Thiên 31 — Kinh các xứ trong biển phía Nam (quyển 10)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn, chia làm bốn kho: Kinh, Sử, Tử, Tập).

 Sơn Hải kinh quảng chú (sách "Sơn Hải kinh" là sách cổ chép về núi sông, sản vật, quái vật và các nước xa lạ; "quảng chú" là chú giải mở rộng), quyển mười.

 Ngô Nhậm Thần người Nhân Hòa chú giải.

 Hải nội nam kinh (thiên chép về các vùng phía nam thuộc "hải nội", tức vùng đất nằm bên trong bốn biển).

 Các nơi từ góc đông nam bên trong biển trở về phía tây. [Quách Phác chú: bắt đầu kể từ đầu phía nam.]

 Đất Âu nằm giữa biển. [Quách chú: nay huyện Vĩnh Ninh quận Lâm Hải chính là Đông Âu, nằm giữa Kỳ Hải. Chữ "Âu" đọc là "ẩu". Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói đất Âu nay từ phía bắc thành phủ Ôn Châu sang đông đến thôn Bàn Thạch, giáp (?) với biển, gọi là biển Âu. Vương Ứng Lân trong sách "Vương hội bổ chú" (?) nói: nhà Hán lấy đất Đông Âu lập huyện Hồi Phố; đời Hậu Hán lấy làng Đông Âu thuộc huyện Chương An lập huyện Vĩnh Ninh; Chương An tức là Hồi Phố. Lại Dương Thận nói: chữ "Kỳ Hải" trong lời chú của Quách là nhánh rẽ của biển, cũng như nói "biển nhỏ".]

 Đất Mân nằm giữa biển. [Quách chú: Mân Việt tức Tây Âu, nay là quận Kiến An; cũng ở trong Kỳ Hải (nhánh rẽ của biển). Nhậm Thần xét: La Bí nói Quách Phác cho Kiến An là Tây Âu là không đúng. Sách "Thái bình hoàn vũ ký" chép: huyện Thiện Lao thuộc châu Đảng (nay đã bỏ) ở Uất Lâm mới là chỗ ở của Tây Âu xưa, chứ không phải đất Mân. Nay ở Kiến Ninh có thành Đông Âu, tương truyền Ngô vương Lưu Tị phát binh vây Đông Âu là ở chỗ này; nhưng đất Mân thực ra không thể gọi là Âu.]

 Phía tây bắc nó có núi, một tên là núi Mân Trung, ở giữa biển. [Nhậm Thần xét: sách "Chu lễ" chép quan Chức phương thị (chức quan coi bản đồ thiên hạ và dân các nước bốn phương) coi dân của Bát Man, Thất Mân (tên gọi chung các tộc người phương nam). Sách "Sử ký sách ẩn" nói: Mân là Đông Việt, là giống rắn, nên chữ "Mân" có bộ "trùng" (sâu bọ, rắn rết). Hà Kiều Viễn (?) trong "Mân thư" nói: xét gọi là "ở giữa biển" là vì nay ở đất Mân hễ đào giếng, mở đất thì thường gặp vỏ ốc, vỏ trai, gỗ bè mục; biết rằng thuở hồng hoang (thời thái cổ khi trời đất mới mở, nước còn ngập khắp) núi ấy đều ở giữa biển, người đời sau mới lần lượt lấp đắp nên.]

 Núi Tam Thiên Tử Chương [Quách chú: chữ cuối đọc là "chương"] ở phía tây đất Mân, phía bắc biển. [Quách chú: nay ở phía đông huyện Hấp quận Tân An, nay gọi là núi Tam Vương; sông Chiết Giang phát nguồn ở bên núi. Sách "Thổ địa ký" của họ Trương nói: cách huyện Vĩnh Khang, quận Đông Dương bốn dặm về phía nam có núi Thạch Thành, trên có một thành đá nhỏ, tương truyền Hoàng Đế từng đến chơi, đó chính là Tam Thiên Tử Đô. Nhậm Thần xét: nay thuộc huyện Tích Khê, phủ Huy Châu. Hoàng Tỉnh Tằng trong bài "Lư sơn ngâm" viết: "Thuở nhỏ đọc kinh của vua Vũ thần thánh, xưa là Thiên tử đô", tức lấy núi Khuông Lư làm Thiên tử đô; đó là chỗ sai của ông Hoàng.] Một thuyết nói núi ấy ở giữa biển.

 Rừng quế tám cây ở phía đông Phiên Ngung. [Quách chú: chỉ tám cây mà thành rừng, ý nói cây rất lớn. Phiên Ngung nay là huyện Phiên Ngung.

 Nhậm Thần xét: sách "Bách Việt phong thổ ký" nói: "Rừng quế tám cây", Sơn Hải kinh chép ở phía đông Phiên Ngung; Phiên Ngung tức Quế Châu, nay đất Việt Tây hợp với cây quế nhất, cây lớn đến mười ôm, quanh năm xanh tốt; khi gió thu nổi lên, bốn phương xa đều ngửi thấy hương; đến mùa đông đầu cành kết quả chi chít như hạt sen nhỏ, ruột rỗng, có nước. Ngụy Vũ Khanh trong sách "Tây sự nhĩ" nói: thiên Hải nội nam kinh chép rừng quế tám cây ở phía đông Phiên Ngung, Phiên Ngung tức Quế Châu ngày nay, vậy phía đông Phiên Ngung là ở đâu? Tôi đọc sách "Lộ sử", phần nói về nước Quế, có dẫn "Tứ phương lệnh" của Y Doãn, ấy là Quế Dương. Vậy thì "Bát Quế" (tám cây quế) là Quế Dương; lấy Quế Lâm làm Bát Quế là sai.

 Nay lấy hai sách ấy đối chiếu với địa lý thì Phiên Ngung xưa thuộc quận Nam Hải, nay ở Việt Đông, mà hai sách đều cho là đất Quế Châu, thật không hiểu được. Lại nay ở Lâm Quế có núi Quế, ba ngọn đứng như ba chân vạc, núi nhiều cây quế. Sách "Đan diên lục" nói: núi ở Quế Lâm như măng ngọc, như trâm ngọc (?) đứng xếp hàng không bờ bến, chỗ kinh nói đến hẳn là đây; nhưng đáng lẽ phải nói ở phía tây Phiên Ngung mà lại nói ở phía đông, há cũng có chữ chép sai chăng? Sách "Vĩ lược" của họ Cao chép: Thai Châu cũng có Bát Quế. Sách "Quảng chí" nói: núi Bạch Thạch ở Lâm Hải là nơi trồng tám cây quế, nơi ngỗng vàng tụ về; có vẻ không phải chỗ này. Chữ "Phiên Ngung", sách "Thủy kinh chú" và lời chú "Hậu Hán thư" khi dẫn câu này đều viết là "Bôn Ngung". Lại sách "Hải lục toái sự" dẫn kinh, chữ "tám cây" viết là "tám cây quế".]

 Nước Bá Lự. [Quách chú: chưa rõ.]

 Nước Ly Nhĩ. [Quách chú: người nước ấy rạch tách vành tai, kéo cho rủ xuống làm đồ trang sức, tức là Đam Nhĩ; ở trong các bãi biển vùng Chu Nhai; không ăn ngũ cốc (năm loại lương thực chính như lúa, kê, đậu…), chỉ ăn trai và khoai từ.

 Nhậm Thần xét: sách "Lâm Ấp ký" nói nhà Hán đặt chín quận, Đam Nhĩ là một trong số đó. Sách "Giao Quảng xuân thu" nói Đam Nhĩ cùng Giao Châu đều được mở ra ở vùng biên giới phía nam. Sách "Dị vật chí" nói Đam Nhĩ đều ở Chu Nhai, chia ra làm phiên thuộc phía đông. Ứng Thiệu nói: Đam Nhĩ là giống người tai to; kẻ đầu lĩnh tự xưng vương thì tai càng chùng, rủ xuống quá vai ba tấc. Trương Yến nói: người Đam Nhĩ khắc da má, phía trên nối liền với tai, chia làm mấy nhánh, hình như ruột gà, kéo tai rủ xuống. Thần Toản nói: sách "Mậu Lăng thư" (?) chép Đam Nhĩ cách Trường An bảy nghìn ba trăm sáu mươi tám dặm.

 Lại sách "Quảng Đông chí" chép: năm thứ mười tám đời Chu Vũ Vương, Đam Nhĩ vào triều cống; vậy tên Đam Nhĩ đến đời Chu mới thấy, trước đó vốn gọi là Ly Nhĩ. "Tứ phương lệnh" của Y Doãn nói "Ly Nhĩ, răng sơn đen"; Lưu Phượng trong sách "Tạp trở" nói "tục Ly Nhĩ, Điêu Đề"; bài phú của Lư Nam nói "kiêm cả Ly Nhĩ", đều là chỉ nước này. Lại nước ấy lấy màu đen làm đẹp, nên "Ly tao" cũng gọi là nước … (?) (chữ bị mất).]

 Nước Điêu Đề. [Quách chú: xăm nhuộm (?) mặt, vẽ lên thân hình vằn vảy, tức là người giao (người cá sống dưới biển).

 Nhậm Thần xét: "Tứ phương lệnh" của Y Doãn nói "Quán Hung, Điêu Đề". Thiên "Vương chế" (trong sách Lễ ký) nói: phương nam gọi là Man, chạm trán, ngón chân chéo nhau, có người không ăn đồ nấu chín. Thiên "Đại chiêu" trong "Sở từ" nói: "chạm trán, răng đen, được thịt người đem tế". Bài "Đại pháp tụng" của Lương Giản Văn Đế viết: "chạm trán khắc ngực, chạm lưỡi, cành tía vàng" (?). Văn của Dữu Tử Sơn viết: "chạm trán đục răng, biết nước biển mà đến chầu vua". Bài biểu mừng mây lành của Hứa Kính Tông viết: "bọn chạm trán khắc răng, bọn mặc áo lông ở nhà ván" — đều là nói về nước này. Có nơi viết chữ "đề" khác đi, thấy ở sách "Bạch hổ thông". Mã Đoan Lâm nói: từ núi Ngũ Lĩnh trở về nam, vào thời Đường Ngu và Tam Đại (thời vua Nghiêu, vua Thuấn và ba đời Hạ, Thương, Chu) là đất Bách Việt, cũng gọi là Nam Việt, xưa gọi là Điêu Đề. Sách "Vương hội bổ chú" (?) nói: "đề" là trán; khắc vào da thịt rồi lấy son đỏ và màu xanh nhuộm vào.]

 Nước Bắc Cù [Quách chú: chưa rõ; chữ "Cù" đọc là "cù"], đều ở phía nam sông Úc. Sông Úc phát nguồn từ núi phía nam Tương Lăng. Một tên là Tương Lự.

 Nước Kiêu Dương ở phía tây nước Bắc Cù. [Nhậm Thần xét: chữ "kiêu" có nơi viết bằng một chữ "kiêu" khác (có bộ khẩu), lại có nơi viết khác nữa. Bài "Vũ liệp phú" viết: "giẫm báo bay, giăng lưới bắt kiêu dương". Sách "Tục tao kinh" viết: "□ bầy đuổi mà tìm … (?) chừ, qua … dương mà trề môi". Chữ "dương" cũng viết là "dương" (con dê). Bài "Ngô đô phú" viết: "trên thì vượn kêu dài, dưới thì kiêu dương, kỳ lang". Sách "Hoài Nam Tử" nói: núi sinh ra kiêu dương, nước sinh ra võng tượng (loài quái dưới nước). Nay vùng Giao Châu, Quảng Châu gọi là phí phí, phương bắc gọi là thổ lâu. Lý Hạ có bài thơ đề "Thâm trúc" (?), Ngô Chính Tử chú rằng: tức là kiêu dương. Lại có nơi viết "dương" là cây dương; sách "Vựng uyển" của họ Vương viết: "phí phí cầm kiêu dương đi dẫn đường". Chữ "phía tây Bắc Cù", sách "Nhĩ nhã sớ" dẫn kinh viết là "phía tây Bắc Hú".]

 Người ở đấy mặt người, môi dài, thân đen có lông, gót chân quay ngược, thấy người cười thì cũng cười, tay trái cầm cái ống. [Quách chú: sách "Chu thư" nói: phí phí của nước Châu Mỹ là loài thân người, gót chân ngược, tự cười, cười thì môi trên che cả mặt. Sách "Nhĩ nhã" gọi là phí phí. Sách "Đại truyện" nói: "Chu thư" chép rằng đời Chu Thành Vương nước Châu Mỹ dâng con vật này. Thiên "Hải nội kinh" gọi nó là người khổng lồ Cám. Nay trong núi sâu ở Giao Châu và quận Nam Khang đều có loài này; cao hơn một trượng (khoảng hai mét rưỡi trở lên), gót chân quay ngược, chạy khỏe, xõa tóc, hay cười; con cái có thể tiết ra thứ nước phun vào người, người liền bị bệnh. Tục địa phương gọi là sơn đô. Nam Khang nay có sông Cám, vì có loài người này nên lấy tên mà đặt cho sông, cũng như thiên Đại hoang kinh nói đất ấy có người Vực, người ta bèn gọi núi ấy là núi Vực, cũng là loại này.

 Nhậm Thần xét: sách "Dậu Dương tạp trở" chép: phí phí sức mạnh nghìn cân, nói được tiếng người mà như tiếng chim, biết được việc sống chết; cười thì môi trên vén lên đến trán; máu nó có thể nhuộm đỏ, tóc nó có thể làm tóc giả; uống máu nó thì có thể thấy (quỷ) (?). Đời Kiến Vũ nhà Tống, quận Cao (?) dâng một đôi đực cái. Bài Đồ tán (bài văn vần ngắn ca ngợi tranh vẽ trong sách) nói: "Phí phí là thú lạ, xõa tóc cầm trúc; bắt được người thì cười, môi che cả mắt; rốt cuộc cũng gào khóc, trái lại bị ta giết."]

 Con hủy (loài tê giác một sừng) ở phía đông nơi chôn vua Thuấn, phía nam sông Tương. [Nhậm Thần xét: sách "Thích nghĩa" nói nay là đất Quảng Tây.] Hình nó như trâu, màu xanh đen, có một sừng. [Nhậm Thần xét: sách "Nhĩ nhã" nói con hủy giống trâu, lời chú nói nó có một sừng, màu xanh, nặng nghìn cân. Sách "Thuyết văn" nói con hủy như trâu rừng, da cứng và dày, có thể làm áo giáp. Sách "Giao Châu ký" nói con hủy sinh ở Cửu Đức, có sừng, sừng dài hơn ba thước, hình như cán roi ngựa.]

 Núi Thương Ngô. [Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói Thương Ngô nay thuộc huyện Ninh Viễn phủ Vĩnh Châu, Hồ Quảng; núi có chín khe giống nhau.] Vua Thuấn chôn ở phía nam núi. [Quách chú: tức là núi Cửu Nghi. Sách "Lễ ký" cũng nói vua Thuấn chôn ở đồng Thương Ngô.

 Nhậm Thần xét: sách truyện nói vua Thuấn chôn ở núi Cửu Nghi đất Thương Ngô. Sách "Thập di ký" chép: vua Thuấn chôn ở Thương Ngô, có loài chim như chim sẻ đến đồng Thương Ngô, ngậm hạt cát xanh, chất lại thành gò, gọi là Châu Khâu (gò ngọc). Sách "Bảo độc ký" chép: vua Thuấn chôn ở Thương Ngô, có chim tên là Bằng Tiêu, biết ngậm đất đắp thành mồ, lại biết đổi hình đổi màu, lên cây thì thành chim, đi trên đất thì thành thú. Sách "Lã lãm" nói vua Thuấn chôn ở chợ Kỷ, chợ vẫn không phải đổi hàng quán; có lẽ dưới núi Cửu Nghi cũng có ấp Kỷ. Có người nói Kỷ ở Bì Thị thuộc phủ Hà Trung.

 Lại Vương Ứng Lân trong sách "Khốn học kỷ văn" nói: vua Thuấn chôn ở đồng Thương Ngô; họ Tiết nói Mạnh Tử cho rằng vua mất ở Minh Điều; sách "Lã thị xuân thu" nói vua Thuấn chôn ở Kỷ; núi Thương Ngô ở địa giới Hải Châu, gần thành Kỷ của nước Cử; đình Minh Điều ở Bình Khâu đất Trần Lưu. Nay xét sách "Cửu vực chí", huyện Đông Hải ở Hải Châu có núi Thương Ngô; hãy tạm giữ thuyết ấy để truyền lại điều còn ngờ.]

 Vua Đan Chu (con vua Nghiêu) chôn ở phía bắc núi. [Quách chú: nay ở Đan Dương lại có mộ Đan Chu. Sách "Trúc thư" cũng nói Hậu Tắc (vị quan coi nghề nông thời Nghiêu Thuấn, tổ nhà Chu) đày vua Chu ra Đan Thủy, hợp nghĩa với chỗ này. Đan Chu được gọi là "đế" (vua) cũng như Sơn Dương công đời Hán, chết rồi được thêm thụy hiệu (tên hiệu đặt cho người đã mất để đánh giá cuộc đời) là Hiến Đế.

 Nhậm Thần xét: sách "Cửu vực chí" chép nay ở Đặng Châu có mộ Đan Chu. Sách "Quận huyện thích danh" nói lăng Đan Chu ở trấn Vĩnh Hòa thuộc Tương Châu. Vương Tại Tấn trong sách "Sơn lăng khảo" nói mộ Đan Chu ở cách huyện Nội Hương phủ Nam Dương bảy dặm về phía tây bắc; sách "Nhất thống chí" cũng nói ở phía tây bắc huyện Tích Xuyên đã bỏ, thuộc huyện Nội Hương; chưa biết thuyết nào đúng. Lại Đan Chu xưng đế cũng như Tượng (em vua Thuấn) được phong ở Hữu Tị mà gọi là "Tị thiên tử". Đời thượng cổ chất phác giản lược, không coi cách xưng ấy là điều phải tránh; cho nên không làm vua mà vẫn gọi là vua, như Khôi Ngỗi (?), Thanh Dương, Can Hoang, Nho Đế, Hiêu, Thương Quân đều được xưng đế, không riêng gì Đan Chu. Quách lấy việc Hiến Đế đời Hán ra làm ví dụ là không cùng loại.]

 Rừng Tự Lâm (?) rộng ba trăm dặm vuông, ở phía đông loài tinh tinh. [Quách chú: có nơi viết chữ "tinh tinh" bằng chữ khác, nhưng cũng là một.] Tinh tinh biết tên người. [Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" nói tinh tinh biết việc đã qua mà không biết việc sắp tới; chim khách biết việc sắp tới mà không biết việc đã qua.] Loài thú ấy như lợn mà mặt người. [Quách chú: sách "Chu thư" nói tinh tinh ở Trịnh Quách (?) hình như chó vàng mà mặt người, đầu như gà trống, ăn thịt nó thì không bị bóng đè. Nay ở Phong Khê, Giao Chỉ có tinh tinh; người địa phương nói hình nó như lợn con, phía sau giống chó, tiếng kêu như trẻ con khóc.

 Nhậm Thần xét: sách "Thú kinh" nói phí phí mặt người mà hay cười, tinh tinh mặt người mà hay khóc. Sách "Thủy kinh chú" nói: Diệp Du có thú tinh tinh hình như chó vàng, lại giống con lửng, mặt người, đầu mặt ngay ngắn, khéo nói chuyện với người, giọng hay như đàn bà con gái đẹp. Bài Đồ tán nói: "Hình tinh tinh thoạt trông như chó; tính nó biết việc đã qua, là vật tinh khôn biết phân biệt; vì rượu mà chuốc họa, tự để mình mắc vào dây vướng."] Ở phía tây nơi chôn vua Thuấn.

 Phía tây bắc chỗ tinh tinh có tê ngưu (tê giác), hình như trâu mà màu đen. [Quách chú: tê ngưu giống trâu nước, đầu lợn, ở phía tây bắc chỗ tinh tinh biết tên người; chân thấp, có ba sừng. Nhậm Thần xét: tê ngưu ba sừng, một ở đỉnh đầu, một ở trán, một ở mũi, cái ở mũi gọi là "thực giác" (sừng dùng khi ăn). Sách "Giao Châu ký" của Lưu Hân Kỳ nói: tê sinh ở Cửu Đức, lông như lợn, móng chân có lớp giáp (?), đầu giống ngựa. Sách "Ngô lục địa lý chí" nói: từ huyện Nguyên Lăng quận Vũ Lăng trở về nam đều có tê.]

 Bề tôi của Hạ Hậu Khải (vua Khải nhà Hạ, con vua Vũ) tên là Mạnh Đồ, chuyên coi việc thần linh cho người nước Ba. [Quách chú: nghe xử kiện tụng, làm chủ thần cho họ. Nhậm Thần xét: sách "Quán biên" chép năm thứ hai đời Hạ Vũ sai Mạnh Đồ làm quan xử án. Sách "Trúc thư kỷ niên" chép năm thứ tám đời vua Khải sai Mạnh Đồ đến nước Ba xử kiện. Sách "Lộ sử" nói Mạnh Đồ kính cẩn giữ chức, lại biết trị thần linh, bèn được phong ở Đan. Sách "Thủy kinh chú" dẫn chỗ này viết là "Huyết Đồ".]

 Người ta đến chỗ Mạnh Đồ xin xử kiện. [Quách chú: khiến cho … (?) họ.] Kẻ nào áo có máu thì bắt. [Quách chú: kẻ nào không ngay thẳng (?) thì máu hiện ra trên áo.] Đó là xin cho được sống. [Quách chú: ý nói ưa sự sống, không muốn giết oan. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Mạnh Đồ coi Ba, nghe kiện phải trái; lẽ có như thế, máu bèn hiện trên áo; điều cầu xin linh ứng (?), ôi thần linh thay (?)."]

 Ông ở trên núi, tại phía tây Đan Sơn. Đan Sơn ở phía nam Đan Dương; Đan Dương thuộc về đất Ba (?). [Quách chú: nay thành Đan Dương ở quận Kiến Bình, cách huyện Tỷ Quy bảy dặm về phía đông, chính là chỗ Mạnh Đồ ở. Nhậm Thần xét: La Bình nói phía tây Đan Sơn là chỗ Mạnh Đồ cai quản; Đan Sơn tức núi Vu ngày nay.]

 Loài Yết Dũ đầu rồng ở trong Nhược Thủy (dòng sông trong thần thoại, nước yếu đến nỗi lông chim cũng không nổi), ở phía tây chỗ tinh tinh biết tên người; hình như đầu rồng, ăn thịt người. [Quách chú: Yết Dũ vốn thân rắn mặt người, bị bề tôi của Nhị Phụ giết, lại hóa thành vật này.]

 Có loài cây hình như con trâu. [Quách chú: sách "Hà đồ ngọc bản" nói cỏ chi (loài nấm thần như linh chi) mọc như cây, hoặc như xe ngựa, hoặc như rồng rắn, cũng là loại này.] Kéo nó thì có vỏ bong ra như dải mũ, như rắn vàng. [Quách chú: ý nói kéo nó thì vỏ bóc ra như dải mũ của người và như hình con rắn vàng.] Lá như "la". [Quách chú: như lụa là. Nhậm Thần xét: "la" là tên cây; cây dương toại một tên là la, thấy trong sách "Nhĩ nhã".]

 Quả như "loan". [Quách chú: loan là tên cây, thân vàng, cành đỏ, lá xanh, mọc ở núi Vân Vũ; có nơi viết là "noãn", có nơi viết là "ma"; đọc là "loan". Nhậm Thần xét: sách "Tảo lâm" nói loan tức mộc lan, mồ mả đều trồng cây này. Lại sách "Bản thảo" nói hạt mộc loan hình như hạt đậu Hà Lan, có thể làm tràng hạt; vậy cây mang tên loan không chỉ có một loại. Dương Thận trong "Bổ chú" nói chữ "loan" mượn chỉ chữ "hoàn" (viên tròn), ý nói quả tròn như viên đạn bắn chim. Sách "Bão Phác Tử" nói: nấm chi Kiến Mộc mọc ở Đô Quảng, vỏ như dải mũ, quả như chim loan; như thế là coi Kiến Mộc là loài nấm chi trên cây, lại nói quả nó như hình chim bay. Mấy thuyết ấy chưa biết thuyết nào đúng.]

 Cây ấy giống cây âu. [Quách chú: âu cũng là tên cây, chưa rõ. Nhậm Thần xét: sách "Tự vựng" ghi đọc là "âu", là cây du gai.] Tên nó là Kiến Mộc (cây thần trong thần thoại, nối liền trời và đất). [Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" nói Kiến Mộc ở Quảng Đô. Bài "Tư huyền phú" của Trương Hành viết: "Dựa Kiến Mộc ở Quảng Đô chừ, nhặt hoa cây Nhược mà bồi hồi". Bài "Quảng Thành tụng" của Mã Dung viết: "rừng quý cây đẹp, Kiến Mộc mọc thành bụi". Bài "Thiên Thai sơn phú" của Tôn Xước viết: "Kiến Mộc cao nghìn tầm mà không đổ bóng, cây ngọc lấp lánh rủ hạt châu". Bài "Toại cổ thiên" của Giang Yêm viết: "Kiến Mộc nghìn dặm, chim ô … (?)". Bài minh trên mộ Triệu tướng quân của Dữu Tín (?) viết: "sóng chia Kiến Mộc, dòng nhánh chảy ra (?)". Bài "Kiến Mộc phú" của Kính Quát viết: "Quảng Đô có Kiến Mộc, lớn năm nghìn ôm, mọc lên không biết từ bao giờ, cao tám nghìn thước, ngửa trông không thấy ngọn".]

 Cây ở phía tây chỗ Yết Dũ, bên trên Nhược Thủy. [Quách chú: Kiến Mộc lá xanh, thân tía, hoa đen, quả vàng; đứng dưới nó lên tiếng thì không có tiếng vang, đứng thì không có bóng. Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Bèn có Kiến Mộc, quả vàng cành tía, vỏ như dải rắn, lá như lụa trắng; bóng tuyệt trên Nhược Thủy, chỉ người kỳ lạ mới qua được."]

 Nước Để Nhân [Quách chú: chữ "Để" đọc như chữ "để" trong "húc để"] ở phía tây Kiến Mộc; người ở đó mặt người mà thân cá, không có chân. [Quách chú: từ ngực trở lên là người, từ ngực trở xuống là cá. Nhậm Thần xét: tức là nước Hỗ Nhân trong thiên Đại hoang kinh; La Bí nói Hỗ Nhân nên viết là Để Nhân. Sách "Kê thần lục" của họ Từ chép: Tạ Trọng Ngọc thấy một người đàn bà lặn ngụp trong nước, từ thắt lưng trở xuống đều là cá. Sách "Tồ dị ký" chép: Tra Đạo đi sứ Cao Ly, thấy trên bãi cát biển một người đàn bà, phía sau khuỷu tay có bờm đỏ, hỏi thì nói là người cá. Sách "Chức phương ngoại kỷ" nói: trong biển có hải nữ, thân trên là đàn bà, thân dưới hình cá. Lại chuyện vua Vũ trị nước lụt, đi xem sông Hoàng Hà, thấy một người mặt trắng, cao dài, thân cá nổi lên nói: "Ta là tinh của sông Hà." Hình dạng cũng giống như ở đây.]

 Rắn Ba nuốt (voi), ba năm mới nhả xương ra; người quân tử ăn thịt nó thì không mắc bệnh tim và bụng. [Quách chú: nay loài trăn ở phương nam nuốt hươu, khi hươu đã nát thì tự quấn mình vào cây, xương trong bụng đều xuyên qua kẽ vảy mà ra; đây là loài ấy. "Sở từ" nói: "Có rắn nuốt voi, nó lớn đến thế nào?" Người giảng giải nói rắn ấy dài nghìn tầm (một tầm khoảng một sải tay).

 Nhậm Thần xét: sách "Hàm sử", phần "Vật tính chí", chép: rắn Ba dài mười tầm, đủ các màu xanh, vàng, đỏ, đen, nuốt voi ba năm mới nhả xương. Sách "Giang ký" của Dữu Trọng Ung chép: Hậu Nghệ giết rắn Ba ở hồ Động Đình, xương nó chất lên như gò. Lời chú sách "Văn tâm điêu long" nói: núi Ba Khâu một tên là mộ rắn Ba, chính là đất này. Sách "Nhất thống chí" nói mộ rắn Ba ở phía nam thành phủ Nhạc Châu. Sách "Trường Sa phong thổ ký" nói: rắn Ba nuốt voi chỉ thấy trong tranh trong sách; chim phục giống cú vọ chỉ nghe trong từ phú.

 Bài "Tam đô phú" của Tả Tư viết: "giết rắn Ba, lấy ra xương voi". Bài "Sư tử phú" của Ngu Thế Nam viết: "nghiền nát con hủy dưới hàm, nắm rắn Ba trong lòng bàn tay". Thơ Lý Bạch viết: "rắn dài nằm ngang hồ Động Đình, nuốt voi bên đảo cạnh sông". Bài "Thiên đối" của Liễu Tông Nguyên viết: "rắn Ba bụng chứa voi, đủ thấy nó lớn; ba năm nhả xương, độ dài đã đáng kể". Bài "Xà phú" của Ngô Thục viết: "hoặc cưỡi sao Long ấy, hoặc nhả xương voi" — đều là nói chuyện này. Bài Đồ tán nói: "Voi thật là thú lớn, có rắn nuốt được nó; nhả xương ra, lấy ba năm làm hạn; nó lớn đến thế nào, Khuất Nguyên đã ngờ như vậy."

 La Nguyện (?) nói: người giảng về Ba Lăng cho rằng rắn Ba chết, xương nó như gò; lại có núi Tượng Cốt, cho là nơi phơi xương voi. Nay nước Oa (Nhật Bản) có loài thú như trâu tên là sơn thử, ở đó có rắn lớn cũng nuốt loài thú này, da rắn cứng chặt không đứt, có lẽ là rắn Ba. Sách "Văn kỳ lục" chép: ở Phiên Dương có người học trò đi qua núi, thấy hơi bốc lên cao hơn một trượng như khói; người làng nói đó là con rắn trên đồi đang nuốt voi. Bèn họp mọi người reo hò ầm ĩ, rồi rắn lui vào trong hang. Qua một đêm, người làng mỗi người cầm vò đến, thấy một con voi vẫn còn đứng mà thịt xương đã hóa thành nước; ai nấy đều lấy kim chọc thủng mà lấy nước, nói khi qua biển để nước ấy trên thuyền thì đuổi được giao long.

 Lại sách "Nam duệ chí" có bài tán về trăn: "Trăn là rắn lớn, đã to lại dài; màu sắc xen nhau lấp lánh, vằn như gấm; ăn lợn (?) tham hươu; mỡ béo thành … (?); đãi khách món ngon, bày mâm bày chén." Xét thế thì loài nuốt thú không chỉ có rắn Ba.]

 Rắn ấy màu xanh, vàng, đỏ, đen; một thuyết nói là rắn đen đầu xanh; ở phía tây chỗ tê ngưu.

 Ngựa mao, hình như ngựa, bốn khớp chân có lông. [Quách chú: là loài "ngựa hào" mà sách "Mục thiên tử truyện" nói đến; cũng có trâu mao (bò lông dài). Nhậm Thần xét: lời chú "Mục thiên tử truyện" dẫn kinh viết là "ngựa râu"; sách "Sự vật cám châu" nói ngựa mao ở bốn khớp chân rủ lông, sinh ở ngoài Nam Hải.] Ở phía tây bắc chỗ rắn Ba, phía nam núi cao.

 Hung Nô [Quách chú: một tên là Hiểm Duẫn], nước Khai Đề [Quách chú: chữ "Đề" đọc là "đề"], nước Liệt Nhân đều ở phía tây bắc. [Quách chú: ba nước đều ở phía tây bắc chỗ ngựa mao.]

 Sơn Hải kinh quảng chú, quyển mười (hết).

 (Thuộc bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, mục Dị văn — chép chuyện lạ; sách Sơn Hải kinh quảng chú.)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video