Thiên 7 — Kinh núi phương Tây — dãy thứ tư

 Ngọn núi đầu tiên của Tây thứ tứ kinh (phần thứ tư của thiên Kinh núi phía Tây) gọi là núi Âm Sơn 【Ngô Nhậm Thần (người soạn sách "Sơn Hải Kinh quảng chú" đời Thanh) xét: núi ở vùng Ninh Hạ ngày nay】. Trên núi nhiều cây cốc (cây dó giấy, vỏ dùng làm giấy), không có đá. Cỏ phần nhiều là cỏ mão và cỏ phiền 【Quách Phác (người chú giải Sơn Hải Kinh đời Tấn) nói: mão là cây phù quỳ, một loại rau mọc trên mặt nước; phiền là cỏ thanh phiền, giống cỏ cói mà to hơn; hai chữ đọc là "mão" và "phiền". Nhậm Thần xét: Kinh Thi, phần Lỗ tụng có câu "Hái chút rau mão"; người Giang Nam gọi là … (?) (chỗ này thiếu chữ); sách Tề dân yếu thuật viết là "thuần" (rau thuần, rau nhút nước)】. Sông Âm Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía tây đổ vào sông Lạc.

 Đi về phía bắc năm mươi dặm là núi Lao Sơn 【Nhậm Thần xét: đất Tề cũng có núi Đại Lao và núi Tiểu Lao. Sách Tề ký của Yến Mô nói "núi Thái Sơn tuy cao cũng không bằng núi Lao bên Đông Hải", chính là núi ấy. Đó là hai nơi khác nhau mà cùng tên】. Núi nhiều cỏ tử thảo 【Quách Phác nói: còn có tên là tử … (?), dùng để nhuộm màu tím. Nhậm Thần xét: tức là cây tử thảo (loài cây có rễ màu tím dùng nhuộm và làm thuốc). Sách Nhĩ Nhã nói: "Mạo là cỏ tử"; sách Đường bản thảo gọi nó là tử đan】. Sông Nhược Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía tây đổ vào sông Lạc 【Nhậm Thần xét: sách Lưu thanh nhật trát nói thiên hạ có ba sông Nhược Thủy. Sông Nhược Thủy ở Đông Hải không đỡ nổi một sợi lông chim hồng, vật gì rơi vào cũng chìm. Sông Nhược Thủy ở Tây Hải nằm cách vệ Tây Ninh ngày nay ba trăm dặm về phía tây, thuộc địa giới Cam Châu. Xưa Khất Phục Sí Bàn đánh phá nước Thổ Cốc Hồn, Mịch Địa đóng ở phía nam sông Nhược Thủy; Mịch Địa đầu hàng, được phong làm hộ quân Nhược Thủy, chính là con sông ấy. Sông phát nguồn từ núi Lao có lẽ là sông này. Lại có sông Nhược Thủy ở nước Điều Chi, cách Trường An bốn vạn dặm, dường như khác với sông Nhược Thủy ở Cam Châu, vậy đó lại là một sông Nhược Thủy nữa. Sách Thích nghĩa nói: khí của trời đất bốc lên ở phía đông nam và hạ xuống ở phía tây bắc; hạ xuống thì khí chìm; khí chìm thì nước yếu (chữ "nhược" nghĩa là yếu). Thế nhưng Đông Hải cũng có sông Nhược Thủy thì giải thích thế nào?】

 Đi về phía tây năm mươi dặm là núi Bi Phụ 【Nhậm Thần xét: sách Cổ âm của họ Dương dẫn chỗ này viết là núi Bãi Cốc; chữ "bãi" đọc theo phiên thiết "bì – mãi" (phiên thiết: cách ghi âm một chữ bằng phụ âm đầu của chữ trước ghép với vần và thanh của chữ sau)】. Sông Nhĩ Thủy bắt nguồn từ núi này 【Quách Phác nói: đọc là "nhĩ". Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói sông Nhĩ tức là sông Diệp Du, trong sông có cảnh đẹp ba đảo, bốn bãi, chín khúc quanh. Sách Đại sự ký của Chu Quốc Trinh nói: sông Tây Nhĩ ở phía nam thành phủ Đại Lý, còn gọi là ao Côn Di, cũng gọi là Di Hải, nguồn ra từ dưới núi trong hang Bãi Cốc thuộc huyện Lãng Khung. Đời truyền rằng đây là một nhánh của dòng sông Hắc Thủy chảy ngầm, từ phía tây bắc huyện chảy đến, tụ lại ở phía đông huyện thành một bến lớn, hình dạng như vầng trăng ngày mồng năm ôm lấy chiếc khuyên tai, nên lại gọi là sông Nhĩ (chữ "nhĩ" ở đây nghĩa là khuyên tai). Lại xét: sách Thủy kinh chú (sách khảo về sông ngòi của Lịch Đạo Nguyên đời Bắc Ngụy) nói sông Thanh Thủy lại chảy về nam, có sông Nhĩ đổ vào; sông này ra từ núi Hùng Nhĩ, huyện Lô Thị, quận Hoằng Nông. Sách Địa lý chí nói núi Hùng Nhĩ là nguồn của ba con sông, sông Nhĩ là một trong số đó. Tính theo đường sá thì không hợp với thuyết của họ Chu, chưa thể quyết đoán】, chảy về phía tây đổ vào sông Lạc 【Nhậm Thần xét: Lý Nguyên Dương nói sách Địa lý chí gọi núi ở vùng Nam Trung là Côn Di, gọi sông là Lạc. Sơn Hải Kinh nói sông Nhĩ chảy về tây vào sông Lạc; có lẽ sông Lan Thương cũng có tên là sông Lạc, ý nói mạch lạc phân minh. Theo đó thì các sông "Lạc" này không phải là sông Lạc ở vùng Thượng Lạc】. Trong sông có nhiều đá tử bích (đá màu tím biếc) 【Nhậm Thần xét: thuộc loại tử thạch anh (?)】.

 Đi về phía bắc một trăm bảy mươi dặm là núi Thân Sơn. Trên núi nhiều cây cốc và cây tạc (một loại sồi), dưới núi nhiều cây nữu và cây cương (các loại cây gỗ cứng), sườn nam nhiều vàng và ngọc. Sông Khu Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía đông đổ vào sông Hà (Hoàng Hà) 【Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói người đời gọi sông này là sông Thanh Thủy】.

 Đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Điểu Sơn. Trên núi nhiều cây dâu, dưới núi nhiều cây chử (cây dó giấy), sườn bắc nhiều sắt, sườn nam nhiều ngọc. Sông Nhục Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía đông đổ vào sông Hà 【Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói Hoàng Hà lại chảy về nam, lại nhận nước sông Nhục Thủy; lời chú nói tục gọi sông này là sông Tú Diên】.

 Lại đi về phía bắc một trăm hai mươi dặm là núi Thượng Thân 【Nhậm Thần xét: sách Tạp trở của Lưu Phượng dẫn chỗ này viết là núi Thượng Giáp】. Trên núi không có cỏ cây mà nhiều đá lạc 【Quách Phác nói: "lạc" là dáng đá to lổn nhổn; đọc là "lạc"】. Dưới núi nhiều cây trăn và cây hỗ 【Quách Phác nói: hạt trăn giống hạt dẻ mà nhỏ hơn, vị ngon; gỗ cây hỗ có thể làm tên bắn. Kinh Thi nói: "Cây trăn cây hỗ um tùm". Hai chữ đọc là "trăn" và "hỗ". Nhậm Thần xét: sách Thi sớ của Lục Cơ nói trăn thuộc loài dẻ, chữ có khi viết khác; loài cây này có hai giống. Thiên Dung phong của Kinh Thi nói: "Trồng cây trăn, cây dẻ". Sách Tả truyện nói: lễ vật ra mắt của đàn bà không quá hạt trăn, hạt dẻ, quả táo và thịt khô. Hỗ là tên cây; sách Thư truyện nói gỗ ấy làm được tên bắn. Thiên Vũ cống nói: châu Kinh cống tre lộ và gỗ hỗ】. Thú phần nhiều là hươu trắng. Chim phần nhiều là chim đương hỗ 【Quách Phác nói: chữ "hỗ" có bản viết là "hộ"】, hình như chim trĩ, bay bằng râu 【Quách Phác nói: "nhiễm" là lông râu dưới cổ. Nhậm Thần xét: sách Đàm hội nói loài bay đều dùng cánh, riêng chim đương hỗ dùng râu. Bài Đồ tán (bài thơ ngắn vịnh tranh minh họa Sơn Hải Kinh của Quách Phác) nói: "Chim bay bằng cánh, đương hỗ dùng râu, cánh bỏ không; việc nhiều mà dùng ít, vẫn dồi dào có thừa; như bánh xe quay nhờ cái trục, chỗ dùng được là ở chỗ trống không"】. Ăn thịt nó thì mắt không bị hoa (?) 【Quách Phác nói: đọc là … (?) (chỗ này thiếu chữ)】. Sông Thang Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía đông đổ vào sông Hà 【Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói Hoàng Hà lại chảy về nam, có sông Thang đổ vào. Sách Nhất thống chí nói sông Thang ở cách huyện Lô Thị một trăm hai mươi dặm về phía tây nam, nguồn ra từ núi Ác Dục】.

 Lại đi về phía bắc một trăm tám mươi dặm là núi Chư Thứ. Sông Chư Thứ bắt nguồn từ núi này, chảy về phía đông đổ vào sông Hà 【Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói Hoàng Hà lại chảy về nam, có sông Chư Thứ đổ vào】. Núi này nhiều cây mà không có cỏ, chim thú không ở, có rất nhiều rắn.

 Lại đi về phía bắc một trăm tám mươi dặm là núi Hào Sơn. Cây phần nhiều là cây sơn và cây cọ 【Quách Phác nói: cây sơn giống cây xú xuân. Nhậm Thần xét: Hàn Bảo Thăng nói cây sơn cao hai ba trượng, vỏ trắng, lá giống lá hòe, quả giống quả ngưu lý, lõi gỗ màu vàng; tháng sáu, tháng bảy khắc vỏ lấy nhựa. Lại có một giống như cây giả nhỏ nhưng to hơn, lấy nhựa sơn đồ vật thì bóng vàng như vàng ròng, tức là thứ mà sách Đường thư gọi là "sơn vàng"】. Cỏ phần nhiều là cỏ dược, cỏ hiêu và khung cùng 【Quách Phác nói: dược là tên khác của bạch chỉ (một vị thuốc, rễ cây có mùi thơm); hiêu là một loại cỏ thơm; khung cùng (tức xuyên khung, một vị thuốc thơm) còn gọi là giang ly; chữ "dược" đọc theo phiên thiết "điểu – giảo". Nhậm Thần xét: sách Quảng nhã nói lá bạch chỉ gọi là dược. Sở từ có câu: "Rường bằng gỗ quế hề, rui bằng gỗ lan; mi cửa bằng tân di hề, buồng phủ cỏ dược". Sách Hoài Nam Tử nói: "Cỏ dược mùa thu bị gió thổi". Sách Ngô thị bản thảo nói bạch chỉ còn có tên là hiêu, là phù ly, là trạch phân, là ba (?). Sách Thuyết văn nói đất Tấn gọi là hiêu, đất Tề gọi là … (?) (chỗ này thiếu chữ), đất Sở gọi là ly, lại gọi là dược. Như vậy dược và hiêu đều là bạch chỉ. Khung cùng, sách Tả truyện viết là "sơn cúc cùng"; sách Bản thảo thích danh gọi là hồ cùng (?), nói chung với cảo bản (một vị thuốc khác). Sách Hoài Nam nói: "Thứ làm người ta lẫn lộn, như khung cùng với cảo bản" (vì hai thứ trông rất giống nhau). Sách Danh sơn chí nói các núi vùng Hoành Sơn cỏ phần nhiều là khung cùng. Lại xét: sách Biệt lục nói mi vu còn có tên là giang ly, là mầm của khung cùng; Quách Phác lấy khung cùng mà gọi là giang ly là không đúng. Thế nhưng bài phú Thượng lâm có câu "phủ bằng giang ly, trộn với mi vu", vậy đó không phải một vật. Họ Lý nói: thứ lá to như lá cần là giang ly, thứ lá nhỏ như lá xà sàng là mi vu, tóm lại đều là lá khung cùng; việc này đã rõ】. Núi nhiều đá câm 【Quách Phác nói: chữ "câm" có khi đọc là "kim", chưa rõ. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú dẫn kinh này viết là "đá linh"】. Sông Đoan Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía đông đổ vào sông Hà 【Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói Hoàng Hà lại chảy về đông, có sông Đoan đổ vào】.

 Lại đi về phía bắc hai trăm hai mươi dặm là núi Vu Sơn 【Quách Phác nói: đọc là "vu". Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú dẫn lời chú của Quách Phác nói "chữ vu có bản viết là minh", nhưng bản ngày nay không có câu này. Sách Nghệ văn loại tụ dẫn chỗ này viết là núi Cái Sơn】. Sườn bắc nhiều sắt, sườn nam nhiều đồng. Thú phần nhiều là sói trắng và hổ trắng 【Quách Phác nói: sách Ngoại truyện chép Chu Mục Vương đánh rợ Khuyển Nhung, bắt được bốn con sói trắng và hổ trắng. Hổ trắng gọi là hàm, là bưu. Nhậm Thần xét: sách Thụy ứng đồ nói sói trắng hiện ra khi bậc vua có đức nhân; thời Chu Tuyên Vương sói trắng hiện, các nước phía tây bị diệt (?). Sách Điền Cầu Tử nói: Thương Thang làm thiên tử, có vị thần tay dắt sói trắng, miệng ngậm móc vàng, đi vào sân của vua Thang. Sách Thượng thư trung hậu nói: vua Thang dắt sói trắng, tay cầm sách bùa của vua Vũ. Bài Đồ tán nói: "Hiên ngang sói trắng, đời có đạo thì đến chơi; ứng với điềm lành mà đổi màu lông, bèn ngậm chiếc móc thiêng; chỉ tìm đến người có đức, ra đời Ân, hiện đời Chu". Sách Hiếu kinh viện thần khế nói: đức của vua thấm đến chim muông thì hổ trắng hiện ra. Sách Xuân thu diễn nghĩa đồ (?) nói: vua Thang đất chỉ bảy mươi dặm mà trong lòng thánh minh, nên hổ trắng đến đùa ở triều đình. Sách Ngụy lược nói: khi Ngụy Văn Đế sắp nhận nhường ngôi, các quận các nước tâu lên rằng hổ trắng hiện ra hai mươi bảy lần. Sách Trung hưng chinh tường thuyết nói: hổ trắng hình như hổ mà màu trắng, gầm lên thì gió nổi, thân trắng như mây, không lẫn màu nào khác. Loài mà đời gần đây gọi là hổ trắng, lưng có vằn kiểu vằn hổ, ấy là hổ bưu trong sách Nhĩ Nhã. Bài Đồ tán nói: "Con hàm là loài hổ, vừa nhân lại vừa mạnh; chất thì trắng tinh, vằn thì rực rỡ; ứng với đức mà thuần phục, đến dừng ở bờ cõi ta"】. Chim phần nhiều là trĩ trắng và chim địch trắng (loài trĩ đuôi dài) 【Quách Phác nói: có bản viết là "bạch thúy" (chim trả trắng)】. Sông Sinh Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía đông đổ vào sông Hà 【Nhậm Thần xét: tức là sông Xa Diên; sông ra từ đồi Xích Sa ở phía tây nam huyện Xa Diên, chảy về đông bắc】.

 Đi về phía tây hai trăm năm mươi dặm là núi Bạch Vu 【Nhậm Thần xét: sách Quát địa chí nói núi Bạch Vu ở huyện Lạc Nguyên, Khánh Châu. Sách Thủy kinh chú nói núi Bạch Vu nay gọi là núi Nữ Lang, chỉ con gái của Trương Lỗ】. Trên núi nhiều thông và bách 【Nhậm Thần xét: bài phú Cây bách của Ngô Thục có câu "Nở hoa ở Hoa Nhạc, tốt tươi ở Bạch Vu"】. Dưới núi nhiều cây lịch và cây đàn 【Quách Phác nói: lịch tức là cây tạc (sồi). Nhậm Thần xét: quả của nó gọi là tượng đấu (quả sồi)】. Thú phần nhiều là bò ly (bò lông dài) và dê hàm (một loài dê sừng to). Chim phần nhiều là cú hào 【Quách Phác nói: hào giống chim cưu mà màu xanh. Nhậm Thần xét: hào tức là chim cú. Sách Kinh Châu ký của Thịnh Hoằng Chi nói có loài chim như gà mái, tên là hào, người Sở gọi là chim phục】. Sông Lạc Thủy bắt nguồn ở sườn nam núi 【Nhậm Thần xét: sông Lạc không chỉ có một; đây là sông Lạc ở đất Tần. Còn sông Lạc trong cặp sông "Y – Lạc" thì nguồn ra từ núi Hùng Nhĩ; sách Hán thư nói sông Lạc ra từ Trọng Dã (?)】, chảy về phía đông đổ vào sông Vị. Sông Giáp Thủy bắt nguồn ở sườn bắc núi, chảy về phía đông đổ vào sông Sinh Thủy.

 Đi về phía tây bắc ba trăm dặm là núi Thân Thủ 【Nhậm Thần xét: sách Đường hàm (?) viết là Do Thủ; bài Diễn liên châu của Tống Liêm cũng viết "núi Sơn Thủ"; Tằng Tuyết Thường ngờ là chép sai】. Núi không có cỏ cây, mùa đông mùa hạ đều có tuyết. Sông Thân Thủy bắt nguồn trên đỉnh núi, chảy ngầm dưới chân núi. Ở đây nhiều ngọc trắng.

 Lại đi về phía tây năm mươi lăm dặm là núi Kinh Cốc 【Quách Phác nói: có bản không có hai chữ "chi sơn"】. Sông Kinh Thủy bắt nguồn từ núi này 【Quách Phác nói: có người cho đây là sông Kinh ngày nay, chưa rõ】, chảy về phía đông nam đổ vào sông Vị 【Nhậm Thần xét: sách Quan Trung ký nói Kinh, Vị, Lạc là ba sông của vùng Quan Trung, cùng với các sông Sản, Lạo, Quyết, Phong, Hạo hợp thành tám sông Quan Trung. Sách Nhất thống chí nói sông Kinh ngày nay phát nguồn từ Bạch Nham ở phía tây nam phủ Bình Lương, chảy đến Kinh Châu, lại về đông nam đến địa giới Bân Châu, lại về đông bắc đến địa giới huyện Cao Lăng thuộc phủ Tây An thì hợp với sông Vị】. Ở đây nhiều bạc và ngọc trắng.

 Lại đi về phía tây một trăm hai mươi dặm là núi Cương Sơn. Núi nhiều cây sơn 【Nhậm Thần xét: sách Quảng vận nói chữ này cũng như chữ "tất" (sơn), tức chữ "sơn" trong "trăn sơn"】, nhiều ngọc thâu phù (một loại ngọc). Sông Cương Thủy bắt nguồn từ núi này, chảy về phía bắc đổ vào sông Vị. Ở đây có nhiều thần si (?) 【Quách Phác nói: cũng thuộc loài li mị (yêu quái ở núi rừng); đọc theo phiên thiết "sỉ – hồi"; có bản viết là … (?). Nhậm Thần xét: sách Đồ kinh viết là "thần bạt"; sách Tập vận dẫn chỗ này viết là "thần mị", đọc là "xí"】, hình mặt người thân thú, một chân một tay, tiếng kêu như tiếng ngâm 【Quách Phác nói: chữ "khâm" ở đây cũng là chữ "ngâm", mượn âm mà viết. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói loài li mị ở núi sâu phần nhiều chỉ có một chân, nên thơ có câu "yêu núi (?) một chân". Bài Đồ tán nói: "Tiếng như tiếng ngâm, một chân mặt người; thân chuột đầu ba ba, tên gọi là man; mắt như tai ngựa, ăn vào trừ được yêu quái biến hóa"】.

 Lại đi về phía tây hai trăm dặm đến cuối dãy núi Cương Sơn. Sông Lạc bắt nguồn ở đây, chảy về phía bắc đổ vào sông Hà. Trong sông nhiều con man man, hình thân chuột, đầu ba ba, tiếng như chó sủa.

 Lại đi về phía tây ba trăm năm mươi dặm là núi Anh Đê. Trên núi nhiều cây sơn, dưới núi nhiều vàng và ngọc. Chim thú ở đây đều màu trắng 【Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói phương tây thuộc hành Kim (một trong năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ của thuyết ngũ hành), về khí thì ứng với màu trắng; chim thú đều trắng dường như do cảm khí Kim. Nhưng các núi khác lại không đều như vậy, phải chăng sự cảm ứng có sâu có nông?】 Sông Uyển Thủy bắt nguồn từ núi này 【Quách Phác nói: chữ "uyển" có bản viết là … (?), đọc như chữ "oan" trong "oan uổng"】, chảy về phía bắc đổ vào đầm Lăng Dương. Ở đây nhiều cá nhiễm di 【Nhậm Thần xét: sách Ngự lãm viết là cá vô di; sách Sự vật cám châu viết là nhiễm nguyên. Sách … Lãm (?) nói: cá thâu, cá di, cá cáp cáp đều có sáu chân. Lại sách Tập vận dẫn kinh nói: "Núi Anh Đê, sông … (?) bắt nguồn ở đó, nhiều cá …"; có lẽ là chép sai】, thân cá, đầu rắn, sáu chân, mắt như tai ngựa; ăn thịt nó khiến người không bị mờ mắt 【Nhậm Thần xét: mắt không sáng gọi là "mị". Trang Tử nói: "Sàng trấu, bụi bay vào làm mờ mắt". Sách Độc thư khảo định nói: "Cá văn dao chữa bệnh cuồng, cá nhiễm di chữa mờ mắt"】, lại có thể chống được điều dữ.

 Lại đi về phía tây ba trăm dặm là núi Trung Khúc. Sườn nam nhiều ngọc; sườn bắc nhiều hùng hoàng (một khoáng chất màu vàng cam), ngọc trắng và vàng. Có loài thú hình như ngựa, thân trắng, đuôi đen, một sừng, răng và móng như hổ, tiếng kêu như tiếng trống, tên là Bác; nó ăn thịt hổ báo 【Quách Phác nói: sách Nhĩ Nhã nói về con Bác mà không nói đến chuyện có sừng và móng hổ; con Bác cũng có trong tranh vẽ các loài thú đáng sợ. Nhậm Thần xét: Tấn Bình Công đi săn gặp hổ, hổ nằm phục bên đường; vua hỏi Sư Khoáng, Sư Khoáng đáp: "Thần nghe nói ngựa bác làm hổ báo phải nằm phục; phải chăng ngựa vua cưỡi là ngựa bác?". Lại sách Tống sử chép: trong núi ở Thuận Châu có con thú lạ như ngựa mà ăn hổ báo, người phương bắc không ai biết, đem hỏi Lưu Sưởng; Sưởng nói: "Đây là con bác", rồi tả hình dạng nó, lại đọc Sơn Hải Kinh và sách Quản Tử để giảng giải cho họ. Sách Cấp Trủng ngữ nói ngựa bác ăn được hổ báo. Sách Nhĩ Nhã sớ của Hình thị nói bác cũng là tên một loài ngựa hoang. Thiên Tần phong của Kinh Thi có câu "chỗ trũng có sáu cây bác"; Nghiêm Xán đọc là "bác" (như trong "bác bỏ"); Lục Cơ nói "bác mã" là cây tử du, vì vỏ cây giống màu lông ngựa bác nên đặt tên như vậy. Thiên Vương hội (trong sách Dật Chu thư) nói "nước Nghĩa Cừ dâng con tư bạch"; lời chú nói tư bạch còn gọi là bác. Gần đây quan Án sát (quan coi việc hình án một tỉnh) họ Tống ở vùng Tần Trung thấy con bác một sừng, móng như hổ, ăn bốn con hổ. Bài Đồ tán nói: "Con bác thật là ngựa, tinh anh của loài thú nuôi; ngẩng đầu tung bờm, thở lên trời, tiếng như sấm; khí thế không gì không lấn át, nuốt được hổ, tránh được binh đao"】. Có thể dùng để chống binh đao 【Quách Phác nói: nuôi nó thì tránh được giáo gươm】. Có loài cây hình như cây đường (cây lê dại), lá tròn, quả đỏ, quả to như quả mộc qua 【Quách Phác nói: mộc qua giống quả dưa nhỏ (?). Nhậm Thần xét: mộc qua còn gọi là cây mậu; Kinh Thi có câu "Ném cho ta quả mộc qua"】, tên là cây hoài 【Quách Phác nói: đọc là "hoài". Nhậm Thần xét: cây hòe cũng gọi là cây hoài, nhưng không phải cây này】. Ăn quả nó thì thêm sức mạnh 【Quách Phác nói: sách Thi Tử nói: "Người ăn quả cây … (?) phần nhiều là người nhân hậu, gọi là cây … (?)", chính là loại này. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Hoài là một loài cây, dáng giống cây liên (?); ăn lâu dài thì nhổ được cây, đẩy được núi; sức mạnh thì có thật, sống lâu cũng là lẽ nên vậy"】.

 Lại đi về phía tây hai trăm sáu mươi dặm là núi Khuê Sơn 【Quách Phác nói: đọc là "khuê". Nhậm Thần xét: sách Vĩ lược của họ Cao dẫn chỗ này viết là núi Quái Sơn】. Trên núi có loài thú hình như trâu, lông như lông nhím, tên là Cùng Kỳ, tiếng kêu như chó tru, ăn thịt người 【Quách Phác nói: có thuyết nói nó giống hổ, lông nhím, có cánh. Bài minh nói: "Thú cùng kỳ, hình dạng rất xấu; đuổi bắt yêu tà, không con nào không chạy trốn; vì thế còn có tên là thần cẩu (chó thần)". Nhậm Thần xét: sách Vĩ lược nói cùng kỳ nghe người đánh nhau thì giúp kẻ không ngay thẳng, là con vật Chu Văn Vương đi săn bắt được. Lời chú bài phú Thượng lâm của Trương Ấp nói tiếng cùng kỳ như tiếng chó tru. Sách Thần dị kinh nói cùng kỳ hình như trâu, màu lông như mèo rừng, đuôi dài kéo lê trên đất, tiếng như chó, đầu chó mà hình người, móng quặp, răng như răng cưa; gặp người trung tín thì cắn mà ăn thịt, gặp kẻ gian tà thì bắt chim thú về nuôi. Sách Uyển ủy dư biên nói cùng kỳ đuổi yêu quái, còn gọi là thần cẩu. Sách Biền nhã nói: con trâu lông nhím gọi là cùng kỳ. Bài phú Cửu cung của Hoàng Hương có câu "đóng ngựa … (?) mà kẹp con cùng kỳ", chính là con này. Lại vị thần xua đuổi dịch bệnh cũng tên là cùng kỳ; sách Hậu Hán chí nói: "Cùng Kỳ và Đằng Căn cùng ăn trùng độc". Thiên thần phương bắc cũng tên là cùng kỳ; sách Hoài Nam Tử nói: "Cùng kỳ là nơi sinh ra gió Quảng Mạc". Sách Bão Phác Tử nói: "Phía trước có mười hai cùng kỳ dẫn đường, phía sau có ba mươi sáu tịch tà theo hầu". Những thứ ấy đều không phải con cùng kỳ này. Có bản viết là "cùng ký" là sai】. Sông Mông Thủy bắt nguồn từ núi này 【Quách Phác nói: đọc là … (?)】, chảy về phía nam đổ vào sông Dương Thủy. Trong sông nhiều sò vàng 【Quách Phác nói: bối là loài có vỏ cứng, thịt như con nòng nọc, chỉ có đầu và đuôi. Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã nói loài bối ở trên cạn gọi là tiêu, ở dưới nước gọi là hàm; dư chi là loại nền trắng vằn vàng; dư tuyền là loại nền vàng vằn trắng. Sách Tướng bối kinh nói bối có mười hai hạng; trạc bối khiến người hay kinh sợ, là loại môi vàng răng … (?); phù bối ném xuống nước thì nổi】 và cá lỏa 【Quách Phác nói: đọc là "loa"】, thân cá mà cánh chim 【Nhậm Thần xét: bài phú Giang Hán của vua Duệ Tông có câu "cho cá dao, cá lỏa bay ở ao trời", là nói loài này và cá văn dao. Có bản viết khác; sách Đường vận của Tôn Miễn nói chữ "lỏa" đọc theo phiên thiết "lạc – qua", là loài thân cá cánh chim】, tiếng kêu như chim uyên ương; nó hiện ra thì nơi đó bị lụt lớn.

 Lại đi về phía tây hai trăm hai mươi dặm là núi Điểu Thử Đồng Huyệt (nghĩa là "chim chuột chung hang") 【Quách Phác nói: núi nay ở phía tây nam huyện Thủ Dương, quận Lũng Tây. Núi có chim và chuột ở chung hang; chim tên là đồ, chuột tên là đột. Chuột giống chuột nhà mà đuôi ngắn; chim đồ giống chim én mà màu vàng. Chúng đào đất sâu vài thước, chuột ở trong, chim ở ngoài, cùng ở chung. Sách Thượng thư truyện của họ Khổng nói chúng "cùng làm trống mái"; sách Địa lý ký của họ Trương nói chúng "không làm trống mái với nhau". Nhậm Thần xét: núi ở huyện Vị Nguyên, Thiểm Tây ngày nay; sách Nhất thống chí nói tục gọi là núi Thanh Tước. Sách Hà đồ quát địa tượng nói núi Điểu Thử Đồng Huyệt là cột trụ của mặt đất, phía trên ứng với sao Yểm Hoa. Sách Già lam ký của Dương Huyễn Chi nói núi Xích Lĩnh không mọc cỏ cây, ở đó có chim và chuột chung hang, chim là con trống, chuột là con mái, cùng làm âm dương với nhau. Sách Sa Châu ký của Đoàn Quốc nói núi Hàn Lĩnh cách sông Thái Dương ba mươi dặm, có chim sẻ và chuột chung hang; sẻ như sẻ nhà, màu hơi trắng; chuột cũng như chuột nhà, màu như rắn hủy vàng, không có đuôi. Sách Thái Khang địa ký nói hang ở núi Điểu Thử sâu ba bốn thước, chuột ở trong, chim ở ngoài. Sách Cam Túc chí nói đất Lương Châu có chuột ngột nhi, hình như chuột, đuôi cụt (?); có chim tên là bản chu nhi, hình như sẻ, màu xám trắng; hai loài ở chung một hang. Lại sách Vũ cống hợp chú nói chuột tên là hề, khác với tên mà người xưa truyền là chim tên đồ, chuột tên đột; có lẽ là theo cách gọi của dân gian. Sách Tống thư của Thẩm Ước nói phía bắc núi Cam Cốc ở Sa Châu có sẻ và chuột chung hang, hoặc ở trên núi, hoặc ở đất bằng; sẻ màu trắng, chuột màu vàng; chỗ đất nào mọc cỏ hoa vàng hoa tím thì có hang sẻ chuột. Đỗ Ngạn Đạt nói chúng chung hang ngủ đêm, nuôi con, mớm cho nhau ăn, đến khi lớn mới thôi; nhân đó lấy làm tên núi. Sách Thư kinh khảo của Tiểu Tu nói chim ở núi Điểu Thử hình sắc giống sẻ mà hơi to, trên đỉnh đầu có túm lông như sừng, bay thì vào hang ở vách núi; ở cửa hang có chuột như chuột thường, chỉ khác là môi sứt, đuôi xù như đuôi chồn, quấn quýt thân mật với chim, có đực có cái. Dương Thận nói: chim chuột chung hang, nay người Thiểm Tây đều nói là có thật; quan Tu soạn (quan biên soạn sử ở viện Hàn lâm) họ Nhạc khi bị đày ra biên giới đã tận mắt thấy. Người đời Tống làm sách Thư truyện lại cho rằng Điểu Thử là một núi, Đồng Huyệt là một núi khác, là sai. Gần đây quan Án sát Tống Uyển cũng nói đã tận mắt thấy. Bài Đồ tán nói: "Con đồ con đột, hai loài khác nhau mà về ở chung; không theo loài của mình, con chạy con bay; điều không phải lẽ thường mà vẫn thế, khó lấy lý lẽ mà suy". Sách … Lãm (?) nói: "Bướm đêm sánh đôi với chuột (?), châu chấu (?) lấy giun làm vợ, con đồ con đột ở chung, rắn với rồng (?) ở thành đôi". Sách Nhật trát của Điền thị nói huyện Quế Bình, Tầm Châu, Quảng Tây có núi Ngưu Xà, trâu và rắn ở chung hang; trâu thích ăn muối, sừng như ngọc; cũng giống như núi Điểu Thử】. Trên núi nhiều hổ trắng và ngọc trắng. Sông Vị bắt nguồn từ núi này, chảy về phía đông đổ vào sông Hà 【Quách Phác nói: sông ra từ núi, chảy về đông đến huyện Hoa Âm, quận Hoằng Nông thì đổ vào sông Hà. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Vị ra từ hang phía nam đình Vị Thủ, núi Thủ Dương, huyện Thủ Dương; núi này ở phía tây bắc núi Điểu Thử; huyện này có núi Cao Thành Lĩnh, trên núi có thành gọi là thành Vị Nguyên】. Trong sông nhiều cá tao 【Quách Phác nói: đọc là "tao". Nhậm Thần xét: sách Tự vựng nói cá tao giống cá chiên】, hình như cá chiên (cá tầm) 【Quách Phác nói: cá chiên là loài cá lớn, miệng ở dưới hàm, thân có vảy giáp nối liền nhau; có bản viết là cá niêm. Nhậm Thần xét: Kinh Thi có câu "Cá chiên cá vị quẫy ầm ầm"; nay người Giang Đông gọi là hoàng ngư (cá vàng), giống cá chiên】; nó động thì nơi đó có chiến tranh lớn 【Quách Phác nói: có bản sót, không có đoạn từ "nó động thì" trở xuống. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Vật theo cảm ứng mà động, cũng không hay động luôn; tráng sĩ tuốt gươm, khí thế xông lên thành cầu vồng trắng; cá tao lặn dưới vực, nó ra thì cả vùng kinh sợ"】. Sông Lạm Thủy bắt nguồn ở phía tây núi 【Quách Phác nói: đọc là "hạm". Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Thao chảy về bắc qua thành cũ … (?), lại về bắc có sông Lũng đổ vào, tức là sông Lạm mà kinh nói đến; sông ra từ núi Điểu Thử, chảy về tây qua dốc Lũng Để; bờ sông sạt lở, tiếng vang xa mấy trăm dặm, cho nên Dương Hùng có câu "tiếng vang như dốc Để đổ sập", chính là chỗ này. Lại sách Tiểu học cám châu chép sông Lạm là một trong chín vực sâu; có người bảo chính là sông này, chưa biết đúng sai】, chảy về phía tây đổ vào sông Hán Thủy. Trong sông nhiều cá nhứ tỳ 【Quách Phác nói: đọc như hai âm "như" và "tân"】, hình như cái nồi úp sấp, đầu chim, vây cá, đuôi cá, tiếng kêu như tiếng khánh đá; nó sinh ra châu ngọc 【Quách Phác nói: cũng như loài trai mẹ có ngọc trai mà nó lại có thể sinh ra được. Nhậm Thần xét: sách Văn tuyển có câu "kêu như khánh, mang ngọc trong mình"; bài phú Châu ngọc của Ngô Thục có câu "cá văn tỳ ở sông Lạm, chim cánh biếc ở Doanh Châu"; bài phú Giang Hán của vua Duệ Tông có câu "con sam hình bánh xe quay, con tỳ như nồi vàng úp", là nói con này. Sách Nam Việt chí nói trong biển có cá văn tỳ, kêu như tiếng khánh, đầu chim, đuôi cá mà sinh ra ngọc. Bài Đồ tán nói: "Hình như nồi úp, ôm ngọc ngậm châu; có mà không tích chứa, như nước trải đến Vĩ Lư (nơi tương truyền nước biển tháo ra); ngầm hợp với đạo, có thể gọi là loài cá lạ". Bài Dị ngư đồ tán của Dương Thận nói: "Sơn Hải Kinh có cá tề (?), bài phú sông có cá văn tỳ, mang ngọc trong mình, kêu như khánh, đầu chim đuôi cá, ra từ hang núi Điểu Thử, sách Vũ cống có ghi"】.

 Đi về phía tây nam ba trăm sáu mươi dặm là núi Yêm Tư 【Quách Phác nói: là núi nơi mặt trời lặn vào, thấy trong bài Ly tao; đọc là "yêm", "tư". Nhậm Thần xét: sách Mục Thiên Tử truyện gọi là núi Yểm Sơn. Sách Thập đạo chí nói hang Muội Cốc ở phía tây nam Tần Châu; thiên Nghiêu kỷ nói vua Nghiêu "lại sai Hòa Thúc ở đất phía tây, gọi là Muội Cốc", cũng gọi là núi Đoài Sơn, một tên nữa là núi Yêm Tư. Sách Sự vật cám châu nói núi Yêm Tư cũng gọi là núi Lạc Đường, là nơi mặt trời lặn】. Trên núi nhiều cây đan mộc, lá như lá cây cốc, quả to như quả dưa (?), vỏ đỏ, có vân đen; ăn quả nó thì khỏi bệnh đản 【Nhậm Thần xét: "đản" đọc là "đán", là loại nhọt độc; sách Tả truyện chép Tuân Yển bị ung nhọt đản. Lại là bệnh vàng da, giống chữ "đản" chỉ bệnh vàng da; nhà y có chứng "ngũ đản" (năm loại bệnh vàng da)】, lại có thể chống được lửa 【Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Có cây đan mộc, mọc ở Vị Bàn; quả như quả dưa (?), vị ngọt chua; trừ được bệnh tật, tránh được lửa, công dụng lạ hơn cả quế lan". Nay Quảng Châu có cây có thể chống lửa, phía bắc núi gọi là cây thận hỏa (cây giữ lửa), người ta trồng nhiều trên mái nhà để phòng cháy, cũng là loại này】. Sườn nam nhiều … (?) (chỗ này thiếu chữ), sườn bắc nhiều ngọc. Sông Thiều Thủy 【Quách Phác nói: có bản viết khác】 bắt nguồn từ núi này, chảy về phía tây đổ ra biển 【Quách Phác nói: sách Vũ đại truyện nói sông Vị Bàn ra từ núi Yêm Tư. Nhậm Thần xét: bài phú của Giang Yêm có nhắc đến "suối Yêm Tư", có lẽ là chỉ sông này】. Trong sông nhiều đá chỉ và đá lệ 【Quách Phác nói: là đá mài; loại mịn gọi là chỉ, loại thô gọi là lệ】. Có một loài thú,

 hình thân ngựa, cánh chim, mặt người, đuôi rắn, thích bế người 【Quách Phác nói: thích ôm bế người lên】, tên là Thục Hồ 【Nhậm Thần xét: sách Biền nhã nói con ngựa mặt người cánh chim gọi là thục hồ. Lại sách Ức kiến của họ Du viết là thục tương, chưa biết căn cứ vào đâu. Bài Đồ tán nói: "Cùng kỳ như trâu, lông nhím lộ rõ; cá lỏa sông Mông, chẳng phải cá mà là chim; con thú thục hồ, thấy người thì ôm"】. Có loài chim hình như cú hào mà mặt người, thân như con vị, đuôi to 【Quách Phác nói: vị thuộc loài khỉ; đọc như chữ "di" trong "tặng di" (biếu tặng), một âm khác là "lụy"; thấy ở Trung sơn kinh. Chữ "vĩ" (đuôi) có bản viết là "tí"】. Tên của nó (?) (chỗ này thiếu chữ tên chim) là theo tiếng nó tự kêu 【Quách Phác nói: có bản viết là "thiết thiết"; "thiết" cũng chỉ là tiếng kêu mà thôi; ngờ rằng chỗ này có chữ sót hoặc sai】. Nó hiện ra thì nơi đó bị hạn lớn.

 Tính chung Tây thứ tứ kinh, từ núi Âm Sơn đến núi Yêm Tư, cả thảy mười chín núi, dài ba nghìn sáu trăm tám mươi dặm. Lễ tế thần ở các núi này đều dùng một con gà trắng; gạo cúng (gạo tinh dâng lên khi cầu khấn thần) dùng gạo lúa; lấy cỏ gianh trắng làm chiếu.

 Trên đây là các núi trong Kinh núi phía Tây, cả thảy bảy mươi bảy núi, dài một vạn bảy nghìn năm trăm mười bảy dặm.

 Sơn Hải Kinh quảng chú, quyển hai.

 <Bộ Tử (một trong bốn bộ lớn của thư tịch Trung Hoa xưa, gồm sách của các nhà tư tưởng và các loại tạp thư), loại Tiểu thuyết gia (sách ghi chép chuyện vặt, chuyện lạ), nhóm Dị văn (những điều kỳ lạ nghe được), sách Sơn Hải Kinh quảng chú>

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video