Thiên 32 — Kinh các xứ trong biển phía Tây (quyển 11)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tổng tập sách do triều Thanh ra lệnh biên soạn và thẩm định).

 Sơn Hải Kinh quảng chú (Sơn Hải Kinh là sách cổ ghi chép về núi sông, sản vật, thần linh, quái vật; "quảng chú" là lời chú giải mở rộng), quyển mười một.

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.

 Hải nội Tây kinh (thiên ghi chép các vùng phía tây ở bên trong bốn biển).

 Các vùng từ góc tây nam trong bốn biển trở lên phía bắc.

 Bề tôi của Nhị (tức Nhị Phụ, tên một vị thần) tên là Nguy. Nguy cùng Nhị giết Yết Dữ. Thiên đế bèn sai trói hắn ở núi Sơ Thuộc.

 Quách Phác (người chú giải Sơn Hải Kinh đời Tấn) chú: "Cốc" nghĩa như trói buộc. Chữ này đọc theo phiên thiết "cổ – ốc" (phiên thiết: cách ghi âm xưa, lấy phụ âm đầu của chữ trước ghép với vần của chữ sau).

 Nhậm Thần xét: Văn Trung Tử có câu "phía nam Sơ Thuộc, chỗ khúc quanh sông Phần", chính là núi này. Lưu Hội Mạnh (?) nói núi Sơ Thuộc nay ở huyện Tuy Đức, phủ Diên An, tỉnh Thiểm Tây. Bài phú của Tả Tư có câu: "Cũng như Thiên đế cởi cho kẻ bị treo, chứ không như gông cùm ở Sơ Thuộc." Bài "Thất mệnh" của Trương Hiệp có câu: "Cởi sự giam cầm ở Sơ Thuộc." Bài thơ ngụ ngôn của Vương Thế Trinh: "Nhị giết Yết Dữ, Thiên đế trừng phạt, giam vào nhà đá; xiềng tay trói chặt thân hình, nghìn năm uất ức khô như thịt phơi." Đều nói về việc này.

 Cùm chân phải của hắn.

 Quách chú: "Trất" là cái cùm.

 Trói ngoặt hai tay ra sau lưng cùng với tóc.

 Quách chú: buộc cả tóc chung vào.

 Buộc vào cây trên núi. Chỗ ấy ở phía tây bắc nước Khai Đề.

 Quách chú: Hán Tuyên Đế sai người đến quận Thượng đục một tảng đá lớn, trong nhà đá tìm thấy một người trần truồng, xõa tóc, hai tay bị trói ngoặt sau lưng, một chân bị cùm. Vua đem hỏi các quan, không ai biết. Lưu Tử Chính (tức Lưu Hướng, học giả đời Hán) dựa vào lời trong sách này mà tâu lại. Tuyên Đế rất kinh ngạc. Từ đó người đương thời tranh nhau học Sơn Hải Kinh. Nhiều người bàn cho rằng đó chỉ là hình tượng của cái thây, không phải thân thật. Tôi nghĩ rằng chuyện linh thiêng quái dị, biến hóa, thì khó lấy lẽ thường mà đoán; vật nhận khí lạ, sinh ra từ chỗ không ngờ, không thể suy theo lẽ vận hành thông thường, cũng không thể đo bằng những con số gần gũi. Thời Ngụy có người đào mộ một vị vua nhà Chu xưa, thấy một người con gái bị chôn theo, không chết cũng không sống; vài ngày thì có hơi thở, vài tháng thì nói được, trông như người chừng hai mươi tuổi. Người ta đưa cô về kinh đô, Quách thái hậu thương yêu nuôi dưỡng, lúc nào cũng cho ở bên mình, hơn mười năm. Thái hậu mất, cô gái thương nhớ khóc lóc hơn một năm rồi chết. Chuyện này cũng thuộc loại ấy.

 Nhậm Thần xét: Bài "Đồ tán" (bài thơ ngắn vịnh tranh minh họa Sơn Hải Kinh, của Quách Phác) viết: "Đời Hán đập tảng đá, bên trong là Nguy; họ Lưu nhận ra, các quan không ai biết; thật đáng gọi là học rộng, Sơn Hải Kinh quả là kỳ lạ." Sách "Luận hành" của Vương Sung nói: Đổng Trọng Thư thấy chim Trùng Thường, Lưu Tử Chính hiểu được thây của Nhị. Lý Thương (?) nói bọn Cộng Công, Xi Vưu cùng một phe với Nhị (?). Bài tựa "Tuyển" của Vương Thế Trinh: "Nhị được nêu ra ở Trung Sơn, Tam Thương để lại dấu ở sông Lạc (?)." Bài phú "Phóng chiêu" của Lư Nam: "Nhị bị trói ngoặt trong nhà đá tròn (?)." Lại bài phú "Thù đức": "Nới sự xiềng xích tàn ác của Nhị, mở nỗi nhớ thiêng của cột hoa biểu (?)." Lại thơ: "Nhị bị trói nơi cõi tối, nhà đá cùm cả hai chân." Đều chỉ việc này. Lại sách "Độc dị chí" chép: Lưu Hâm nói cái thây ở Sơ Thuộc phải có bé gái bảy tuổi cho bú sữa thì sẽ hóa thành người; vua làm theo lời ấy, cái thây bèn đối đáp được. Cho nên sách "Bác vật chí" (?) nói: "Lấy sữa con gái thì cái thây ở Sơ Thuộc nói được" — lời ấy cũng hoang đường. Sách "Uyển Ủy dư biên" nói: Lưu Hướng nhận ra cái thây bị gông cùm của Nhị, có lẽ là xác cứng mấy nghìn năm không mục. Nay bên dòng khe Tầm có hang Trọng Nhân, trong hang có xác cứng, không biết đã bao nhiêu năm. Lại có sách chép rằng người sinh vào ngày mồng năm tháng năm thì xác không thối rữa. Đều là thuộc loại này.

 Có một đầm lớn rộng trăm dặm vuông, là nơi các loài chim sinh đẻ và thay lông.

 Quách chú: trăm loài chim sinh đẻ, nuôi con ở đây và rụng lông cánh ở đây.

 Nhậm Thần xét: sách "Trúc thư kỷ niên" chép: "Vua đi đánh phương bắc, đến vùng cát chảy, nơi lông chim chất dày nghìn dặm" — chính là chỗ này. Bài "Đồ tán" viết: "Đất gọi là Tích Vũ (lông chất đống), rộng trăm dặm vuông; chim bầy tụ như mây, vỗ cánh như sấm dậy; Mục Vương quay xe về, cho ngựa Lục Nhĩ nghỉ (?) ở đây."

 Đầm ấy ở phía bắc Nhạn Môn. Núi Nhạn Môn, chim nhạn bay ra từ giữa núi. Núi ấy ở phía bắc Cao Liễu.

 Nhậm Thần xét: bài "Biệt phú" của Giang Yêm: "Sông Liêu mênh mông không bờ, núi Nhạn cao chạm mây." Bài "Nhạn phú" của Ngô Thục: "Vào Lương Châu mà vượt ải, qua Cao Liễu mà biết cửa." Sách "Nhất thống chí" chép: núi Nhạn Môn ở cách Đại Châu ba mươi lăm dặm về phía bắc, chim nhạn bay ra qua cửa núi nên có tên ấy; còn gọi là ải Nhạn Môn; nay có cửa quan Nhạn Môn; đời Tùy có huyện Nhạn Môn.

 Cao Liễu ở phía bắc đất Đại.

 Nhậm Thần xét: sách "Thủy kinh chú" chép: Cao Liễu ở trong đất Đại, núi non trùng trùng điệp điệp, ráng bốc mây cao, dãy núi nối liền chạy về phía đông ra tới ải Liêu. Tờ biểu của Từ Lăng khuyên Lương Nguyên Đế lên ngôi có câu: "Cao Liễu sinh gió, Phù Tang ngậm mặt trời." Bia Túc quốc công của Dữu Tín: "Tiếng tăm hùng mạnh ở Cao Liễu." Lại bia Triệu Quảng: "Phía nam nhìn xuống Cao Liễu." Bia Khổng Tử của Dương Quýnh: "Soi Cao Liễu mà đối với Phù Tang." Đều là chỉ đất này.

 Mộ của Hậu Tắc (thủy tổ nhà Chu, người dạy dân trồng trọt) có núi sông bao quanh.

 Quách chú: ở vùng đồng Quảng Đô.

 Mộ ấy ở phía tây nước Để.

 Nước của họ Phong ở Lưu Hoàng.

 Nhậm Thần xét: một bản viết là "Phong" với chữ khác.

 Bên trong rộng ba trăm dặm vuông.

 Quách chú: nói về phần trong thành của nước ấy.

 Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" chép: Lưu Hoàng, Ốc Dân ở phía bắc, rộng ba trăm dặm vuông. Sách "Quốc danh ký" của La Bí chép: Lưu Hoàng mang họ Tân, ở phía đông vùng Tam Ba.

 Có đường đi ra bốn phía.

 Quách chú: "đồ" là đường đi.

 Nhậm Thần xét: bài "Đồ tán" viết: "Thành vây ba trăm dặm, liền với sông (?); rợ này động thì bụi bay mù mịt, hơi bốc lên như sương dày; sao có thể đến đó mà rong chơi thỏa thích."

 Bên trong có núi, ở phía tây mộ Hậu Tắc.

 Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh (?) nói Thái Hạo (một vị vua thời thượng cổ) lúc đầu dựng nước ở đây.

 Lưu Sa (dòng cát chảy) bắt nguồn từ núi Chung.

 Nhậm Thần xét: Lưu Sa tức là vùng cát kêu, người và ngựa giẫm lên thì phát ra tiếng. Sách "Quát địa tượng" chép: "Nước có thần suối treo, núi có điều lạ là cát kêu." Thiên "Vương chế" chép: "Phía tây chưa đến hết vùng Lưu Sa." Thiên "Vũ cống" chép: "Phía tây phủ đến Lưu Sa." Bài "Chiêu hồn" của Tống Ngọc: "Mối nguy ở phương tây là cát chảy nghìn dặm." Sách "Tấn thư" chép: Nhược Thủy chảy ra từ Lưu Sa, cát chảy đi cùng với nước, ở phía bắc quận Tây Hải. Sách "Ung đại ký" chép: núi Minh Sa (núi cát kêu) ở cách thành vệ Hà Châu bảy dặm về phía nam, còn gọi là núi Sa Giác; cát như cám khô, khi trời trong sáng thì tiếng cát kêu vọng vào tận trong thành. Sách "Thủy kinh" chép: đất Lưu Sa ở phía đông bắc huyện Cư Diên, quận Trương Dịch. Sách "Ngũ Đại sử" chép: cách châu mười dặm về phía nam có núi Minh Sa, mùa đông mùa hè đều ầm ầm có tiếng như sấm. Sách "Thư truyện" của Thái Trầm chép: cách Hà Châu tám mươi dặm về phía tây, cát chạy theo gió nên gọi là Lưu Sa. Phương Quân nói: Tây An châu tức Diêm châu đời Đường, đi về phía tây sáu ngày thì đến Lưu Sa, cát sâu và mịn, ngập đến ống chân ngựa, không có nguồn nước, chỉ là cát khô mà thôi; đi thêm hai ngày nữa thì đến Tây Hải. Thẩm Quát ghi: phía tây bắc vùng Phu Diên có sông Phạm, tức là cát bùn, người phương bắc gọi là "cát sống"; người ngựa giẫm lên thì mọi chỗ xung quanh đều rung động như người đi trên tấm màn, nhưng chỗ đặt chân thì rất cứng; nếu gặp một chỗ lún (?) thì người, ngựa, lạc đà, xe cộ đều lập tức chìm mất. Có người nói đây chính là Lưu Sa. Sách "Lộ sử" cũng gọi là "cát thần". Bài "Đồ tán" viết: "Trời ngăn trong với ngoài, chia ranh bằng cát chảy; vắt ngang như dải lưng ở tận cùng phía tây, bờ sụt uốn khúc quanh co; đổ vào Hắc Thủy, mãi nhấn chìm những làn sóng còn sót." Lại sách "Lĩnh hải dị văn" chép: bãi Vạn Lý Trường Sa ở phía đông nam bãi Vạn Lý Thạch Đường, tức là sông Lưu Sa. Tôi ngờ đó là hạ lưu của Lưu Sa.

 Dòng cát chảy về phía tây, rồi chảy về phía nam đến gò Côn Lôn, rồi chảy về phía tây nam vào biển, đến núi Hắc Thủy.

 Quách chú: nay là đầm Cư Diên ở vùng Tây Hải, tức cái mà sách "Thượng thư" gọi là Lưu Sa, hình dạng như vầng trăng mới mọc ngày mồng năm.

 Nhậm Thần xét: Dương Thận nói ý là hình như nửa vầng trăng. Thơ Đường có câu: "Bãi bên sông như vầng trăng khuyết."

 Đông Hồ ở phía đông đầm lớn.

 Người Di ở phía đông Đông Hồ.

 Nước Mạch ở phía đông bắc sông Hán, đất gần nước Yên, bị nước Yên diệt.

 Chim Mạnh

 Quách chú: cũng là tên một loài chim.

 ở phía đông bắc nước Mạch. Chim ấy có vằn màu đỏ, vàng, xanh, quay mặt về hướng đông.

 Nhậm Thần xét: sách "Thích nghĩa" nói: chim Mạnh không gắn với điều gì ở đoạn trên mà riêng đứng thành một mục ghi chép; có lẽ chúng tụ họp thành bầy như nước Khuyển chăng.

 Gò Côn Lôn trong bốn biển ở phía tây bắc.

 Quách chú: nói "trong bốn biển" là để cho rõ rằng ngoài biển còn có một núi Côn Lôn khác.

 Nhậm Thần xét: Vương Sùng Khánh nói ngờ đây là chép lặp, e rằng không có hai núi Côn Lôn.

 Đây là "hạ đô" của Thiên đế (kinh đô của Thiên đế ở dưới trần). Gò Côn Lôn rộng tám trăm dặm vuông, cao một vạn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao xưa, khoảng bảy đến tám thước).

 Quách chú: đều là nói về chiều rộng, chiều dài, độ cao thấp của nền gò. Từ đây lên trên còn hơn hai nghìn năm trăm dặm, trên đỉnh có suối nước ngọt như rượu và ao hoa; cách núi Tung Cao năm vạn dặm, có lẽ là chính giữa trời đất. Thấy chép trong sách "Vũ bản kỷ".

 Nhậm Thần xét: sách "Biện châu ký" (?) chép: Côn Lôn có ba góc, chính bắc là đỉnh Lãng Phong, chính tây là Huyền Phố Đài, chính đông là cung Côn Lôn. Sách "Thần dị kinh" chép: Côn Lôn có cột đồng, cao vào tận trời, gọi là "cột trời", chu vi ba nghìn dặm, tròn như được gọt. Thiên "Toại cổ" của Giang Yêm viết: "Gò Côn Lôn, biển nằm ở khoảng ấy; cách đất Tông Chu (kinh đô nhà Chu) kia một vạn hai nghìn dặm."

 Trên đó có lúa cây, cao năm tầm (tầm: đơn vị đo chiều dài xưa, bằng tám thước), to năm ôm.

 Quách chú: lúa cây là một loại lúa, mọc ở bờ khuỷu sông Hắc Thủy, ăn được. Thấy chép trong sách "Mục Thiên Tử truyện".

 Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" chép: Côn Lôn cao một vạn một nghìn dặm, một trăm mười bốn bước, ba thước sáu tấc; trên có lúa cây dài năm tầm. Lý Thiện nói: lúa này sinh ra khi hành Mộc thịnh, chết đi khi hành Mộc suy (theo thuyết Ngũ hành, Mộc là một trong năm yếu tố cơ bản, ứng với mùa xuân), nên gọi là lúa cây. Sách "Bão Phác Tử" chép: trên Côn Lôn có lúa cây cao bốn trượng chín thước. Sách "Sự vật cám châu" chép: lúa cây mọc vào tháng hai, chín vào tháng tám. Bài "Tư huyền phú" của Trương Hành: "Khơi lại giấc mộng xưa nơi lúa cây, trên đồi cao Côn Lôn." Bài "Thất mệnh" của Trương Cảnh Dương: "Kê ở Đại Lương, lúa ở núi Quỳnh"; lời chú nói lúa núi Quỳnh tức là lúa cây ở Côn Lôn. Bài phú "Tề sơn" của Đản Viên Tử: "Thong dong mà dừng bước, ngẩng nhìn lúa cây ở đó." Thơ Liễu Tông Nguyên: "Vạch núi tìm đến tận lúa cây, cưỡi biển vượt quá cây bàn đào." Bài "Đồ tán" viết: "Phía nam núi Côn Lôn, nơi khuỷu đất Hồng Lộ, có giống lúa tốt gọi là lúa cây; chẳng ai trồng, chẳng ai cấy, tự nhiên linh thiêng mà mọc." Sách "Tục thông khảo" của Vương Kỳ chép: Cam Ứng Long, quan huyện lệnh Thủy Hưng đời Minh, kể rằng tổ tiên xa của ông đào đất được một cái chum đá, mở ra thấy mấy trăm hạt, mỗi hạt dài hơn ba tấc, lớp vỏ ngoài giống hạt thóc; bóc vỏ nấu chín thì là gạo hạt to; về sau những người ăn đều sống tới một trăm hai, một trăm ba mươi tuổi. Từng đọc sách "Đồ kinh" thấy nói Côn Lôn có lúa cây, ai ăn thì được thọ cao, phải chăng đó là những hạt còn sót lại? Lại có cỏ phi liêm cũng gọi là lúa cây, ăn vào thì nhẹ mình, kéo dài tuổi thọ; cùng tên nhưng khác vật.

 Mỗi mặt núi có chín cái giếng, lấy ngọc làm lan can.

 Quách chú: "hạm" là lan can.

 Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" chép: bên cạnh Côn Lôn có chín cái giếng, có thanh ngọc nằm ngang buộc ở góc tây bắc (?). Sách "Lã thị Xuân thu" có nói đến "giếng ở Côn Lôn".

 Mỗi mặt có chín cửa, cửa có thú Khai Minh canh giữ. Đó là nơi trăm vị thần ở. Nơi ấy nằm giữa vách đá ở tám góc.

 Quách chú: ở giữa vách đá.

 Nhậm Thần xét: sách "Linh bảo kinh" chép: "Năm núi yên vững trấn giữ, núi lớn sừng sững, Côn Lôn và Lãng Phong là nơi Hoàng Lão (Hoàng Đế và Lão Tử, được Đạo giáo tôn thờ) cai quản." Sách "Chẩm trung thư" của Cát Hồng chép: vườn Côn Lôn lấy vàng làm tường thành, thành mỗi bề nghìn dặm; trên thành đặt năm đài vàng, mười hai lầu ngọc, những ngôi nhà bằng hoa quỳnh, phòng màu son tím biếc; bảy thứ báu, vàng ngọc chất cao liền tới trời; thú lớn hàng vạn bầy (?), hương thiêng ức nghìn; là nơi Tây Vương Mẫu Cửu Quang (?) cai quản, các vị tiên nhiều không đếm xuể.

 Bên bờ sông Xích Thủy, nếu không phải là Nhân Nghệ thì không ai lên được vách đá trên đồi núi ấy.

 Quách chú: ý nói nếu không phải người có lòng nhân, hoặc người có tài nghệ như Nghệ, thì không thể leo lên được đồi núi và vách đá hiểm trở này. Nghệ từng đến xin thuốc của Tây Vương Mẫu, đó cũng là nói ông đã đắc đạo. Chữ "Nghệ" có bản viết là "Thánh".

 Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" chép: vua Nghiêu sai Nghệ trừ tai họa cho dân dưới đất, nên gọi là Nhân Nghệ (Nghệ có lòng nhân). Dương Thận trong "Bổ chú" nói: người xưa gọi người có tài nghệ là "Nghệ", không hẳn là chỉ vị vua nước Hữu Cùng.

 Sông Xích Thủy chảy ra từ góc đông nam, chảy về phía đông bắc của núi, rồi chảy về phía tây nam đổ vào Nam Hải, ở phía đông nước Yếm Hỏa.

 Nhậm Thần xét: sách "Quận huyện thích danh" chép: phía nam thành vệ Xích Thủy có sông Xích Thủy, còn gọi là sông Xích Hủy, nguồn ra từ Mang Quách (?).

 Sông Hà (Hoàng Hà) chảy ra từ góc đông bắc, chảy về phía bắc của núi, rồi chảy về tây nam lại vào Bột Hải, lại chảy ra ngoài biển, liền đi về phía tây rồi phía bắc, vào núi Tích Thạch, nơi vua Vũ đã khơi dòng.

 Quách chú: vua Vũ trị thủy, lại khơi thông cho sông chảy ra, nên nói "khơi sông Hà ở Tích Thạch".

 Nhậm Thần xét: "Tây vực truyện" trong sách "Hán thư" chép: sông Hà có hai nguồn, một nguồn ra từ Thông Lĩnh, một nguồn ra từ Vu Điền. Vu Điền ở dưới chân Nam Sơn, sông ở đó chảy về phía bắc hợp với sông Thông Lĩnh, chảy về phía đông vào biển Bồ Xương. Biển Bồ Xương còn gọi là Diêm Trạch (đầm muối), tức là đầm Ửu. Sông lại chảy ngầm dưới đất, rồi trồi ra ở Tích Thạch phía nam, thành sông Hà của Trung Quốc. Thái Trầm nói: Tích Thạch ở huyện Hà Quan, quận Kim Thành. Lại nữa, người xưa nói về nguồn sông Hà không thống nhất: Đô Thực đời Nguyên cho rằng sông Hà ra từ Hỏa Đôn Não Nhi; Tông Lặc đời Minh thân đến tận nơi ấy, lại nói sông ra từ núi Xích (?) Tất Liệt; tóm lại đều là những tên khác của Côn Lôn. Lời chú sách "Nhĩ Nhã" dẫn kinh: "Sông Hà ra từ góc tây bắc Côn Lôn."

 Sông Dương

 Quách chú: chữ này đọc là "tường".

 Nhậm Thần xét: sách "Mục Thiên Tử truyện" chép "ngày Canh Thìn vượt sông Dương", chính là sông này. Cao Dụ chú sách Hoài Nam nói: sông Dương chảy qua đất Để Đạo ở Lũng Tây, về phía đông đến Vũ Đô thì thành sông Hán Dương.

 Sông Dương và sông Hắc Thủy chảy ra từ góc tây bắc, chảy về phía đông, đi về đông, lại về đông bắc, rồi về nam vào biển, ở phía nam nước Vũ Dân. Sông Nhược Thủy và sông Thanh Thủy chảy ra từ góc tây nam, chảy về phía đông, lại về bắc, lại về tây nam, đi qua phía đông chỗ chim Tất Phương.

 Quách chú: "Tây vực truyện" chép: nước Ô Dặc cách Trường An hơn một vạn năm nghìn dặm; đi về phía tây chừng hơn trăm ngày thì đến nước Điều Chi, giáp Tây Hải; các bậc già cả truyền rằng có Nhược Thủy và Tây Vương Mẫu. "Đông Di truyện" cũng nói ngoài Trường Thành mấy nghìn dặm cũng có Nhược Thủy. Đều là chưa ai thấy. Sách "Hoài Nam Tử" chép: Nhược Thủy ra từ Cùng Thạch; Cùng Thạch nay ở Na Nhiễm (?) thuộc quận Tây; có lẽ đó là nguồn của một nhánh sông.

 Nhậm Thần xét: nay ở vùng núi Lựu (một quần đảo ở biển phía tây nam), bốn mặt giáp biển, các "lựu" nhỏ (dòng xoáy quanh bãi cạn) có tới khoảng ba nghìn; thuyền đi gặp gió mà bị cuốn vào lựu thì chìm; người địa phương nói đây là "ba nghìn dặm Nhược Thủy".

 Phía nam Côn Lôn có vực sâu ba trăm nhận.

 Quách chú: là vực thiêng.

 Thú Khai Minh thân to như hổ mà có chín đầu, đầu nào cũng mặt người, quay mặt về phía đông đứng trên Côn Lôn.

 Quách chú: là thú của trời. Bài minh viết: "Khai Minh là thú, nhận tinh khí của trời; trừng mắt nhìn Côn Lôn, uy chấn trăm thần."

 Nhậm Thần xét: sách "Biền nhã" chép: hổ to mà đuôi dài gọi là Tù Nhĩ, đuôi dài mà có năm màu gọi là Sô Ngô, chín đầu mặt người gọi là Khai Minh. Bài "Đồ tán" viết: "Khai Minh thú trời, nhận tinh khí của trời; thân hổ mặt người, tỏ rõ hình dạng phi thường; trừng nhìn núi Côn, uy làm trăm thần khiếp sợ." Bài nhạc phủ của Lưu Cơ: "Sai khiến Khai Minh mở cửa nhà Thiên đế." Lại sách "Bão Phác Tử" nói: Côn Lôn có các thần thú như sư tử, Tịch Tà, Thiên Lộc, Tiêu Dương; có năm thành mười hai lầu; dưới có rồng xanh, hổ trắng, rắn uốn (?). Như vậy không phải chỉ có mỗi Khai Minh.

 Phía tây Khai Minh có phượng hoàng và chim loan, đều đội rắn trên đầu, chân giẫm rắn, trước ngực có rắn đỏ.

 Phía bắc Khai Minh có thị nhục (một khối thịt sống, cắt ăn rồi lại mọc ra, ăn mãi không hết) và cây châu (cây kết hạt như ngọc trai).

 Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" chép: Tăng Thành có chín tầng, cây châu ở phía tây. Sách "Liệt Tử" chép: trên núi Bồng Lai, cây châu, cây cán mọc thành bụi. Lý Thời Trân cho rằng cây châu tức là cây lang can, vì người xưa phần nhiều gọi đá đẹp là châu; sách "Quảng nhã" gọi lưu ly, san hô đều là châu, quả đúng như vậy. Nhưng đoạn dưới lại có cây lang can, không lẽ trước sau gọi bằng tên khác nhau mà lại còn chép lặp, nên tôi chưa dám tin. Lại xét: sách "Ký Việt tập" của Hùng Đại Cổ nói từng thấy người Đản (dân sống trên sông nước) có được mấy gánh cây châu tử; sách "Nhật trát" của Điền Nghệ Hành cũng cho rằng vùng Lĩnh Nam có cây châu tử; lại Hải ngoại kinh có cây tam châu; vậy cây châu hẳn tự là một loài riêng. Phải chăng đó chính là "rừng quý" mà Vương Tử Niên nói đến? Bài "Châu phú" của Ngô Thục: "Ở Tằng Thành cây bày hàng, nơi Khai Minh trồng khắp." Bài tựa "Nam giao tụng" của Lương Giản Văn Đế: "Cây châu, chim trắng, vượt qua đất của cành lửa." Bài "Cửu Thành cung tụng" của Vương Bột: "Ao chia từ nước Dao Trì, hoa vươn qua rừng châu." Bài "Tráng du ca" của Cố Khởi Nguyên: "Nấm vàng sao mà phấp phới, cây châu sao mà xum xuê." Bài phú "Yến Dao Trì" của Trương Trọng Tố: "Ba con chim phấp phới, lướt qua cây châu theo nhau." Bài "Tiểu du tiên thi" của Dương Duy Trinh: "Chim đà gấm hót trong rừng cây châu." Thơ Hoàng Đạo Chu: "San hô sinh trong biển, cây châu mọc trên núi hiểm." Bài "Vọng tiên dao" của Hứa Cảnh Phàn: "Ba hoa trên cây châu, mây xuân thơm ngát." Đều bắt nguồn từ đây. Lại sách "Luận hành" của Vương Sung nói: cây châu giống ngọc trai nhưng không phải ngọc trai thật.

 Có cây văn ngọc,

 Quách chú: cây ngọc năm màu.

 Nhậm Thần xét: sách "Thập di ký" của Vương Gia chép: tầng thứ sáu của núi Côn Lôn có cây ngọc năm màu, bóng rợp năm trăm dặm, ban đêm soi xuống mặt nước, ánh sáng như đuốc. Sách "Quát địa tượng" chép: phía bắc gò Côn Lôn có cây ngọc. Sách "Hoài Nam Tử" chép: có cây ngọc ở trên sông Xích Thủy. Sách "Bão Phác Tử" chép: Côn Lôn có cây châu ngọc, cây sa đường, cây lang can, cây bích côi, cây mận ngọc, cây đào ngọc; mỗi khi gió nổi, cành lá hoa của cây châu ngọc gõ vào nhau, tự thành năm âm. Lại bài "Cam Tuyền phú" của Dương Hùng: "Cây ngọc biếc xanh um"; Nhan Sư Cổ chú rằng cây ngọc là gom các thứ báu lại mà làm thành. Sách "Hán Vũ cố sự" chép: vua dựng màn Giáp, màn Ất, trước sân trồng cây ngọc. Sách "Tam phụ hoàng đồ" chép: phía bắc cung Cam Tuyền có cây hòe, nay gọi là cây ngọc. Thơ Kỷ Thiếu Du: "Cây ngọc dựng nghìn tầng." Thơ Tào Thực: "Dây leo xanh men theo cây ngọc." Thơ Dữu Xiển: "Cây ngọc vượt mây, biếc um tùm." Bài "Thất cử" của Lưu (?) đời Lương cũng nói "cây ngọc xanh um". Các thuyết không giống nhau, chưa biết chỉ vật gì. Lại sách "Hoàng khí dương tinh kinh" chép: người ở các tầng trời đều hái hoa của cây châu ngọc để phẩy ánh sáng mặt trời mặt trăng. Sách "Vân cấp thất thiêm" chép: sao Chân Nhân chu vi bảy trăm bảy mươi dặm, sao Minh chu vi tám trăm dặm, trong có cây ngọc quả đỏ, là nơi chim cánh vàng đậu; lại nói ao Lưu Mịch rộng nghìn dặm, trong có cây ngọc. Những thuyết ấy có vẻ gần với hoang đường.

 cây vu kỳ,

 Quách chú: vu kỳ thuộc loại ngọc đỏ. Năm Thiên Tỷ thứ nhất nước Ngô, viên lại quận Lâm Hải là Ngũ Diệu tìm được ở mép nước biển một cây đá cao hơn hai thước, thân và lá màu tía, cong queo nghiêng rủ, có ánh sáng màu sắc, tức là loại cây ngọc. Hai chữ đọc là "vu" và "kỳ".

 Nhậm Thần xét: sách "Nhĩ Nhã" chép: "Vật đẹp của phương đông có ngọc tuân, vu kỳ ở núi Y Vô Lư." Sách "Thuyết văn" chép: vu kỳ là thứ đá giống ngọc. Sách "Mục Thiên Tử truyện" chép: nơi họ Trọng canh giữ gọi là Vu Kỳ Kiếu Vĩ (?). Sách "Biền nhã" chép: trường chiên (?), vu kỳ là ngọc đẹp. Sách "Thần dị kinh" chép: núi Doanh Châu có cây kỳ, cỏ dao. Thơ Vũ Bá Phấn: "Cây kỳ năm năm lá ngọc mới." Bài châm "Chức cống đồ" của Hoàng Cơ Thủy: "Hoa điều, vu kỳ." Bài phú "Thái Hòa sơn" của họ Vương: "Ngọc cơ, ngọc chiên, vu kỳ." Phú của Lư Nam: "Cỏ dao bích, cây vu kỳ." Bài "Đồ tán" viết: "Văn ngọc và vu kỳ mọc thành bụi; lá biếc rủ mềm mại, cành đỏ lung linh; ánh ngọc đua nhau rực rỡ, màu đẹp như rồng lửa." Dương Thận trong "Bổ chú" nói vu kỳ tức là cây san hô, chưa rõ đúng sai. Lại phú của Tôn Xước: "Cây kỳ rực rỡ mà rủ hạt ngọc"; bài ca của Minh Hoàng: "Cây kỳ trước sân đã vin tới được" — đó là chỉ chung các loài cây khác. Lại sách "Lục triều sự tích" nói trước chùa Bảo Lâm có cây kỳ, ngờ rằng cũng là cùng tên mà khác vật.

 cây bất tử,

 Quách chú: nói về sự sống lâu.

 Nhậm Thần xét: sách "Hồng liệt giải" (tức Hoài Nam Tử) chép: cây ngọc, cây tuyền, cây bất tử ở phía tây Côn Lôn. Sách "Lạc Dương ký" chép: trước điện Minh Quang có hai cây trường sinh. Sách "Lâm trung ký" chép: sau điện Kim Hoa có cây trường sinh, đời gọi là cây trường sinh của Tây Vương Mẫu. Đều là cây bất tử. Bài "Tư huyền phú" của Trương Hành: "Lên tòa thành nhiều tầng ở Phòng Phong (?), lấy gỗ bất tử dựng làm giường." Bia Thiên Thai của Từ Lăng: "Cỏ bất tử còn được khen ở cõi nam xa, cây trường sinh vẫn vươn cao ở Côn Lôn phía tây" — nói về điều này. Bài "Đồ tán" viết: "Muôn vật thoáng hiện, đời người như gửi tạm; cây bất tử thì tuổi thọ trùm cả trời đất; xin thuốc của Tây Vương Mẫu, ai được như Nghệ."

 phượng hoàng và chim loan đều đội cái khiên,

 Quách chú: chữ này đọc là "phạt", nghĩa là cái khiên.

 lại có Ly Châu,

 Nhậm Thần xét: còn có tên là Ly Du.

 có lúa cây, cây bách, Cam Thủy (nước ngọt),

 Quách chú: tức là suối nước ngọt như rượu.

 cây Thánh,

 Quách chú: ăn vào thì làm người ta khôn sáng như bậc thánh.

 Nhậm Thần xét: bài "Đồ tán" viết: "Suối ngọt, cây khôn, nuôi phần thiêng, trọn bản tính; thêm sự hòa hợp của khí, trừ sự mê lầm (?) của thần trí; cần gì phải sinh ra đã biết rồi mới thành thánh."

 Mạn Đoái,

 Quách chú: chưa rõ.

 một thuyết gọi là Đĩnh Mộc Nha Giao.

 Quách chú: sách Hoài Nam viết là "cây toàn", tức ngọc toàn.

 Phía đông Khai Minh có Vu Bành, Vu Để, Vu Dương, Vu Lý, Vu Phàm, Vu Tướng ("vu": thầy cúng, người làm phép thông với thần linh, thời xưa kiêm cả chữa bệnh).

 Quách chú: đều là thần y. Sách "Thế bản" chép: Vu Bành làm ra nghề y. Sách "Sở từ" chép: "Thiên đế bảo Vu Dương."

 Nhậm Thần xét: sách "Trung thiên dật điển" chép: Vu Bành hỏi về đạo lặn xuống vực sâu, thấu lên tới trời; lại nói Thiên đế cùng Vu Bành đến phía bắc sông Tế (?). Sách "Lã thị Xuân thu", sách "Thuyết văn" của Hứa Thận, sách "Y thuyết" của Trương Quý Minh đều nói Vu Bành là người đầu tiên làm nghề y. Bài phú "Phóng chiêu" của Lư Nam: "Quan Thái bốc (quan đứng đầu việc bói toán) Vu Bành." Sách "Lộ sử" chép: Hoàng Đế sai Vu Dương lo việc bói bằng cỏ thi. Bia Văn công của Tô Thức: "Ca ngâm, Thiên đế sai xuống, gọi Vu Dương đến chiêu hồn." Bài vãn ca của Vương Thế Trinh: "Ngửa lên hỏi thầy Vu Dương, sao có thể vì ta mà cân nhắc." Lại bài "Ly mẫn": "Gọi Từ Ngô xét án ta, Vu Dương dựa vào đó mà bắt." Bài phú của Cố Khởi Nguyên: "Chó giữ cửa nhà trời sủa gầm gừ ở Uất Tiêu, ai gọi Tuế Sùng cùng Vu Dương." Sách "Miệt mông tập": "Nén buồn mà trở về, bói hỏi Vu Dương." Lại sách "Vị uyển" chép: Vu Dương là con gái Thiên đế, chủ việc vu. Sách "Đồng tính danh lục" của Dư Dần chép: Hải nội Tây kinh nói phía đông Khai Minh có sáu vu, đều là thần y; Đại hoang Tây kinh nói ở Phong Thư Ngọc Môn có mười vu lên xuống núi Linh; trong đó có hai Vu Bành, hai Vu Để, ngờ rằng không phải cùng một người, nên mới thấy chép lặp mà mỗi người ở một núi.

 Các vu đứng kẹp hai bên thây của Yết Dữ, đều cầm thuốc bất tử để ngăn,

 Quách chú: để đẩy lùi khí chết, cầu cho sống lại.

 Yết Dữ là loài thân rắn mặt người, bị bề tôi của Nhị giết chết.

 Nhậm Thần xét: bài "Đồ tán" viết: "Yết Dữ không có tội, bị Nhị làm hại; Thiên đế sai các vu cầm thuốc đứng kẹp hai bên canh giữ; rồi nó chìm xuống vực sâu, biến thành loài đầu rồng."

 Có cây Phục Thường.

 Quách chú: cây Phục Thường chưa rõ là cây gì.

 Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" chép: cây sa đường, cây lang can ở phía đông Côn Lôn. Phục Thường ngờ là cây sa đường.

 Trên cây có người ba đầu canh giữ cây lang can.

 Quách chú: hạt lang can giống ngọc trai. Sách "Nhĩ Nhã" chép: "Vật đẹp của phương tây bắc có lang can ở Côn Lôn." Trang Chu nói: "Có người ba đầu, thay nhau nằm, thay nhau dậy để canh giữ lang can và vu kỳ" — chính là nói người này.

 Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" chép: phương nam có loài chim tên là [khuyết chữ] Thiên, để sinh ra mà ăn [khuyết chữ]; có cây tên là Quỳnh Chi, lấy ngọc cầu lâm, lang can làm quả; Thiên lại [khuyết chữ] sinh ra Ly Châu, một người ba đầu, thay nhau nằm thay nhau dậy để canh giữ lang can (?). Tờ biểu của Hoàng Đạo Chu: "Đại thần thì gần gũi mà tiểu thần thì thân thiết, như kẻ canh giữ quả lang can của phượng hoàng." Sách "Kê thụy lục": "Người canh lang can, [khuyết chữ] dâng thiên Hồng Phạm" — đều bắt nguồn từ đây. Bài "Đồ tán" viết: "Phục Thường và lang can là cây lạ của núi Côn; quả đỏ như ngọc rời rạc, lá xanh như ngọc biếc trải ra; người ba đầu canh giữ, thay nhau trông, thay nhau ngó." Sách "Thập di ký" chép: Côn Lôn có ngọc cầu lâm, lang can. Lời chú sách "Tuân Tử": núi Côn Lôn có cây lang can; lang can có lẽ là thứ đá giống ngọc trai, có thể dùng làm đồ trang sức trên mũ miện. Thiên "Vũ cống" chép: Ung Châu dâng cống ngọc cầu lâm, lang can. Bài "Tứ sầu thi" của Trương Hành: "Người đẹp tặng ta lang can vàng." Thơ "Tây Trường An" (?): "Chén lông vũ, lang can biếc." Thơ Lý Bạch: "Phượng hoàng chẳng mổ thóc, thứ nó ăn là lang can." Sách "Bản thảo" gọi là thanh châu (ngọc xanh); sách "Biệt lục" gọi là thạch châu (ngọc đá), có nơi gọi là thạch lan can.

 Phía nam Khai Minh có cây,

 Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam Tử" chép: cây giáng ở phía nam Côn Lôn.

 có chim sáu đầu, có giao,

 Quách chú: giao giống rắn mà có bốn chân, thuộc loài rồng.

 có rắn phúc,

 Nhậm Thần xét: sách "Nhĩ Nhã" chép: rắn phúc ngang ba thốn (?), đầu to như ngón tay cái. Lời sớ chép: phía nam vùng Giang Hoài gọi là phúc, phía bắc Giang Hoài gọi là hủy. Bài tựa sách "Bản thảo" nói: các loài có vảy đều đẻ trứng, riêng rắn phúc đẻ con.

 có con vụ (loài khỉ đuôi dài), con báo, cây Điểu Trật,

 Quách chú: tên cây, chưa rõ.

 trồng cây quanh ao để làm dấu cho ao,

 Quách chú: nói trồng hàng cây để đánh dấu ao, tức là ao Hoa.

 có chim Tụng,

 Quách chú: tên chim, hình dạng chưa rõ.

 có chim chuẩn,

 Quách chú: là chim điêu (một loài chim săn mồi lớn). Sách "Mục Thiên Tử truyện" chép: "Ở đó có chim chuẩn trắng, chim điêu xanh." Chữ này đọc như chữ "duẩn" trong "măng tre".

 Nhậm Thần xét: chữ này có khi bỏ bộ "điểu" mà viết; Kinh Dịch có câu "bắn chim chuẩn trên bức tường cao".

 và có thị nhục.

 Sơn Hải Kinh quảng chú, quyển mười một (hết).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video