hổ mặt người, chín đầu, chủ việc chín vùng. Lời chú sách Khai sơn đồ nói: núi Vô Ngoại ở phía đông nam Côn Lôn, các vị Ngũ Long, Thiên Hoàng đều ra từ đó, làm mười hai thần cai giờ; đường sá đã khác, có lẽ là khác với vị thần này】.

 Có một loài thú, hình như dê mà có bốn sừng, tên là Thổ Lâu 【Nhậm Thần xét: có bản viết là Sĩ Lâu, lại có bản viết khác chữ là Thổ Lâu. Sách Thiên hải nói: thú thổ giống dê, bốn sừng, húc vào vật gì thì vật ấy chết. Sách Nguyên lãm nói: "Thổ lâu là dê … (?), là thú bốn sừng". Sách Sự vật cám châu nói: Thổ Lâu như dê, bốn sừng nhọn. Sách Biền nhã nói: dê bốn sừng gọi là Thổ Lâu. Lại phương bắc cũng có loài gọi là thổ lâu, thấy trong sách Nhĩ Nhã dực, cùng tên mà khác vật với con này】; nó ăn thịt người. Có một loài chim, hình như con ong, to bằng chim uyên ương, tên là Khâm Nguyên 【Quách nói: chữ "Khâm" có bản viết là "Viên", có bản viết là "Chí". Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói Khâm Nguyên là chim có nọc độc; sách Nguyên lãm viết: "Phi Kiệt hút cạn nước, Khâm Nguyên đốt cây"; sách Ngũ hầu chinh của Bành Nghiễm nói: Khâm Nguyên đốt chim thú thì chim thú chết, đốt cây thì cây rỗng】. Nó đốt chim thú thì chim thú chết, đốt cây thì cây khô 【Nhậm Thần xét: "nhược" là tên một loài sâu độc, như nói "độc". Sách Hán thư chép Tề Vương nói: rắn hổ mang cắn tay thì chặt tay, cắn chân thì chặt chân. Thư Biện Hồ gửi Ôn Kiệu viết: "Nguyên Quy triệu Tô Tuấn, ý đã định thì ắt Tuấn sẽ buông nọc độc nhắm vào triều đình". Bài Đồ tán viết: "Thổ Lâu ăn người, bốn sừng giống dê; Khâm Nguyên như ong, to bằng uyên ương; chạm vào vật thì vật chết, mũi nhọn khó ai đương"】.

 Có một loài chim, tên là chim Thuần, cai quản trăm thứ y phục, đồ dùng của Thiên Đế 【Quách nói: "phục" là đồ dùng và y phục; có thuyết nói "phục" là việc phục dịch; có bản viết là "tàng". Nhậm Thần xét: sách Thiên văn chí chép ba cung Thuần Thủ, Thuần Hỏa, Thuần Vĩ (ba khu vực sao ở phương nam trên bầu trời theo cách chia trời thành mười hai phần) nằm ở chỗ hai chòm sao Thái Vi, Hiên Viên, quay mặt về nam mà nâng đỡ, như ở hai bên Thiên Đế. Vả lại sao Tinh chủ việc áo xiêm, gấm thêu; sao Trương chủ đồ dùng trong tông miếu; đều thuộc khu sao Thuần Hỏa. Sách Chu lễ, thiên Luân nhân chép: cờ hình chim có bảy dải tua, vẽ hình khu sao Thuần Hỏa phương nam; các phép định chế lễ phục của quan Ti phục như mũ miện vẽ chim trĩ, áo vẽ chim trĩ đều gốc ở ý này. Đem đối chiếu với kinh: chim Thuần cai quản trăm thứ y phục của Thiên Đế, có lẽ lấy nghĩa từ đây. Nay các nhà Tam thức (ba môn bói toán lớn: Thái Ất, Kỳ Môn, Lục Nhâm) vẫn coi Chu Tước (thần chim đỏ phương nam) là thần của văn chương và y phục màu sắc, vốn là có chỗ thừa hưởng vậy】.

 Có một loài cây, hình như cây đường 【Quách nói: đường là cây lê dại】, hoa vàng, quả đỏ, vị như quả mận mà không có hạt, tên là Sa Đường, có thể dùng để chống lửa; ăn vào khiến người ta không bị chìm nước 【Quách nói: ý là thân thể nhẹ nổi; gỗ sa đường không thể chìm. Sách Lã thị Xuân thu nói: trong các loại quả ngon có quả sa đường. Bài minh viết: "Làm sao có được sa đường, đẽo làm thuyền, thả trên biển xanh, rong ruổi dạo chơi". Nhậm Thần xét: sách Nam Việt chí nói quả ở Ninh Hương nhiều sa đường. Sách La Phù sơn sớ của Trúc Pháp Chân nói núi La Phù có sa đường, hoa vàng, quả đỏ, ngọt như mận. Bài Thượng Lâm phú kể "sa đường, lịch, chư, hoa, phong, bình, lư" (tên các loài cây). Bài khải của Tạ Diểu viết: "Quả đường kỳ diệu của Đế Đài, quả táo thiêng của An Kỳ". Bài Đồ tán viết: "Làm sao có được sa đường, đóng làm thuyền rồng; thả trên biển xanh, xa xăm dạo chơi; tạm để tiêu dao, đi ở tùy ý"】.

 Có một loài cỏ, tên là cỏ Tần 【Quách nói: đọc là "tần". Nhậm Thần xét: Mao Hoảng nói: tần là bèo lớn, cùng một chữ với "bình". Sách Bản thảo nói: loại lớn là bèo tần, loại nhỏ là rau hạnh, lá như hình chữ "điền" (ruộng), có hai giống ở nước và ở cạn. Sách Tả truyện viết: "Những thứ hái được như tần, phiền, uẩn, tảo có thể dâng thần, có thể dâng các bậc vương công"; vậy chữ "tần" có nghĩa "tân" (khách, dâng khách) nên chữ viết theo bộ "tân"】, hình như cây quỳ, vị như hành, ăn vào khỏi mệt mỏi 【Quách nói: sách Lã thị Xuân thu nói: trong các loại rau ngon có bèo ở Côn Lôn. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Cai quản trăm thứ y phục của Thiên Đế, chim ấy tên là Thuần; quả của sa đường, là quả quý nhất; có thứ rau lạ, tên gọi là Tần"】.

 Sông Hà bắt nguồn ở đây 【Quách nói: ra từ góc đông bắc núi】, chảy về phía nam rồi về phía đông đổ vào Vô Đạt 【Quách nói: tên núi】. Sông Xích bắt nguồn ở đây 【Quách nói: ra từ góc đông nam núi】, chảy về phía đông nam đổ vào nước Phiếm Thiên 【Quách nói: Phiếm Thiên cũng là tên núi, là nơi sông Xích chảy đến tận cùng. Sách Mục Thiên Tử truyện chép: "Bèn nghỉ bên Côn Lôn, ở bờ bắc sông Xích"; "dương" là bờ bắc của sông. Chữ "phiếm" đọc theo phiên thiết "phù kiếm"】. Sông Dương bắt nguồn ở đây 【Quách nói: ra từ góc tây bắc núi; có bản viết là sông Dục. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú dẫn kinh này viết là "sông Dạng ra từ góc tây bắc Côn Lôn"; lại Hứa Thận, Lã Thầm, Khổng An Quốc, Thường Cừ đều cho sông Dạng bắt nguồn ở Lũng Tây; vậy sông Dương có khi còn có tên là sông Dạng, chưa biết được. Lại xét thiên Hải nội tây kinh, chữ "Dương" nên đọc là "tường"】, chảy về phía tây nam đổ vào nước Sửu Đồ 【Quách nói: Sửu Đồ cũng là tên núi, đều ở cực nam. Sách Mục Thiên Tử truyện chép: "Ngày Mậu Thìn qua sông Dương"; lại chép: "Dâng rượu Thiên tử ở sông Dương". Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú viết là Phối Đồ】. Hắc Thủy (sông Đen) bắt nguồn ở đây 【Quách nói: cũng ra từ góc tây bắc】, chảy về phía tây đến Đại Vu 【Quách nói: tên núi. Sách Mục Thiên Tử truyện chép: "Bèn phong cho Trường Quăng ở phía tây sông Hắc Thủy, nơi này là chốn cao của Côn Lôn (?), để làm chủ cho nhà Chu"; chữ "vu" đọc là "vu"】. Ở đó nhiều chim thú quái lạ 【Quách nói: như có loài thú chín đầu, loài chim sáu đầu, v.v.】.

 Lại đi về phía tây ba trăm bảy mươi dặm là núi Lạc Du. Sông Đào bắt nguồn ở đây, chảy về phía tây đổ vào đầm Tắc. Nơi này nhiều ngọc trắng; trong sông nhiều cá hoạt (?) 【Quách nói: đọc là "hoạt". Nhậm Thần xét: tự thư (sách giải nghĩa chữ) nói cá này có hai loại: loại có cánh chim như cá thì đọc là "hoạt", tức cá ở sông Tử Đồng; loại như rắn có bốn chân thì đọc là "cốt". Nay Quách Phác đọc ngược lại, ngờ là tự thư sai. Bài Giang phú của Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác) có câu kể các loài cá "… (?), đông, du"; bài Hải phú của Trương Dung có câu "nhân … (?)"】, hình như rắn mà có bốn chân, nó ăn cá 【Nhậm Thần xét: Lưu … Mạnh (?) nói: trong đầm núi Long Bàn cũng có cá bốn chân mà có sừng】.

 Đi đường thủy về phía tây bốn trăm dặm là Lưu Sa, đi tiếp hai trăm dặm thì đến núi Doanh Mẫu. Thần Trường Thặng cai quản nơi này, thần ấy là chín đức của trời 【Quách nói: chín đức do chín khí sinh ra】. Thần hình như người mà có đuôi báo con 【Quách nói: đọc theo phiên thiết "chi dược". Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Khí của chín đức, sinh ra Trường Thặng; hình người đuôi báo, thần ấy ngưng đọng; vật nhiệm màu tự ẩn, đời không ai gọi tên được"】. Trên núi nhiều ngọc, dưới núi nhiều đá xanh mà không có nước.

 Lại đi về phía tây ba trăm năm mươi dặm là núi Ngọc, là nơi Tây Vương Mẫu ở 【Quách nói: núi này nhiều đá ngọc, nhân đó mà đặt tên. Sách Mục Thiên Tử truyện gọi là núi Quần Ngọc, chép rằng núi ấy và sông không hiểm trở, bốn ngả xe … (?), là nơi tiên vương gọi là Sách phủ (kho chứa sách vở) (?), ít cây cỏ, không có chim thú. Mục Vương bèn đẽo đá ngọc, lấy ba xe ngọc tấm, chở đồ ngọc, đồ dùng, cùng một vạn chích ngọc trở về; hai miếng ngọc ghép lại gọi là một giác (?), nửa giác gọi là một chích.

 Nhậm Thần xét: sách Thập tam châu chí của Hám Nhân chép: phía tây sông Xích có núi Bạch Ngọc, trên núi có nhà của Tây Vương Mẫu. Sách Ngoại quốc đồ nói: trước nước Tây Vương Mẫu, giữa Nhược Thủy có núi Ngọc trắng (?). Thơ Đọc Sơn Hải Kinh của Đào Tiềm viết: "Đài ngọc vút ráng đẹp, Vương Mẫu nét mặt vui". Lại thơ Lý Hạ viết: "Chợt nhớ Chu thiên tử, đánh xe lên núi Ngọc". Đều là núi này. Lại núi Ngọc gần núi Xuân … (?). Đông Doanh Tử nói: nơi Tây Vương Mẫu ở là ở núi Xuân Sơn (?), có cửa Quỳnh Hoa, nhà Quang Bích, tức cái gọi là "cửa ngọc chạm trời, đài biếc đỡ mây". Các sách Lão Quân trung kinh, Tập tiên truyện, Nặc cao ký, Thư ký động thuyên đều nói Tây Vương Mẫu là Kim Mẫu ở núi Cửu Linh Thái Diệu, họ … tên Uyển Linh (?), có thuyết nói họ … tên Hồi (?), cùng Đông Vương Công cai quản hai khí (âm và dương), là bậc chí diệu của Tây Hoa, bậc tôn quý tột cùng của Động Âm. Những thuyết ấy rất hoang đường, không đủ để dựa vào】.

 Tây Vương Mẫu hình như người, đuôi báo, răng hổ, hay hú, tóc rối bù, đội "thắng" 【Quách nói: "bồng" là đầu bù tóc rối; "thắng" là ngọc thắng (đồ trang sức cài đầu bằng ngọc); đọc là … (?). Nhậm Thần xét: sách Đế vương thế kỷ nói: phía bắc Côn Lôn, thần núi Ngọc mình người, đầu hổ, đuôi báo, tóc rối. Lại sách Quảng ký nói: kẻ tóc rối đội hoa thắng, răng hổ, hay hú ấy là sứ giả của Vương Mẫu, là thần Bạch Hổ của phương Kim (phương tây), không phải hình thật của Vương Mẫu; thuyết ấy chưa đủ tin. Nay loài chim đái thắng (chim đầu rìu), vì trên đầu có lông xòe như hoa thành hình cái thắng nên cũng gọi là "đội thắng"; hiểu điều này thì biết được nghĩa "đội thắng"】.

 Bà cai quản tai ách, dịch bệnh của trời và Ngũ tàn 【Quách nói: chủ việc biết các khí tai ương dịch bệnh, ngũ hình (năm loại hình phạt thời xưa) và tàn sát. Sách Mục Thiên Tử truyện chép: "Ngày lành Giáp Tý, Thiên tử đến làm khách nơi Tây Vương Mẫu, cầm ngọc khuê, ngọc bích trắng để ra mắt Tây Vương Mẫu, dâng gấm và dải lụa trăm tấm (?), vàng ngọc trăm cân; Tây Vương Mẫu lạy hai lạy mà nhận. Ngày Ất Sửu, Thiên tử mời rượu Tây Vương Mẫu trên Dao Trì. Tây Vương Mẫu hát cho Thiên tử nghe rằng: 'Mây trắng trên trời, núi gò tự hiện; đường sá xa xôi, núi sông ngăn cách; mong người chẳng chết, còn lại được đến'. Thiên tử đáp lời rằng: 'Ta về đất đông, sửa trị các nước Hạ; muôn dân đều yên, ta sẽ về thăm nàng; đợi đến ba năm, sẽ lại về chốn đồng nội này'. Tây Vương Mẫu lại ngâm cho Thiên tử nghe rằng: 'Đến đất tây kia, bèn ở chốn này; hổ báo làm bầy, quạ khách cùng ở; mệnh lành chẳng dời (?), ta là con gái Thiên Đế; kia là dân đời nào (?), lại sắp xa người; thổi sênh gảy hoàng, trong lòng bay liệng; người con của dân đời, là kẻ trời trông mong'. Thiên tử bèn đánh xe lên núi Yểm, ghi dấu tích trên đá núi Yểm, trồng cây hòe, đề rằng: 'Núi của Tây Vương Mẫu'". Núi Yểm tức núi Yêm Tư. Xét sách Trúc thư: năm thứ năm mươi bảy đời Mục Vương, Tây Vương Mẫu đến chầu, được tiếp làm khách ở cung Chiêu. Thời vua Thuấn, Tây Vương Mẫu sai sứ dâng vòng ngọc, được tiếp đãi theo lễ ba buổi triều (?).

 Nhậm Thần xét: thời Hoàng Đế, Tây Vương Mẫu trao cho bản đồ Ích địa (bản đồ mở mang đất đai). Sách Quảng bác vật chí nói: sự giáo hóa của vua Nghiêu lan đến Điêu Đề, Thục, Việt, phía tây gặp Vương Mẫu. Sách Đại Đới lễ nói: thời vua Thuấn, Tây Vương Mẫu dâng ống sáo ngọc trắng; thuyết này thấy ở lời chú thiên Đại hoang kinh. Bài Đồ tán viết: "Con gái Thiên Đế, tóc rối, mặt hổ; Mục Vương dâng lễ ra mắt, làm thơ cùng vui"】.

 Có một loài thú, hình như chó mà có vằn báo, sừng như sừng bò 【Quách nói: có bản viết là sừng dê】, tên là Giảo, tiếng kêu như chó sủa; hễ nó xuất hiện thì nước ấy được mùa lớn 【Quách nói: năm Thái Khang thứ bảy đời Tấn, ở huyện Phù Di, quận Thiệu Lăng bắt được trong cũi một con thú hình như báo có vằn, có hai sừng, không có hai chân trước; người thời ấy gọi là con giảo, ngờ không phải con này. Nhậm Thần xét: sách Miệt mông tập của Lư Nam viết: "Con giảo tiếng như chó sủa (?), vằn báo mà hiền lành"】. Có một loài chim, hình như chim trĩ mà màu đỏ, tên là Thắng Ngộ 【Quách nói: đọc là "tính". Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu nói: Thắng Ngộ như chim trĩ mà màu đỏ, ăn cá. Sách Biền nhã nói: Man Man và Thắng Ngộ là chim báo điềm lụt. Lại bài tựa sách Thần dị kinh của Trương Hoa chép: trên cột trời có chim lớn tên là Hy Hữu, quay về hướng nam, cánh phải che chở Tây Vương Mẫu; hẳn là cùng ở với chim này】. Nó ăn cá, tiếng kêu như tiếng "lục" 【Quách nói: đọc là "lộc", nghĩa chưa rõ. Nhậm Thần xét: sách Tự nghĩa tổng lược nói chữ "lục lục" (tầm thường) xưa viết bằng chữ "lục" này, có khi viết là "lộc lộc"; vậy hai chữ "lục" và "lộc" xưa thông dụng với nhau, ngờ đây là chữ mượn của chữ "lộc"】.

 Lại đi về phía tây bốn trăm tám mươi dặm là gò Hiên Viên 【Quách nói: Hoàng Đế ở gò này, cưới con gái họ Tây Lăng, nên gọi là gò Hiên Viên. Nhậm Thần xét: Hoàng Phủ Mật nói: Hoàng Đế nhận nước ở Hữu Hùng, ở gò Hiên Viên. Lưu … Mạnh (?) nói: huyện Tân Trịnh nay xưa là nước của họ Hữu Hùng. Sách Danh thắng chí của Tào Học Thuyên nói: trong thành huyện Tân Trịnh có gò Hiên Viên. Lại châu Tần cũng có gò Hiên Viên】. Gò không có cây cỏ. Sông Tuân bắt nguồn ở đây 【Quách nói: đọc là "tuân"】, chảy về phía nam đổ vào Hắc Thủy. Trong sông nhiều đơn túc, nhiều thanh hùng hoàng.

 Lại đi về phía tây ba trăm dặm là núi Tích Thạch. Dưới núi có cửa đá, sông Hà tràn qua mà chảy về phía tây 【Quách nói: "mạo" như nghĩa là phủ trùm qua. Núi Tích Thạch nay ở trong vùng tây nam cửa ải Hà Môn thuộc quận Kim Thành; sông Hà chảy ở ngoài biên ải, rồi chảy về đông vào trong ải. Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói Tích Thạch ở trong địa giới vệ Tây Ninh, phía nam huyện Long Văn đã bỏ. Lưu Thần Ông nói Tích Thạch ở châu Hà, Thiểm Tây. Sách Vũ cống hợp chú của họ Hạ nói: Tích Thạch có hai; sông Hà chảy qua núi Đại Tích Thạch, lại chảy về đông bắc đến núi Tiểu Tích Thạch, núi này còn có tên là núi Đường Thuật; người địa phương gọi là Đường Thuật vì tương truyền trên núi có thần nhân qua lại. Sách Chẩm trung thư của Cát Hồng nói vua Thuấn trị núi Tích Thạch, tức là núi này. Câu "sông Hà tràn qua mà chảy về tây", sách Thủy kinh chú dẫn viết là "chảy về tây nam"】. Núi này thì muôn vật không thứ gì không có 【Quách nói: sách Thủy kinh dẫn Sơn Hải Kinh rằng: núi Tích Thạch ở phía đông núi Đặng Lâm, là nơi sông Hà chảy vào. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Trong Tích Thạch, thật sinh ra sông Hà lớp lớp; họ Hạ Hậu (vua Vũ) khơi dòng, nơi cửa đá sóng trào; của báu đủ cả, lạ sánh với Côn Lôn"】.

 Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Trường Lưu, thần Bạch Đế Thiếu Hạo ở đó 【Quách nói: Thiếu Hạo là hiệu của Đế Chí, họ Kim Thiên. Nhậm Thần xét: sách Lễ đẩu uy nghi nói Bạch Đế là Bạch Chiêu Cự. Sách Chẩm trung thư nói Bạch Đế trị núi Hoa Âm. Sách Gia huấn của Nhan Chi Thôi dẫn sách Đế vương thế kỷ nói: Đế Thiếu Hạo băng, thần của ông giáng xuống núi Trường Lưu, trong việc tế tự thì chủ mùa thu; sách Chu lễ nói quan Thu (Thu quan) chủ việc hình phạt; cho nên nay gọi việc xử án và đày quân (?) là "trường lưu" (lưu đày lâu dài), tức là "Trường Lưu" này. Lời chú sách Lộ sử của La Bình nói: nay ở Lâm Cù có đền gọi là đền Trị Tuyền, sách Quảng nhã cho là đền thờ thần Kim; đó là nơi Thiếu Hạo giáng xuống. Vậy là Thiếu Hạo làm chủ phương tây đã lâu. Lại sách truyện gọi Thiếu Hạo là Tây Hoàng, cũng vì vị Đế này ở phương tây】. Thú ở đó đều có đuôi vằn 【Quách nói: có bản viết là đuôi dài】, chim ở đó đều có đầu vằn 【Quách nói: chữ "vằn" có bản viết là "dài"】. Nơi này nhiều ngọc và đá có vân.

 Nơi đây thật là cung của thần Viên … Ngỗi thị (?) 【Nhậm Thần xét: có một bản viết khác (?)】【Quách nói: đọc là "ngỗi". Nhậm Thần xét: sách Quốc danh ký viết là họ Ngỗi, tức đất của họ Ngỗi thời Xuân Thu. Sách Quan biên nói: Thiếu Hạo họ Thanh Dương cùng phi là họ Ngỗi giáng thần xuống núi Trường Lưu. Bài Đồ tán viết: "Vị Đế Thiếu Hạo, hiệu là Kim Thiên; cung của họ Ngỗi, cũng ở núi này; cai quản lúc mặt trời lặn, bóng nó thì tròn"】. Vị thần này chủ việc cai quản phản cảnh (ánh sáng mặt trời chiếu ngược lại lúc chiều tà) 【Quách nói: mặt trời lặn ở phía tây thì bóng sáng chiếu ngược về phía đông; thần chủ việc quan sát điều đó.

 Nhậm Thần xét: bài Nhật phú của Ngô Thục viết: "Trường Lưu có ánh chiếu ngược, Đô Quảng không có bóng"; là nói điều này. Bản bổ chú của Dương Thận nói: mặt trời lặn phía tây thì bóng chiếu ngược về đông, nên gọi là phản cảnh, tức là "đảo cảnh" (bóng ngược) mà phú của Dương Hùng nói tới. Sách Thượng thư viết: "Ở phía tây, gọi là Muội Cốc, kính cẩn tiễn mặt trời lặn"; bản cổ văn viết Muội Cốc là Liễu Cốc. Trịnh thị nói: năm màu tụ lại gọi là "liễu", lúc mặt trời lặn thì đủ năm màu. Sách Thuyết văn nói chữ … (?) là màu lúc mặt trời lặn, đọc là "hốt". Việc tiễn mặt trời ở Liễu Cốc trong Thượng thư thuộc tháng giữa mùa thu; Sơn Hải Kinh nói thần cai quản phản cảnh cũng ở chỗ Bạch Đế (thần mùa thu); có lẽ vì ánh chiếu ngược phần nhiều xảy ra vào mùa thu, biến hóa nghìn hình: có khi đỏ như phấn yên chi, có khi như sợi vàng xuyên tỏa; phàm lúc chợt mưa chợt tạnh, lúc ráng lúc âm u, khí mây loang lổ, ánh mặt trời lọt qua, ắt có giao long ẩn hiện. Đó chính là cái gọi là thần cai quản phản cảnh】.

 Lại đi về phía tây hai trăm tám mươi dặm là núi Chương Nga 【Nhậm Thần xét: có một bản viết là Chương Nghĩa】, không có cây cỏ, nhiều dao bích 【Quách nói: bích cũng thuộc loại ngọc】 (ngọc dao và ngọc bích, các loại ngọc đẹp màu xanh biếc), sinh ra nhiều thứ rất quái lạ 【Quách nói: có nhiều vật khác thường】. Có một loài thú, hình như báo đỏ 【Nhậm Thần xét: sách Mục Thiên Tử truyện chép núi Chung có báo đỏ, hổ trắng; bài Cửu ca của Khuất Tử viết: "Cưỡi báo đỏ chừ theo mèo vằn"; Kinh Thi, phần Đại nhã viết: "Báo đỏ, gấu vàng"; thư Quỷ Cốc Tử gửi Tô Tần, Trương Nghi viết: "Dưới có báo đỏ, kỳ lân"】, năm đuôi, một sừng, tiếng kêu như gõ đá, tên là Tranh 【Quách nói: sách Dịch nghĩa của họ Kim nói: tiếng như đá đập vào nhau, đọc là "tĩnh". Nhậm Thần xét: chữ "tranh" lại đọc là "tranh"; có thuyết nói nó giống cáo có cánh, thấy trong sách Quảng vận. Sách Tục tao kinh của họ Hoàng có câu "Chim cú trao cánh cho thú tranh", lời chú nói giống báo, một sừng năm đuôi. Bài Đồ tán viết: "Núi Chương Nga, là nhà của quái lạ; có thú giống báo, màu nó đỏ rực; năm đuôi một sừng, kêu như gõ đá". Lại sách Thiên hải nói loài như báo đỏ năm đuôi giống với con tranh, là sai】.

 Có một loài chim, hình như chim hạc 【Nhậm Thần xét: hạc lớn hơn chim hộc, mỏ dài, đỉnh đầu đỏ, mắt đỏ, má đỏ, chân xanh, cổ dài, lông trắng, lông cánh đen. Sách Tướng hạc kinh nói: hạc uống mà không ăn, sinh nở bằng thai】, chỉ có một chân, vân đỏ trên nền xanh, mỏ trắng, tên là Tất Phương, tiếng kêu tự gọi tên mình; hễ nó xuất hiện thì vùng ấy có lửa lạ (hỏa hoạn bất thường) 【Quách nói: "ngoa" cũng là chữ "ngoa" trong "yêu ngoa" (điều quái gở).

 Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói: Tất Phương là chim báo điềm lửa, Thương Dương là chim báo điềm mưa. Sách Hoài Nam Tử có câu "cây sinh ra Tất Phương", lời chú nói: hình như chim, màu xanh, chân đỏ, một chân, không ăn ngũ cốc. Sách Sự vật cám châu nói: thấy Tất Phương là điềm sống lâu. Sách Vựng uyển nói: Tất Phương nghĩa là già; có thuyết nói là chim một chân ở phương nam, hình như hạc. Sách Thượng thư cố thực chép: thời Hán Vũ Đế có người dâng con hạc một chân, mọi người đều lấy làm lạ; Đông Phương Sóc tâu rằng Sơn Hải Kinh nói đó là chim Tất Phương; xem xét lại quả đúng. Sách Hoa lâm bác nghị chép: Hiếu Vũ Đế từng được dâng một con chim lạ, không ai biết; Đông Phương Sóc nói: đây là chim Tất Loan, thấy trong Sơn Hải Kinh; "Tất Loan" vốn là chữ viết sai của "Tất Phương". Lại sách Bạch Trạch đồ nói: tinh của lửa gọi là Tất Phương, hình như chim, một chân, gọi đúng tên nó thì nó bỏ đi; tức là Tất Phương.

 Bài Đồ tán viết: "Tất Phương vân đỏ, tinh của lửa sáng rực; khi hạn thì bay cao, vỗ cánh dưới nắng; nơi nó đậu (?) thì gây tai họa, lửa cháy chẳng đúng lẽ (?)". Bài Trục Tất Phương văn (bài văn xua đuổi chim Tất Phương) của Liễu Tông Nguyên nói: mùa hè năm Nguyên Hòa thứ bảy, hỏa hoạn ngày đêm phát ra mấy chục lần, hẳn có vật gây nên; người ta đồn là chim quái, nhưng không ai thật thấy hình nó; Sơn Hải Kinh nói Tất Phương xuất hiện thì có lửa lạ, vậy chim quái ấy là Tất Phương chăng. Sách Hưng Hóa phủ chí chép: tháng chín năm Gia Tĩnh thứ mười tám, huyện Bồ Điền có hỏa hoạn, đêm ấy có chim sà xuống đám lửa, tức là chim Tất Phương mà Liễu Tử Hậu nói tới. Lại sách Tục tao kinh có câu "Du Nhi đi xa chừ, Tất Phương nhảy nhót mà chọn láng giềng", ngờ là chỉ con này. Lại lời chú sách Văn tuyển của Tiết Tông nói: Tất Phương như chim, hai chân một cánh, thường ngậm lửa làm quái gây tai họa; so với kinh văn hơi có chỗ khác, chưa thể dựa vào】.

 Lại đi về phía tây ba trăm dặm là núi Âm. Sông Trọc Dục bắt nguồn ở đây, chảy về phía nam đổ vào đầm Phiên. Trong đầm nhiều văn bối (vỏ sò có vân, xưa dùng làm tiền và đồ trang sức) 【Nhậm Thần xét: sách Tướng bối kinh nói sò có mười hai hạng. Sách Thượng thư đại truyện nói sò lớn như xà cừ. Thiên Cố mệnh viết: "Ghế khảm văn bối như cũ". Sở từ viết: "Cửa sò tím chừ cung ngọc trai". Kinh Thi, phần Tiểu nhã viết: "Dệt thành gấm vân sò", là nói vân của nó. Bài Đồ tán viết: "Người xưa đặt ra, lấy sò làm tiền quý; lấy màu vẻ để phân, định giá theo lớn nhỏ; đơn giản nên dễ đổi chác, phạm vào mà không quá mức (?)"】. Có một loài thú, hình như con li (mèo rừng) 【Quách nói: có bản viết là báo. Nhậm Thần xét: sách Tự lâm nói: li là loài thú giống … (?), con của nó gọi là … (?)】 mà đầu trắng, tên là Thiên Cẩu 【Nhậm Thần xét: thiên Đại hoang có con chó đỏ gọi là Thiên Khuyển; lại sao Thái Bạch hóa thành sao yêu, tên là Thiên Cẩu; thú Cùng Kỳ cũng có tên là Thiên Cẩu; đều không phải con này. Sách Sự vật cám châu nói: Thiên Cẩu như con li, đầu trắng, tiếng như mèo, ăn rắn】. Tiếng kêu như "lưu lưu" 【Quách nói: có bản viết là "miêu miêu" (meo meo)】, có thể dùng để ngăn điều hung dữ 【Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Cây gai khô không lớn, Thiên Cẩu chẳng to; thân nó tuy nhỏ, mà trừ được tai họa; khí nó hưng thịnh, cốt ở chỗ ăn và đeo (?)"】.

 Lại đi về phía tây hai trăm dặm là núi Phù Dương 【Quách nói: đọc là "dương". Nhậm Thần xét: sách Tạp trở của Lưu Tử Uy viết là Phù Dương】. Trên núi nhiều cây cọ, cây nam (một loài gỗ quý), dưới núi nhiều vàng và ngọc. Thần Giang Nghi ở đó 【Nhậm Thần xét: sách Úc Ly Tử viết: "Giang Nghi cưỡi mây, Liệt Khuyết (thần chớp) điều khiển sấm", tức là thần này】. Núi này nhiều mưa quái lạ, là nơi gió mây sinh ra 【Nhậm Thần xét: thiên Lãm của Lưu Phượng nói núi Phù Dương nhiều mưa quái lạ, là nói điều này】. Lại đi về phía tây hai trăm hai mươi dặm là núi Tam Nguy 【Quách nói: nay ở quận Đôn Hoàng; sách Thượng thư viết "Đuổi Tam Miêu đến Tam Nguy" chính là đây. Nhậm Thần xét: chữ "Tam Nguy" xưa viết khác (?), núi ở cách thành châu Sa, Thiểm Tây hai mươi dặm về phía đông nam; núi có ba ngọn dựng đứng hiểm trở nên đặt tên như vậy. Sách Hà đồ quát địa tượng nói núi Tam Nguy ở phía tây nam núi Điểu … (?)

 tiếp giáp với núi Nhữ (?), trên trời ứng với sao Thiên Uyển, Hắc Thủy chảy ra ở phía nam núi. Sách Hà Tây cựu sự nói: núi Tam Nguy có ba ngọn nên gọi là Tam Nguy, dân gian cũng gọi là núi Thăng Vũ, ở cách huyện hai mươi dặm về phía nam. Lại lời chú sách Liệt triều thi tập nói: phía bắc thành La Ta, phủ Lệ Giang có núi, tức núi Tam Nguy; chưa biết đúng sai】. Ba con chim xanh ở đó 【Quách nói: ba con chim xanh chủ việc lấy thức ăn cho Tây Vương Mẫu, riêng làm tổ nghỉ ở núi này. Sách Trúc thư chép: Mục Vương đi đánh phía tây, đến nơi chim xanh dừng nghỉ.

 Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Núi tên Tam Nguy, chim xanh nghỉ chân; qua lại Côn Lôn, vì Vương Mẫu sai khiến (?); Mục Vương đánh phía tây, dừng xe nơi đất này". Thơ Đọc Sơn Hải Kinh của Đào Tiềm viết: "Phấp phới ba chim xanh, màu lông thật đáng yêu; sáng làm sứ Vương Mẫu, chiều về núi Tam Nguy". Bài bia núi Thiên Thai của Từ Lăng có câu "Ba chim chưa đi, làm khách dạo chơi hai chương (?)". Bài Đại điểu minh của Ngu Xước viết: "Chim xanh của Tây Vương Mẫu, nhạn đỏ của biển Đông". Thư của Phục Tri Đạo viết: "Chim xanh núi Ngọc, sứ tiên khó thông". Đều gốc ở đây. Sách Lưu thanh nhật trát nói: núi Tam Nguy có chim xanh làm sứ giả cho Vương Mẫu. Sách Tả truyện viết: "Họ Thanh Điểu là quan coi việc mở", lời chú nói đó là chim thương quát (?), đến tiết lập xuân thì kêu, đến lập hạ thì thôi, nên coi việc "mở"; vì chữ "khải" (mở) có nghĩa thông tin tức, hỏi han, nên nói là sứ giả của Tây Vương Mẫu. Lại sách Hán Vũ cố sự chép: ngày bảy tháng bảy Tây Vương Mẫu đến, có ba con chim xanh hầu hai bên Vương Mẫu; cũng là nhân đó mà gán ghép vào】.

 Núi này rộng vòng quanh trăm dặm. Trên núi có một loài thú, hình như bò, mình trắng, bốn sừng, lông như khoác áo tơi 【Quách nói: "thoa" là áo tơi che mưa, đọc là "thôi"】, tên là Ngao Ế 【Quách nói: đọc hai âm "ngao", "ế". Nhậm Thần xét: có bản viết chữ "ngao" bằng bộ khuyển; sách Biền nhã nói: bò bốn sừng mà màu trắng gọi là ngao; sách Tự vựng dẫn đoạn này viết khác (?); sách Cổ âm lược lại viết là "ngạo"】, nó ăn thịt người. Có một loài chim, một đầu mà ba thân, hình như con … (?), tên là … (?) 【Quách nói: giống chim điêu, vân đen, cổ đỏ, đọc là "lạc". Câu dưới, có người nói câu "chạm vào thú thì thú chết, chạm vào cây thì cây khô" lẽ ra phải ở dưới đoạn Khâm Nguyên ở trên, chép lạc nhầm vào đây. ○ Một bản viết "chạm vào thú thì thú chết yểu". Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Nơi Giang Nghi ở, gió mây ẩn tàng; thú có Ngao Ế, lông như khoác tơi; chim có một đầu, mà thân thì gồm nhiều"】.

 Lại đi về phía tây một trăm chín mươi dặm là núi Quỷ. Trên núi nhiều ngọc mà không có đá. Thần Kỳ Đồng ở đó 【Quách nói: Kỳ Đồng tức Lão Đồng, con của Chuyên Húc. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán viết: "Con của Chuyên Húc, nối làm Hỏa chính (chức quan coi việc lửa); tiếng kêu leng keng, như chuông như khánh; ở nơi núi Quỷ, khí thiêng rất thịnh"】. Tiếng của thần thường như tiếng chuông, tiếng khánh (nhạc cụ bằng đá). Dưới núi nhiều rắn nằm thành đống.

 Lại đi về phía tây ba trăm năm mươi dặm là Thiên Sơn 【Nhậm Thần xét: sách Hà Tây cựu sự nói: Thiên Sơn cao, mùa đông mùa hè đều có tuyết, nên gọi là Bạch Sơn (núi Trắng); trong núi có cây tốt, có sắt (?); người (Hung Nô) (?) gọi là Thiên Sơn, đi qua đều xuống ngựa lạy; núi ở cách Bồ (Loại) (?) một trăm dặm về phía đông, chính là nơi tướng quân Nhị Sư đời Hán đánh Hữu Hiền Vương (một vị vương của Hung Nô). Sách Cửu châu yếu ký nói: thành Vũ cũ ở Lương Châu có Thiên Sơn, Hoàng Đế nhận kim dịch thần đan (thuốc tiên luyện từ vàng) ở đây. Sách Bắc biên bị đối của Trình Đại Xương nói núi còn có tên là núi Thời Mạn La. Lời chú thơ Đỗ Phủ nói Thiên Sơn tức núi Kỳ Liên, ở châu Y. Sách Thuyết lược của họ Cố nói: Thiên Sơn, Tuyết Sơn, Kỳ Liên Sơn, Bạch Sơn, bốn tên ấy thật ra là một】. Núi nhiều vàng ngọc, có thanh hùng hoàng. Sông Anh bắt nguồn ở đây, chảy về phía tây nam đổ vào Thang Cốc (hang nước nóng) 【Nhậm Thần xét: sách Khai sơn đồ nói phía tây bắc núi Ly có ao nước ấm; sách Tam Tần ký của họ Tân và sách Hán Vũ cố sự đều nói núi ấy có suối nước nóng. Còn "Thang Cốc trào ở phía sau" trong bài Nam đô phú thì không phải đất này】.

 Có một vị thần, hình như cái túi màu vàng, đỏ rực như lửa chu sa 【Quách nói: thân màu vàng mà ánh tinh quang màu đỏ】, sáu chân, bốn cánh, hỗn độn không có mặt mũi 【Nhậm Thần xét: (ghi âm đọc cổ của các chữ "hỗn độn"), "hỗn độn" ở đây cùng nghĩa với "hỗn độn" (khối mù mịt chưa phân hình). Sách Trung thiên dật điển nói: "Hỗn độn … (?) thái hy (?)". Sách Thái … kinh (?) nói: "Có vật … ở hỗn độn, không ai dám làm (?)". Lại sách Thần dị kinh nói: phía tây Côn Lôn có loài thú hai mắt không thấy, hai tai không nghe, có bụng mà không có ngũ tạng, có ruột thẳng không cuộn, tên là Hỗn Độn】. Thần ấy biết ca múa, thật chính là Đế Giang 【Quách nói: phàm hình không toàn vẹn thì thần tự nhiên sáng soi; tinh không lộ ra ngoài thì ngầm hợp với lẽ (?); có lẽ là nói Đế Giang chăng. Điều Trang Sinh (Trang Tử) kể về vị Đế ở trung ương là Hỗn Độn bị Thúc và Hốt đục bảy lỗ mà chết, có lẽ là mượn chuyện này làm ngụ ngôn.

 Nhậm Thần xét: sách Nặc cao ký của họ Đoàn chép: Thiên Sơn có vị thần là Hỗn Độn, hình như cái túi mà phát sáng, ánh sáng như lửa, sáu chân, hai lớp cánh, không có mặt mũi, thích âm nhạc, ca múa, thật là Đế Giang. Sách Sự vật cám châu nói: Đế Giang ở Thiên Sơn, biết cái diệu của ca múa. Sách Quân tảo của Dương Thận nói: Đế Giang là tên chim, biết âm nhạc ca múa. Sách Vựng uyển của họ Vương nói: chim thần ở Thiên Sơn tên là Đế Giang, nên biết cái diệu của ca múa không ai bằng Đế Giang; có thuyết nói là thần trống. Bài Đồ tán viết: "Thân thì hỗn độn, thần thì thông suốt; tự nhiên sáng soi, nghe chẳng cần tai; gượng đặt tên cho, gọi là Đế Giang". Bài tựa thơ Khúc thủy của Vương Dung viết: "Truyền cái diệu của múa từ Đế Giang"; bài Thương minh phú của Lư Nam viết: "Đế Giang … (?) bên trái mà thu cánh"; đều là nói thần này. Lại sách Lộ sử viết: "Đế … (?) tức là Đế Giang", lời chú nói đó là Đế Giang trong Sơn Hải Kinh; đây là chỗ sai của họ La】.

 Lại đi về phía tây hai trăm chín mươi dặm là núi U 【Quách nói: chữ "U" đọc như chữ "dửu" trong "hắc dửu" (đen thẫm)】. Thần Nhục Thu ở đó 【Quách nói: cũng là thần Kim (thần của mùa thu, phương tây), mặt người, móng hổ, đuôi trắng, cầm búa việt (?), thấy trong sách Ngoại truyện (tức Quốc ngữ). Nhậm Thần xét: sách Phong tục thông và sách Tính toản nói: dòng dõi sau của Nhục Thu có nước Nhục; có lẽ đó là Cai, con của Thiếu Hạo, sống làm chư hầu, chết làm thần. Thiên Nguyệt lệnh cũng nói vị thần ấy là Nhục Thu】. Trên núi nhiều ngọc anh đoản 【Quách nói: chưa rõ. Nhậm Thần xét: núi Du Thứ có ngọc anh viên, chữ "đoản" ngờ là chữ "viên" viết sai】. Sườn nam nhiều ngọc cẩn du, sườn bắc nhiều thanh hùng hoàng. Núi này phía tây trông về nơi mặt trời lặn, khí ở đó tròn 【Quách nói: hình mặt trời tròn nên khí tượng cũng như vậy. Nhậm Thần xét: bản bổ chú của Dương Thận nói: sách Tấn thư, thiên Thiên văn chí chép khí ở biển Đông tròn như … (?); thuyết ấy cũng như đây】. Đó là nơi thần Hồng Quang cai quản 【Quách nói: chưa nghe hình dạng thần ấy thế nào】.

 Đi đường thủy về phía tây một trăm dặm thì đến núi Dực Vọng 【Quách nói: có bản viết là núi Thượng Thúy】, không có cây cỏ, nhiều vàng ngọc. Có một loài thú, hình như con li, một mắt, ba đuôi, tên là Hoan 【Quách nói: đọc là "hoan", có bản viết là "nguyên"】, tiếng kêu như trăm thứ tiếng 【Quách nói: ý là nó có thể bắt chước tiếng của trăm loài vật; có thuyết nói là tên của trăm vật; cũng chưa rõ. Nhậm Thần xét: sách Thái Bình ngự lãm dẫn kinh này, chữ "Hoan" viết thành hai chữ "Hoan Hoan", câu "tiếng như trăm thứ tiếng" viết là "… (?) trăm tiếng". Sách Ngũ hầu chinh nói: con nguyên một mắt, ba đuôi, tiếng át cả mọi tiếng; tức là thú này】. Nó có thể dùng để ngăn điều hung dữ; ăn (hoặc đeo) nó thì khỏi bệnh đản 【Quách nói: bệnh hoàng đản (bệnh vàng da), đọc là "đán"】.

 Có một loài chim, hình như con quạ, ba đầu, sáu đuôi, hay cười, tên là Kỳ Dư 【Quách nói: đọc hai âm "y", "dư". Nhậm Thần xét: chim ở núi Đới tự làm cả trống lẫn mái, cũng tên là Kỳ Dư. Sách Sự vật cám châu nói: Kỳ Dư như quạ, chín đầu, sáu đuôi, hay cười, tự làm trống mái; đó là chỗ sai của họ Hoàng. Lại sách Biền nhã nói Kỳ Dư ba đầu. Sách Nguyên lãm nói: chim ba đầu có Kỳ Dư, chim chín đầu có Thương … Xa (?). Tự thư có chỗ viết chữ khác (?)】. Ăn (hoặc đeo) nó thì người ta không bị bóng đè 【Quách nói: "không yểm" là không bị mộng mị đè nặng. Sách Chu thư viết: "Người dùng nó thì không bị mê", đọc theo phiên thiết "mạc lễ"; có thuyết nói "mị" là bụi vướng vào mắt. Nhậm Thần xét: Trình Lương Nhụ nói: "Kỳ Dư khiến không bị bóng đè, Đương Hỗ khiến không … (?)". Bài Đồ tán viết: "Kỳ Dư ba đầu, thú Hoan ba đuôi; đều ngăn điều chẳng lành, tiêu trừ hung dữ, xua tan mê muội; người quân tử dùng nó, chẳng gặp điều trái"】. Nó lại có thể dùng để ngăn điều hung dữ.

 Tóm lại, dãy Tây thứ tam kinh, từ núi Sùng Ngô đến núi Dực Vọng, cả thảy hai mươi ba ngọn núi, dài sáu nghìn bảy trăm bốn mươi bốn dặm. Thần ở các núi ấy đều mình dê mặt người. Lễ tế các thần ấy dùng một viên cát ngọc (ngọc tốt dùng trong lễ tế), đem chôn xuống đất 【Quách nói: là ngọc có màu sắc; Thi Tử nói: cát ngọc là ngọc lớn (?)】; gạo tế thần (tư) dùng gạo tắc 【Nhậm Thần xét: tắc là … (?), tức loại kê không dẻo】.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video