Thiên 8 — Kinh núi phương Bắc — dãy thứ nhất (quyển 3)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh sưu tập, biên soạn và duyệt định)

 Sơn Hải Kinh quảng chú (sách Sơn Hải Kinh có lời chú giải mở rộng), quyển ba

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải

 Bắc Sơn Kinh (phần kinh chép về các núi ở phương Bắc)

 Ngọn núi đầu tiên của Bắc Sơn Kinh gọi là núi Đơn Hồ. «Nhậm Thần xét: Đơn Hồ có bản chép là Hồ (?), cách đất Lạc một trăm năm mươi dặm (dặm: đơn vị đo đường thời xưa, mỗi dặm khoảng bốn, năm trăm mét). Nhà Tần dời Tây Chu công đến xóm Đơn Hồ, chính là chỗ này.» Trên núi có nhiều cây cơ. «Quách Phác (nhà chú giải Sơn Hải Kinh đời Tấn) chú: cây cơ giống cây du, có thể đốt lấy tro bón ruộng lúa, có ở đất Thục; chữ này đọc là "cơ". Nhậm Thần xét: lời bổ chú của Dương Thận nói cây cơ nay là cây khi (một loại cây tống quán sủi). Sách tự điển nói chữ "khi" đọc là "khê". Người Thục lấy cây khi làm củi, trồng ba năm là đốt được. Lại năm Nguyên Phù thứ hai đời Tống, huyện Mi Sơn có hai cây khi khác gốc mà chung một thân, chính là cây này.»

 Trên núi có nhiều cỏ có hoa. Sông Phùng chảy ra từ đây, «Quách chú: đọc là "Bàng".» chảy về phía tây, đổ vào sông U. Trong sông có nhiều đá tỳ (?) và đá vằn. «Nhậm Thần xét: đá vằn tức là mã não; kinh Phật gọi là ma-la-ca-lệ, xem sách Bản thảo thích danh. Nay mã não Tử Vân, mã não lá trúc phần nhiều có ở các vùng Trung Châu, Hoài Hữu, Sơn Đông. Lại lời chú phần Thu quan trong sách Chu Lễ nói "gia thạch là đá vằn", đại khái là chỉ loại đá có vân thớ.»

 Lại đi về phía bắc hai trăm năm mươi dặm là núi Cầu Như. Trên núi có nhiều đồng, dưới núi có nhiều ngọc, không có cây cỏ. Sông Hoạt chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào sông Chư Tì. «Quách chú: sông này bắt nguồn từ núi Chư Tì.» Trong sông có nhiều cá hoạt, hình như con lươn, lưng đỏ. «Quách chú: lươn giống rắn; chữ này đọc là "thiện".» Tiếng nó kêu như tiếng "ngô". «Quách chú: như tiếng người chống chọi nhau; đọc như chữ "ngô" trong "ngô tử".» Ăn nó thì khỏi mụn cơm. «Quách chú: mụn cơm là cục thịt thừa mọc ra. Nhậm Thần xét: sách tự điển nói chữ này đọc là "do", nghĩa là thịt kết thành cục.»

 Trong sông có nhiều thủy mã (ngựa nước), hình như ngựa, chân trước có vằn, đuôi như đuôi bò. «Quách chú: "tý" là chân trước. Sách Chu Lễ nói ngựa lưng đen mà chân trước lốm đốm thì gọi là "lâu" (?). Năm Nguyên Thú thứ tư đời Hán Vũ Đế, sông Ác Oa ở Đôn Hoàng xuất hiện ngựa, người ta cho là điềm lành linh thiêng, chính là loài này.

 Nhậm Thần xét: ngựa đời Hán ra từ sông Dư Ngô. Lại trong niên hiệu Nguyên Hòa có bốn con ngựa thần ra từ sông Trấn Trì. Khoảng niên hiệu Hoàng Sơ nhà Ngụy, ở Thượng Đảng bắt được ngựa đầm. Năm Thái Nguyên thứ mười bốn đời Tấn Hiếu Vũ Đế, sông ở huyện Trấn Trì có hai con ngựa thần. Thời Đường Minh Hoàng, quận Linh Xương bắt được ngựa lạ ở sông. Sách Tùy Sào Tử nói khi nhà Hạ mới hưng thịnh, đầm Phương Trạch (?) xuất hiện ngựa. Những con ấy đều là thủy mã.

 Lại xét sách Tương Dương ký: núi Trung Lư có một hang đất, thời Hán thường có mấy trăm con ngựa từ đó chui ra, nên gọi là Mã Huyệt (hang ngựa). Thời Ngô, Lục Tốn lại ở hang này được mấy chục con ngựa ra từ trong đất, đó lại là một chuyện lạ nữa, nên ghi kèm vào đây. Bài Đồ tán (bài thơ khen đề trên tranh Sơn Hải Kinh) nói: "Ngựa vốn là tinh khí của rồng, nên mới ra từ nước. Tuấn mã sông Ác Oa vừa linh thiêng vừa là điềm lành. Xưa thời Hạ hậu cũng có ngựa sông (?)."» Tiếng nó kêu như tiếng người gọi. «Quách chú: như người kêu gọi.»

 Lại đi về phía bắc ba trăm dặm là núi Đới. Trên núi có nhiều ngọc, dưới núi có nhiều đá xanh biếc. Có một loài thú hình như ngựa, có một sừng, trên sừng có vảy sần, «Quách chú: ý nói sừng có lớp vỏ như vảy sần sùi; có bản chép là "lịch".» tên là Hoan Sơ. «Quách chú: đọc là "hoan". Nhậm Thần xét: sách Biền Nhã nói "tuy mã (?), hoan sơ là ngựa một sừng". Sách Ngũ hầu chinh nói: hoan sơ ở Thường Sơn, hình như ngựa, một sừng, tính nó lặng lẽ (?), chính là con này. Sách Dị vật vựng uyển chép là "quán sơ", e là sai.» Nó có thể trừ được hỏa hoạn. «Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Thú trừ được lửa, chính là Hoan Sơ; có chim tự hóa sinh, gọi là Kỳ Dư; một đầu mười thân là cá Hà La."»

 Có một loài chim hình như con quạ, lông năm màu, có vằn đỏ, tên là Kỳ Dư. «Quách chú: phía trước đã có chim này, e là trùng tên. Nhậm Thần xét: sách Học hải cũng chép là Kỳ Dư.» Nó tự làm cả con trống lẫn con mái. «Nhậm Thần xét: lời chú sách Đường vận nói có loài chim tự làm được cả trống lẫn mái, e chính là chim này. Sách Nhĩ Nhã dực nói: Sơn Hải Kinh có hai loài như thế: loài thú ở núi Đản Viên, như con mèo rừng mà có tóc, có tên riêng; loài chim ở núi Đới, như quạ mà có vằn năm màu, tên là Kỳ [Dư].» Ăn nó thì không mắc nhọt độc. «Quách chú: không mắc bệnh ung thư (nhọt độc sưng mủ).»

 Sông Bành chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào sông hồ Tỳ. Trong sông có nhiều cá du, «Quách chú: đọc là "do".» hình như con gà mà lông đỏ, ba đuôi, sáu chân, bốn đầu. «Nhậm Thần xét: sách Dẫn thư tinh uẩn (?) nói: chữ "du" đọc theo cách phiên thiết (cách ghi âm bằng ghép phụ âm đầu của chữ trước với vần của chữ sau) là "đồ nghiêu thiết", lại đọc là "thị lưu thiết"; con này giống gà, lông đỏ, sáu chân, bốn mắt, chữ viết theo bộ "ngư" (cá). Bài phú Giang Hán của Duệ Tông (?) có câu: "con cá du vểnh đuôi gà".» Tiếng nó kêu như chim khách. Ăn nó thì khỏi lo buồn. «Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Làm rối hòa khí, tổn hại sự bình thản, không gì bằng lo buồn. Kinh Thi ngâm cỏ huyên (cỏ giúp quên lo), Sơn Kinh thì có cá du; quên lo đi (?) để tạm rong chơi." Sách Uyển ủy dư biên nói: cá du trừ lo buồn, [một loài khác] trừ điên cuồng. Bài Sự loại phú của Ngô Thục nói: cá diếc chỉ hợp mùa nắng, cá du có thể làm quên lo.»

 Lại đi về phía bắc bốn trăm dặm là núi Tiêu Minh. «Nhậm Thần xét: phần Tuần phi kỷ trong sách Hoang sử có họ Tiêu Minh, có lẽ từng ở núi này. Sách Quan biên nói: họ Tiêu Minh nổi danh trị vì ở núi Tiêu Minh. La Bí nói: sách của Bá Ích (tương truyền là người soạn Sơn Hải Kinh) có núi Tiêu Minh, núi Trác Quang, đều chép trong phần Bắc kinh; họ Tiêu Minh, họ Trác Quang quả là những dòng nối nhau trị vì. Thế mới biết chuyện thời rất xa xưa chưa hẳn là không có căn cứ.» Sông Tiêu chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào sông Hà (tức Hoàng Hà). «Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói sông Tiêu ở phía nam thành Thiểm Châu ba dặm, nước phun lên rồi đổ vào Hoàng Hà, dân gọi là khe Ba Dặm.»

 Trong sông có nhiều cá Hà La, một đầu mà mười thân. «Nhậm Thần xét: bài Hải phú của Trương Dung có câu "Hà La, Dung, Nghệ", chính là loài này. Lời bổ chú của Dương Thận nói cá Hà La nay là cá tám tua (bạch tuộc). Bài Dị ngư đồ tán nói: "Cá Hà La mười thân một đầu, hóa thành chim, tên là Hưu Cựu; trộm gạo ở cối giã, bị thương rơi vào trong cối, đêm bay kéo tiếng…" (chỗ này sách gốc thiếu chữ). Sách Lãm (thiếu chữ) nói: cá Hà La một đầu mà mười thân. Sách Du thị ức kiến nói: cá Nhiễm Di sáu chân, [một loài thiếu tên] bốn chân, con chương cử (bạch tuộc) tám chân, cá Tập Tập mười cánh, cá Hà La một đầu mười thân, đều là cá lạ. Sách Vật tính chí của Đặng Nguyên Tích nói: lạ nhất là cá Hà La, cá Nghệ, cá Chuyên, cá [thiếu tên]; vậy thì sự sinh sản của loài có vảy thật không thể lường được.» Tiếng nó kêu như chó sủa. Ăn nó thì khỏi nhọt.

 Có một loài thú hình như con hoàn, «Quách chú: hoàn là con nhím; đọc là "hoàn". Nhậm Thần xét: Nghiêm Xán đọc là "huyên".» mà lông cứng màu đỏ. Tiếng nó kêu như "lựu lựu". «Nhậm Thần xét: Trình Lương Nhụ nói "lựu lựu" cũng là tên một loài thú.» Tên nó là Mạnh Hòe, có thể trừ điều hung dữ. «Quách chú: trừ được khí tà ác hung dữ; nó cũng có trong tranh vẽ các loài thú đáng sợ. Nhậm Thần xét: sách Biền Nhã nói: Khê Biên giống chó, Mạnh Hòe giống nhím, Thạch Hộc giống con lạc, Hoạt Nhục (?) giống chuột. Bài Đồ tán nói: "Mạnh Hòe giống nhím, lông nó màu đỏ, được vẽ vào hàng thú đáng sợ, trừ được tà ác hung dữ; các khí khắc chế lẫn nhau, mà chẳng thấy dấu vết." Lại sách Đại túy biên chép Mạnh Hòe là Mạnh Hồn.» Núi này không có cây cỏ, có nhiều đá xanh và hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng cam, dùng làm thuốc và thuốc màu). «Quách chú: có bản chép là "đá xanh biếc".»

 Lại đi về phía bắc ba trăm năm mươi dặm là núi Trác Quang. «Nhậm Thần xét: phần Tuần phi kỷ trong sách Hoang sử có họ Trác Quang, có lẽ từng ở núi này. Sách Quan biên nói: họ Trác Quang nổi danh trị vì ở núi Trác Quang. Sách Tiền biên dẫn câu này chép là núi Tác Quang; lời chú bài Sự phú dẫn sách Thần dị kinh chép là núi Đống Quang; sách Vĩ lược dẫn chép là núi Duyên Quang.» Sông Hiêu chảy ra từ đây, «Nhậm Thần xét: sách Vĩ lược dẫn câu này chép là sông Ngân.» về phía tây đổ vào sông Hà. Trong sông có nhiều cá Tập Tập, «Quách chú: đọc như chữ "tập" trong "khố tập" (một kiểu quần áo cưỡi ngựa).» hình như chim khách mà có mười cánh, vảy đều mọc ở đầu lông cánh, tiếng kêu như chim khách.

 «Nhậm Thần xét: sách Lạc thư linh chuẩn thính nói: cá Tập Tập hình như chim khách, ăn nó thì không mắc chướng khí (khí độc nơi rừng núi gây sốt rét), có ở núi Trác Quang. Sách Thần dị kinh nói: cá Tập Tập như chim khách mà mười cánh, có thể trừ hỏa hoạn. Sách Thuật dị ký nói: sông Hiêu dưới núi Trác Quang có nhiều cá Tập Tập. Sách Lãm nói: cá Tập Tập mười cánh. Bài Đồ tán nói: "Vỗ cánh một cái, mười cánh phấp phới; tiếng kêu như chim khách, vảy ở đầu lông; ấy gọi là cá quái, ăn vào trừ được lửa cháy." Bài Ngư phú của Ngô Thục nói: "[một loài cá] thì giống rắn, cá Tập nghe nói có cánh."» Nó có thể trừ hỏa hoạn. «Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa của họ Vương nói: cá Tập trừ được lửa, có lẽ vì nó được nhiều khí của nước, mà các khí thì khắc chế lẫn nhau. Lại sách Vật tính chí của họ Đặng chép là "giỏi ngậm lửa", đó là lỗi chép tay.» Ăn nó thì không mắc bệnh đản (bệnh do nhiệt, như chứng vàng da). Trên núi có nhiều thông, bách; dưới núi có nhiều cây cọ và cây cương (một loại cây gỗ cứng). Thú thì có nhiều linh dương, chim thì có nhiều chim phiền. «Quách chú: chưa rõ là chim gì; có người nói chính là chim cú; đọc là "phiền".»

 Lại đi về phía bắc ba trăm tám mươi dặm là núi Quắc. Trên núi có nhiều cây sơn, dưới núi có nhiều cây đồng và cây cư. «Quách chú: đồng là cây ngô đồng; cư là cây có mắt sưng ở giữa đốt, dùng làm gậy được; chữ "cư" đọc là "khư". Nhậm Thần xét: cây đồng có ba loại: thanh đồng, xích đồng, bạch đồng; ngoài ra còn có cương đồng; loại tên là "sấn" chính là thanh đồng. Lục Cơ nói: cây cư có mắt giữa sưng lên, giống cây "phù lão" (loại cây làm gậy cho người già). Kinh Thi nói: "Nào cây sanh, nào cây cư".» Sườn nam núi có nhiều ngọc, sườn bắc có nhiều sắt. Sông Y chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào sông Hà.

 Thú ở đây có nhiều lạc đà. «Quách chú: lạc đà có yên bằng thịt (bướu), giỏi đi trên cát chảy, mỗi ngày đi ba trăm dặm, chở được nghìn cân, biết chỗ nào có mạch nước. Nhậm Thần xét: sách Tây Vực truyện nói nước Đại Nhục Chi có loài phong đà, trên lưng có một bướu nhô lên như mô đất, nên dân gọi là phong ngưu (bò bướu), cũng gọi là … ngưu (thiếu chữ); sách Mục Thiên Tử truyện gọi là vật ngưu; sách Nhĩ Nhã gọi là bạc ngưu; các huyện Từ Văn, Hải Khang ở Lĩnh Nam đều có. La Nguyện cho rằng đó chính là lạc đà. Nhưng lạc đà có yên thịt nhô lên thành hai bướu, còn bò bướu thì thịt ở cổ nhô lên chỉ có một, rõ ràng là hai loài khác nhau. Lạc đà giỏi biết mạch nước ngầm, tính ghét [nóng], đến hạ chí thì rụng hết lông. Lại bướu lạc đà là một trong "bát trân" (tám món ăn quý), thơ xưa gọi là "bướu lạc đà tía" chính là nó. Sách Ngũ hầu chinh nói tiếng lạc đà kêu gọi là … (thiếu chữ). Bài Đồ tán nói: "Lạc đà là giống vật lạ, khoác yên bằng thịt; nhanh như bóng trên cát chảy, lập công nơi đất hiểm xa; ngầm biết nguồn suối, trí nó thật tinh vi." Lại sách Nam sử nói nước Hoạt có lạc đà hai chân, cũng là giống lạ.» Chim ở đây có nhiều chim ngụ, hình như chuột mà có cánh chim, tiếng kêu như dê, có thể trừ được binh đao.

 Lại đi về phía bắc bốn trăm dặm thì đến đuôi núi Quắc (chỗ dãy núi dứt). Trên núi có nhiều ngọc mà không có đá. Sông Ngư chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào sông Hà. Trong sông có nhiều sò vằn.

 Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Đan Huân. «Nhậm Thần xét: sách Bạch thiếp dẫn câu này chép là núi Đan Trọng.» Trên núi có nhiều cây xư và cây bách. «Nhậm Thần xét: Tô Cung nói hai cây xuân và xư hình dáng giống nhau, chỉ có gỗ xư thì xốp, gỗ xuân thì chắc, đó là chỗ khác. Lại cây xư mọc trên núi tên là "khảo"; Kinh Thi nói "trên núi có cây khảo" chính là nó.» Cỏ thì có nhiều hẹ và kiệu. «Quách chú: đều là rau núi, sách Nhĩ Nhã có ghi tên. Nhậm Thần xét: sách Thuyết văn nói: trồng một lần mà sống lâu nên gọi là "cửu" (hẹ; chữ "cửu" đồng âm với chữ "lâu"); loại mọc trong núi gọi là "hoắc", lại gọi là "tiêm". Tô Tụng nói: hình dáng và tính chất cũng như hẹ trồng trong nhà, chỉ có rễ trắng, lá như cọng bấc đèn. Kiệu, sách Nhĩ Nhã chép bằng một chữ khác (thiếu chữ), lá giống hẹ, một tên là kiệu tử, một tên là hỏa thông; loại mọc trong núi gọi là "kình".» Lại có nhiều đan hoạch (đất son đỏ, khoáng chất màu đỏ dùng làm thuốc màu).

 Sông Huân chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào sông Đường. Có một loài thú hình như chuột, đầu như thỏ, thân như nai, tiếng kêu như chó hú, bay bằng đuôi. «Quách chú: có bản chép là "bay bằng râu"; chữ "hào" (hú) đọc là "hào".» Tên nó là Nhĩ Thử. «Nhậm Thần xét: tức là sóc bay, cũng gọi là chim phi sinh, hình như con dơi, bay trong đêm tối; nó có màng cánh nối liền bốn chân và đuôi, giống con dơi, nên nói là bay bằng đuôi. Sách Thần Nông kinh gọi là lũy thử; sách Cầm kinh gọi là cưu (?); sách Nhĩ Nhã gọi là dứu thử (?). Lưu Tử nói: "Sóc bay thích khói, con mạc thích sắt." Sách Biệt lục nói lũy thử hình như dơi; lời chú sách Nhĩ Nhã nói sóc bay hình như con cáo nhỏ; Kinh này nói Nhĩ Thử đầu thỏ thân nai. Tuy cách ví khác nhau, thực ra chỉ là một loài. Lại sách Bác vật chí nói loài chuột nhỏ nhất gọi là nhĩ thử, Hình Bính cho đó là chuột nhắt, không phải con này.» Ăn nó thì không mắc bệnh thải (?). «Quách chú: [bệnh ấy] là bụng phình to, xem sách Bì thương; đọc là "thải".» Lại có thể trừ được trăm thứ độc. «Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Đạp chỗ đất thật bằng chân, lướt chỗ trống không bằng lông; vểnh đuôi bay lượn, lạ thay Nhĩ Thử; bộ da nó tốt, trừ được trăm độc."»

 Lại đi về phía bắc hai trăm tám mươi dặm là núi Thạch Giả. Trên núi không có cây cỏ, có nhiều ngọc dao và ngọc bích. Sông Thử chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào sông Hà. Có một loài thú hình như con báo mà trán có vằn, thân trắng, «Quách chú: "đề" là trán.» tên là Mạnh Cực. Nó giỏi nằm phục ẩn mình, tiếng kêu như tự gọi tên mình. «Nhậm Thần xét: sách Thú kinh nói: "… tiếng nó kêu là … Mạnh Cực, tên nó là Mạnh Cực" (?). Sách Biền Nhã nói: Mạnh Cực, Chư Kiền đều thuộc loài báo. Sách Lân thư nói "Mạnh Cực giỏi ẩn núp", chính là chỉ con này.»

 Lại đi về phía bắc một trăm mười dặm là núi Biên Xuân. «Quách chú: có bản chép là núi Xuân.» Trên núi có nhiều hành, rau quỳ, hẹ, «Quách chú: hành núi tên là "các", lá to.» đào, mận. «Quách chú: đào núi là đào tư, quả nhỏ, thịt không tách khỏi hạt. Nhậm Thần xét: loài đào rất nhiều, như đào phi, đào tương, đào bạc, đào ngự, đào vuông, đào dẹt…, không kể xiết; đại để loại mọc trong núi chính là đào tư mà sách Nhĩ Nhã nói. Sách … Trung ký nói đào ở Tích Thạch to bằng cái đấu, cái hộc. Sách Dậu Dương tạp trở nói núi Cửu Nghi có hạt đào, nửa mảnh vỏ chứa được một đấu một thăng, cũng là lạ.

 Sách Nhĩ Nhã nói: "hưu" là mận không có quả, "tọa" là mận tiếp lự (?), "bác" là mận đỏ. Sách Lưỡng kinh ký gọi mận là gia khánh tử; sách Phạn gọi là cư-lăng-ca. Giống mận có mận tim bò, mận gan ngựa, mận nại, mận đắng…, không thể kể hết. Bài Lý phú (phú về cây mận) của Ngô Thục nói: "Mận Biên Xuân thì thấy ở ngoài cõi, mận Viên Khâu thì chép trong kinh tiên."»

 Sông Giang chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào đầm U. Có một loài thú hình như con ngu (một loài khỉ), «Nhậm Thần xét: loài lớn là ngu, loài nhỏ là dứu.» mà thân có vằn, hay cười, thấy người thì nằm xuống, «Quách chú: ý nói giả vờ ngủ.» tên là U Át. «Quách chú: có bản chép là Độc Hối; chữ "át" đọc là "át". Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu nói U Át như khỉ, thân có vằn, hay cười. Bài Đồ tán nói: "U Át giống khỉ, làm cho kẻ ngu thành ra khôn; chạm vào vật thì cười, thấy người thì giả ngủ; ưa dùng khôn vặt, rốt cuộc chuốc lấy vạ." Chữ "át" âm xưa đọc là "dư" (?), có bản chép là "yến"; sách Thái Bình ngự lãm chép là U Pha, e là sai.» Tiếng kêu như tự gọi tên mình.

 Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Mạn Liên. «Quách chú: đọc là "Vạn Liên".» Trên núi không có cây cỏ. Có một loài thú hình như con ngu mà có bờm, đuôi như đuôi bò, chân trước có vằn, móng như móng ngựa, thấy người thì kêu, tên là Túc Tí. «Nhậm Thần xét: sách Thú kinh nói: Túc Tí chân trước có vằn, Phong Li lông mày dài. Sách Ngũ hầu chinh nói: Túc Tí như [khỉ] mà có bờm. Sách Biền Nhã nói: Độc Hối, Túc Tí đều thuộc loài ngu. Bài Đồ tán nói: "Chuột mà mọc cánh, tiếng nó như dê; Mạnh Cực giống báo, hoặc dựa vào điều chẳng lành (?); thấy người thì kêu, gọi là Túc Tí."» Tiếng kêu như tự gọi tên mình.

 Có một loài chim sống thành bầy, bay thành đàn, «Quách chú: "bằng" nghĩa là bầy, lũ.» lông như chim trĩ mái, tên là Giao. «Quách chú: đọc là "giao"; có bản chép là "khát". Nhậm Thần xét: [chim này] e chính là chim giao tinh; giao tinh một tên là kiên, trên đỉnh đầu có lông đỏ như mũ, bờm xanh biếc, mỏ đỏ son, khá giống chim trĩ.» Tiếng kêu như tự gọi tên mình. Ăn nó thì khỏi bệnh phong (bệnh do "gió độc" theo y học cổ truyền, như tê bại, co giật, méo miệng…). «Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Lông như trĩ mái, lượn thành bầy sà xuống; bay thì che kín mặt trời, đậu thì phủ khắp đồng; thịt nó hiệu nghiệm như châm thạch (kim châm và đá nhọn dùng để chữa bệnh), chẳng nhọc phải bổ tả (bồi bổ chỗ thiếu, tả bớt chỗ thừa — hai phép chữa bệnh)."»

 Lại đi về phía bắc một trăm tám mươi dặm là núi Đơn Trương. Trên núi không có cây cỏ. Có một loài thú hình như con báo mà đuôi dài, đầu người, tai bò, một mắt, tên là Chư Kiền. «Quách chú: đọc như chữ "kiền" trong "kiền ngưu" (bò thiến). Nhậm Thần xét: sách Ngọc thiên của Cố Dã Vương nói: "kiền" là loài thú giống báo, đầu người, một mắt, chính là con này.» Nó hay gầm thét, khi đi thì ngậm đuôi, khi ở yên thì cuộn đuôi lại. Có một loài chim hình như chim trĩ mà đầu có vằn, cánh trắng, chân vàng, tên là Bạch Dạ. «Quách chú: đọc là "dạ". Nhậm Thần xét: sách Thiên hải nói chim dạ giống chim trĩ. Sách Biền Nhã nói Bạch Dạ, Tượng Xà đều thuộc loài trĩ.» Ăn nó thì khỏi đau họng. «Quách chú: "ích" là cổ họng. Sách Cốc Lương truyện nói: "cổ họng

 không lọt được hạt cơm". Nay người đất Ngô gọi cổ họng là "ích", đọc là "ải".» Lại có thể khỏi chứng xiết. «Quách chú: xiết là chứng ngây dại (?).» Sông Lịch chảy ra từ đây, về phía nam đổ vào sông Giang.

 Lại đi về phía bắc ba trăm hai mươi dặm là núi Quán Đề. Trên núi có nhiều cây xư và cây chá. «Nhậm Thần xét: sách Khảo công ký nói thợ làm cung chọn gỗ thì lấy gỗ chá là tốt nhất. Sách Bì Nhã nói cây chá hợp với núi đá, cây tạc hợp với gò đất. Lại lá cây chá dùng nuôi tằm, tơ ấy dùng làm dây đàn cầm, đàn sắt, chính là thứ kén mà sách Nhĩ Nhã nói đến.» Dưới núi có nhiều cát chảy, nhiều đá mài.

 Có một loài thú hình như con bò mà đuôi trắng, tiếng kêu như người gọi, «Quách chú: như tiếng người gọi nhau; chữ này đọc là "khiếu".» tên là Na Phụ. «Nhậm Thần xét: sách Biền Nhã nói: thú giống bò mà đuôi trắng gọi là Na Phụ, đuôi đỏ gọi là Lĩnh Nguyệt (?), đuôi ngựa gọi là Tinh Tinh.» Có một loài chim hình như chim trĩ mái mà mặt người, thấy người thì nhảy lên, «Quách chú: "dược" là nhảy.» tên là Tủng Tư, tiếng kêu như tự gọi tên mình. «Nhậm Thần xét: sách Ngũ hầu chinh của Bành Nghiễm nói: Tủng Tư hình như chim trĩ mái, thấy người thì nhảy. Sách Biền Nhã nói: Tủng Tư, Đương Hỗ đều thuộc loài trĩ. Bài Đồ tán nói: "Chư Kiền hay thét, đi thì ngậm đuôi; Bạch Dạ, Tủng Tư hình như chim trĩ; thấy người thì nhảy, đầu vằn như thêu."»

 Sông Tượng Hàn chảy ra từ đây, về phía tây đổ vào đầm U. Trong sông có nhiều đá nam châm. «Quách chú: có thể hút sắt. Quản Tử nói: trên núi có đá nam châm thì dưới ắt có đồng. Chữ này đọc là "từ". Nhậm Thần xét: Đổng Tử nói: "Đá từ hút sắt, … lấy lửa (?)." La Bí nói: "Đá từ hút kim, hổ phách hút hạt cải." Sách Hoài Nam vạn tất thuật nói đá nam châm một tên là từ quân. Bài Đồ tán nói: "Đá từ hút sắt, hổ phách hút hạt cải; khí có cảm ứng ngầm, số có chỗ hợp ngầm (?); vật tìm đến nhau, thật ngoài dự liệu."»

 Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Phan Hầu. Trên núi có nhiều thông, bách; dưới núi có nhiều cây phỉ và cây hộ (loại cây thân thẳng, dùng làm cán tên). Sườn nam có nhiều ngọc, sườn bắc có nhiều sắt. Có một loài thú hình như con bò mà ở bốn khớp chân mọc lông, tên là mao ngưu (bò lông dài, tức bò Tây Tạng). «Quách chú: nay bò mao ở lưng, đầu gối, yếm cổ và đuôi đều có lông dài.

 Nhậm Thần xét: sách Văn hiến thông khảo nói: nước Nhiễm Mang có bò mao không sừng, một tên là đồng ngưu, thịt nặng nghìn cân, lông dùng làm tua được. Sách Nhĩ Nhã dực của họ La nói: "li" là bò lông dài của các nước tây nam, giống bò, ở bốn khớp chân, dưới bụng và khuỷu có lông đỏ dài hơn một thước, đuôi lại càng đẹp, to bằng cái đấu; lá cờ đạo bên trái xe thiên tử làm bằng thứ đuôi này. Vậy thì "mao" và "li" là cùng một vật.

 Lại xét bài Thượng Lâm phú có câu "dung, mao, mạc, li", Nhan giám (Nhan Sư Cổ) chú rằng: dung nay là bò bướu, mao nay là bò thiên (bò lai), li nay là bò miêu. Lý Đông Bích (Lý Thời Trân) cũng nói bò mao một tên là bò thiên, tức là bò liệp trong sách Nhĩ Nhã; còn bò li là bò ma trong sách Nhĩ Nhã, rõ ràng là hai loài. Bài Đồ tán nói: "Bò được dùng vào việc binh, gồm cả là bò mao; [lông nó] đội trên cờ, trống, làm tiêu hiệu cho quân; chẳng phải vì thịt mà gặp họa, mà là bộ lông chuốc lấy."» Sông Biên chảy ra từ đây, về phía nam đổ vào đầm Lịch.

 Lại đi về phía bắc hai trăm ba mươi dặm là núi Tiểu Hàm. «Nhậm Thần xét: sách Nghệ văn loại tụ dẫn câu này chép là núi Tiểu Uy.» Núi không có cây cỏ, mùa đông mùa hè đều có tuyết.

 Đi về phía bắc hai trăm tám mươi dặm là núi Đại Hàm. «Nhậm Thần xét: lời chú bài Sự phú dẫn câu này chép là núi Đại Đồng, e là sai.» Núi không có cây cỏ, dưới núi có nhiều ngọc. Núi này bốn phía đều không thể trèo lên. Có một loài rắn tên là Trường Xà (rắn dài), lông như lông nhím. «Quách chú: người ta nói nó dài trăm tầm (tầm: đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng tám thước). Nay rắn phúc màu như dải thao màu lá ngải, giữa các vằn có lông như bờm lợn, chính là loại này. Thường Sơn cũng có rắn dài, nhưng hình dáng khác. Nhậm Thần xét: sách Dự Chương ký nói cuối niên hiệu Vĩnh Gia có con rắn lớn dài hơn mười trượng, cũng là loại này. Bài Đồ tán nói: "Rắn dài trăm tầm, bờm nó như bay; bầy thú không con nào không bị nó nuốt; cùng cực sự ác của loài vật, tột bậc sự độc dữ." Lại bài Xà phú của Ngô Thục có câu "lông như lông nhím" là dựa vào đây.» Tiếng nó kêu như tiếng gõ mõ canh đêm. «Quách chú: như tiếng người đi tuần đêm gõ mõ gỗ; chữ này đọc là "thác".»

 Lại đi về phía bắc ba trăm hai mươi dặm là núi Đôn Hoăng. Trên núi có nhiều cây cọ và cây nam (một loại gỗ quý); dưới núi có nhiều cỏ tử thảo (cỏ rễ tía, dùng để nhuộm). Sông Đôn Hoăng chảy ra từ đây, «Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Đôn Hoăng chảy ra từ phía bắc nước Yên Kỳ; núi Đôn Hoăng ở phía tây vùng biên giới phía bắc, phía đông nước Ô Tôn.» về phía tây đổ vào đầm U. [Đầm ấy] thông ra từ góc đông bắc núi Côn Lôn, thực là nguồn của sông Hà. «Quách chú: tức là nước sông Hà chảy ra từ gò Côn Lôn. Nhậm Thần xét: Trương Khiên đời Hán, Đô Thực đời Nguyên đều đã đi đến tận nguồn sông Hà. Nguồn sông Hà tên là Hỏa Đôn Não Nhi, tiếng Hán gọi là Tinh Tú Hải (biển sao), ở vùng biên giới phía tây nước Thổ Phồn.»

 Trong sông có nhiều cá khuê đỏ. «Quách chú: nay gọi cá hầu đài là cá khuê; đọc là "khuê". Nhậm Thần xét: bài Ngô đô phú của Tả Tư có câu "cá vị, cá hầu đài", tức là cá khuê. Sách Luận hành của Vương Sung nói gan cá khuê làm chết người, [gai của nó] chích người. Sách Lôi công bào chích luận nói cắm cá khuê vào cây thì cây khô héo ngay. Nó một tên là … ngư (thiếu chữ), một tên là sân ngư (cá giận); Nhật Hoa Tử gọi là hồ di; nay gọi là cá nóc, không có vảy, không có mang, không có mật, có tiếng kêu, mắt chớp được. Thiên Hóa thực truyện trong Hán thư có câu "cá đài, cá tề nghìn thước (?)"; sách Diêm thiết luận của Hoàn Khoan có câu "cá đài vùng Lai Hoàng".» Thú thì có nhiều tê giác và bò mao. «Quách chú: có bản chép là "bò phốc"; bò phốc thấy trong thiên Thiên vấn của Ly tao, chưa rõ là con gì.» Chim thì có nhiều chim thi cưu (chim tu hú).

 Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Thiếu Hàm. Núi không có cây cỏ, có nhiều đá xanh biếc. Có một loài thú hình như con bò mà thân đỏ, mặt người, chân ngựa, tên là Yết Dữ. «Quách chú: sách Nhĩ Nhã nói Yết Dữ giống hổ, khác với chỗ này. Đọc theo hai âm "át", "dũ". Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã nói Yết Dữ là loài thú ăn thịt người, chạy nhanh. Sách Hoài Nam Tử nói thời vua Nghiêu, Yết Dữ làm hại dân, vua bèn sai Nghệ giết nó. Hải nội kinh nói Yết Dữ đầu rồng, ăn thịt người. Hải nội tây kinh nói Yết Dữ thân rắn, mặt người. Sách Biền Nhã nói: con bò mặt người chân ngựa gọi là Yết Dữ. Có chỗ viết bằng chữ khác, hình dạng không giống nhau, lời truyền cũng khác, thực chưa rõ.» Tiếng nó như tiếng trẻ sơ sinh, nó ăn thịt người.

 Sông Đôn chảy ra từ đây, «Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Đôn bắt nguồn từ chân phía nam núi Thiếu Hàm ở phía tây bắc, chảy về phía đông qua phía nam thành cũ huyện Tham Hợp.» về phía đông đổ vào sông Nhạn Môn. «Quách chú: sông này chảy ra từ khoảng núi Nhạn Môn.» Trong sông có nhiều cá Bái Bái. «Quách chú: đọc là "bái"; chưa rõ là cá gì; có bản chép là "phô". Nhậm Thần xét: sách Bản thảo của Lý Thời Trân cho đó chính là cá hầu đài, cùng một vật với cá khuê mà khác tên. Lại cá heo sông có tên khác là cá phô; sách Thực chế của Ngụy Vũ Đế (Tào Tháo) gọi nó là Bái Bái. Chưa biết thuyết nào đúng.» Ăn nó thì chết người.

 Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Ngục Pháp. Sông Hoài Trạch chảy ra từ đây, «Quách chú: đọc là "hoài".» về phía đông bắc đổ vào đầm Thái. Trong sông có nhiều cá Tảo, «Quách chú: đọc là "tảo".» hình như cá chép mà chân như chân gà. «Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Hình dạng cá Tảo nửa chim nửa cá, như gà như chép, ăn vào khỏi mụn cơm." Lại sách Nam Tề thư chép bài Hải phú của Trương Dung có chữ "…" (thiếu chữ), e chính là chữ Tảo bị chép sai.» Ăn nó thì khỏi mụn cơm.

 Có một loài thú hình như con chó mà mặt người, giỏi ném, thấy người thì cười, tên là Sơn Huy. «Quách chú: đọc là "huy". Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã dực nói: [phí phí] cũng viết bằng chữ khác, một tên là Huy Huy, một tên là Kiêu Dương, một tên là Sơn Huy, tục gọi là Sơn Đô, phương bắc gọi là Thổ Lâu; thời Chu Thành Vương, nước Châu Mi đem nó dâng lên. Tôi trộm nghĩ: phí phí là Kiêu Dương; Sơn Huy là Sơn Đô, Sơn Trượng, chính là con "[huy] hú dài" trong bài Ngô đô phú. Lại phí phí có hình người, Sơn Huy có hình thú, nên có khác biệt; họ La đã sai. Quách Phác chú ở mục nước Kiêu Dương cho Sơn Đô chính là phí phí, cũng không đúng.» Nó đi nhanh như gió. «Quách chú: ý nói rất nhanh.» Hễ nó xuất hiện thì thiên hạ nổi gió lớn. «Nhậm Thần xét: sách Thú kinh nói: thú gió báo trước có gió. Bài Đồ tán nói: "Thú Sơn Huy thấy người thì vui đùa giỡn cợt; tính nó giỏi ném, đi như tên bắn; ấy là tinh của khí, nó ra thì gió nổi."»

 Lại đi về phía bắc hai trăm dặm là núi Bắc Nhạc. «Nhậm Thần xét: Lưu … Mạnh (thiếu chữ) nói: núi Hằng ở Hồn Nguyên chính là Bắc Nhạc (ngọn núi thiêng phía bắc, một trong Ngũ Nhạc — năm ngọn núi thiêng được tế lễ theo nghi lễ nhà nước); tương truyền núi bay đến huyện Khúc Dương, các đời vì ngại trèo lên nên tế ở đền thờ tại Khúc Dương.» Núi có nhiều cây chỉ (cây cam chỉ, có gai) và các loài cây gỗ cứng. «Quách chú: thuộc loại cây đàn, cây chá.» Có một loài thú hình như con bò mà bốn sừng, mắt người, tai lợn (?), tên là Chư Hoài. «Nhậm Thần xét: sách Biền Nhã nói: con bò bốn sừng mắt người gọi là Chư Hoài. Lại sách Thiên hải, sách Tự vựng chép bằng chữ khác, cũng thông dùng chữ khác. Sách Sự vật cám châu nói: [một con] giống bò ba chân, [một con] giống bò bốn sừng. Sách Lãm nói Chư Hoài là loài thú bốn sừng.» Tiếng nó như nhạn kêu. «Nhậm Thần xét: sách Thú kinh nói: tiếng Cùng Kỳ như chó hú, tiếng Chư Hoài như nhạn kêu.» Nó ăn thịt người.

 Sông Chư Hoài chảy ra từ đây, «Nhậm Thần xét: sông lấy tên theo con thú, cũng như ý nghĩa của tên núi Vực, sông Cống.» về phía tây đổ vào sông Hiêu. Trong sông có nhiều cá Nghệ, «Quách chú: đọc là "nghệ".» thân cá mà đầu chó, «Nhậm Thần xét: sách Vật tính chí chép là "đầu người".» tiếng như trẻ sơ sinh. «Quách chú: nay trong biển có cá hổ, cá hươu và lợn biển, thân đều như cá mà đầu như hổ, như hươu, như lợn, cũng là loại này. Nhậm Thần xét: bài Hải phú của Trương Dung có câu "Hà La, Dung, Nghệ", tức là loài cá này.» Ăn nó thì khỏi điên cuồng.

 Lại đi về phía bắc một trăm tám mươi dặm là núi Hồn Tịch. Núi không có cây cỏ, có nhiều đồng và ngọc. Sông Hiêu chảy ra từ đây, «Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã dực dẫn Kinh này chép là sông Ngân.» về phía tây bắc đổ ra biển. Có một loài rắn một đầu hai thân, tên là Phì Di; hễ nó xuất hiện thì nước ấy hạn hán lớn. «Quách chú: Quản Tử nói: tinh của dòng nước khô cạn tên là Quỷ, một đầu mà hai thân, hình như rắn, dài tám thước, gọi đúng tên nó thì có thể sai nó bắt cá; cũng là loại này.

 Nhậm Thần xét: sách Sưu thần ký nói: tinh của dòng nước nhỏ khô cạn sinh ra con Quỷ; con Quỷ một đầu mà hai thân, hình như rắn; tức là điều Quản Tử đã ghi. Lại sách Ngũ âm tập vận nói: rắn thần hai thân chung một đầu, sáu chân bốn cánh, hễ hiện ra thì không mưa — như thế là gộp hai con Phì Di làm một, e là sai. Bài Đồ tán nói: "Yết Dữ, Chư Hoài, ấy là loài hại người; hình dạng của [cá …] vảy như dê (?) vằn đen; rắn Phì Di một đầu hai thân." Thơ Vương Thế Trinh có câu: "Li Lực thấy ở núi Cự, núi Hồn Tịch sinh Phì Di", có lẽ là chỉ con này.»

 Lại đi về phía bắc năm mươi dặm là núi Bắc Đơn. Núi không có cây cỏ, có nhiều hành, hẹ.

 Lại đi về phía bắc một trăm dặm là núi Bi Sai. Núi không có cây cỏ, có nhiều ngựa [hoang]. «Quách chú: là ngựa hoang, giống ngựa mà nhỏ hơn.» Lại đi về phía bắc một trăm tám mươi dặm là núi Bắc Tiên. Ở đây có nhiều ngựa. Sông Tiên chảy ra từ đây, về phía tây bắc đổ vào sông Đồ Ngô. «Quách chú: năm Nguyên Thú thứ hai đời Hán, có ngựa ra từ trong sông Đồ Ngô. Nhậm Thần xét: Đồ Ngô cũng là Dư Ngô. Bài Trường Dương phú của Dương Hùng có câu "… Dư Ngô" (?), lại chuyện nhà Hán được ngựa ở sông Dư Ngô, chính là nơi này. Sách Thích nghĩa của họ Vương nói: nước cũng sinh ra ngựa, như sông Ác Oa.»

 Lại đi về phía bắc một trăm bảy mươi dặm là núi Đê. «Quách chú: có bản viết bằng chữ khác, chỉ là chữ cổ mà thôi.» Núi có nhiều ngựa. Có một loài thú hình như con báo mà đầu có vằn, tên là Yêu. «Quách chú: đọc là "yêu". Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu nói con Yêu như báo, đầu có vằn.» Sông Đê chảy ra từ đây, về phía đông đổ vào đầm Thái. Trong sông có nhiều rồng [và rùa] (?). «Nhậm Thần xét: sách Thù vực chu tư lục nói vùng biển Mãn Lạt Gia (Malacca) có rồng cao bốn thước, bốn chân, có vảy giáp, chìa răng dài, người gặp phải thì chết ngay. Sách Thích nghĩa của họ Vương nói: "rồng rùa" có lẽ là loài rùa lớn, cũng có thể hiểu là vừa có rồng lại vừa có rùa.»

 Tính chung phần đầu Bắc Sơn Kinh, từ núi Đơn Hồ đến núi Đê, gồm hai mươi lăm ngọn núi, dài năm nghìn bốn trăm chín mươi dặm. Thần núi ở đây đều mặt người thân rắn. Lễ tế các thần ấy: vật tế có lông thì dùng một con gà trống, chôn xuống đất; ngọc tế (ngọc tốt dâng thần) thì dùng một khuê (thẻ ngọc dẹt, đầu nhọn, dùng trong lễ nghi), chôn xuống đất; không dùng gạo tế (gạo tinh dâng lên thần). «Quách chú: ý nói khi tế không dùng gạo, mà đều chôn con vật và ngọc dùng để tế.» Người ở phía bắc các núi này đều ăn sống, ăn đồ không nấu bằng lửa. «Quách chú: có bản chép là "đều ăn sống mà không dùng lửa".»

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video