Thiên 33 — Kinh các xứ trong biển phía Bắc (quyển 12)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tổng tập sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định)

 Sơn hải kinh quảng chú (bản chú giải mở rộng sách Sơn hải kinh), quyển 12

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải

 Hải nội bắc kinh (thiên ghi các vùng phía bắc ở trong biển)

 Từ góc tây bắc trong biển trở về phía đông.

 Núi Xà Vu: trên núi có người cầm cây gậy, quay mặt về phía đông mà đứng. Có thuyết gọi là núi … (?).
 (Quách nói — tức Quách Phác, người chú giải Sơn hải kinh đời Tấn: chữ "bôi" có bản viết là "bổng", hai chữ như nhau. Nhậm Thần xét — tức lời bàn của người soạn sách này: Dương thị trong sách "Cổ vận" nói chữ "bôi" và chữ "bổng" xưa dùng thông nhau, nghĩa là cây gậy lớn, đọc như chữ "bổng" trong "đánh bằng gậy"; đọc theo âm "bôi" (cái chén) là sai. Lại Lâm Mậu Hòe trong sách "Tự khảo" nói: Quách Phác chú chữ "bôi" có bản viết là "bổng", ấy là gậy gỗ,

 đọc theo thanh thượng (một trong bốn thanh điệu của tiếng Hán xưa: bình, thượng, khứ, nhập). Vậy sao Dụng Tu (tên chữ của Dương Thận) lại cho chữ ấy đọc thanh khứ? Chu Hối Ông (tức Chu Hi) nói: các thiên trong Sơn hải kinh ghi rất nhiều vật lạ biết bay biết chạy, chỗ thì nói "quay về phía đông", chỗ thì nói "đầu hướng về phía đông", đều là những dáng cố định không thay đổi; ngờ rằng sách vốn dựa theo tranh vẽ mà viết, chứ không phải thật sự ghi rằng nơi đó có vật đó.)

 Tây Vương Mẫu (vị nữ thần trong thần thoại Trung Hoa) tựa vào ghế, đầu đội "thắng" (một thứ đồ trang sức cài tóc) và chống gậy. (Quách nói: "thê" nghĩa là tựa vào.) Phía nam có ba con chim xanh đi lấy thức ăn cho Tây Vương Mẫu. (Quách nói: lại có chim ba chân lo việc sai phái.) Ở phía bắc gò Côn Lôn.
 Có người tên là Đại Hành Bá cầm cây giáo qua. Phía đông có nước Khuyển Phong. (Quách nói: xưa con chó Bàn Hồ giết được vua Nhung, vua Cao Tân gả con gái đẹp cho nó, nhưng không dạy dỗ được, bèn thả trôi ra giữa biển phía đông nam Cối Kê (?), được đất ba trăm dặm thì phong cho ở đó; sinh con trai thì là chó, con gái thì là người đẹp; đó là dân nước Cẩu Phong.
 Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói người Man ở Trường Sa, Vũ Lăng ngày nay là con cháu chó Bàn Hồ. Sách "Chư Miêu khảo" của Du Biện nói: dân bản địa ở Ma Dương đều là giống Bàn Hồ, cùng tổ tiên với người Miêu; có một làng có tảng đá gọi là đá Bàn Hồ, dân cùng nhau thờ cúng; có người Ngật Lão, tổ tiên cũng cùng một họ.) Thây của Nhị Phụ (?) ở phía đông Đại Hành Bá.

 Nước Khuyển Phong còn gọi là nước Khuyển Nhung. (Quách nói: con cháu Hoàng Đế là Thập Minh (?) sinh ra hai con chó trắng, tự phối đực cái với nhau, rồi thành ra nước này.) Hình dáng như chó. (Quách nói: tức là nước Chó.
 Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử nói nước Chó ở phía đông nó. Sách "Sự vật cám châu" nói: người nước Chó thân người đầu chó, lông dài, không mặc áo, nói năng như tiếng tru; vợ họ đều là người, nói được tiếng Hán, ở hang, ăn đồ sống.) Có một cô gái đang quỳ dâng chén thức ăn. (Quách nói: là cho chó ăn.)
 Có ngựa vằn, thân trắng như lụa, bờm đỏ. (Quách nói: màu trắng như lụa trắng. Nhậm Thần xét: bài thơ "Ngựa" của Lý Hạ có câu "bờm cháy, màu đỏ phai" là nói đến giống này.) Mắt như vàng ròng, tên là Cát Lượng. (Quách nói: có bản viết là Cát Lương.) Cưỡi nó thì sống được nghìn tuổi.
 (Quách nói: sách Chu thư chép: nước Khuyển Nhung có ngựa vằn bờm đỏ thân trắng, mắt như vàng ròng, gọi là ngựa Cát Hoàng, dâng lên vào đời Chu Thành Vương. Sách Lục thao nói: thân vằn, bờm đỏ, mắt vàng ròng, cổ như đuôi gà, gọi là ngựa Kê Tư. Sách Đại truyện nói: thân lốm đốm, bờm đỏ, mắt như mắt gà. Sơn hải kinh cũng có ngựa Cát Hoàng cưỡi thì sống nghìn tuổi. Chỉ có tên gọi khác nhau, lời kể sai lệch chút ít, thực ra là cùng một con vật; nay dẫn ra rộng rãi để mở mang thêm điều lạ.
 Nhậm Thần xét: lời chú và lời giảng sách Công Dương chép: Văn Vương được ngựa trắng bờm đỏ và con sò lớn. Sách "Lễ đẩu uy nghi" nói: ngựa trắng bờm đỏ là điềm lành cho Văn Vương. Vương Ứng Lân chú thiên "Vương hội" nói: ngựa Cát Hoàng do đất phía tây dâng lên vào đời Chu Văn Vương. Sách Thượng thư đại truyện nói: Tán Nghi Sinh đến chỗ họ Khuyển Nhung, lấy ngựa đẹp thân lốm đốm, bờm đỏ, mắt gà, lấy chín sáu con (?).
 Sách "Thụy ứng đồ" nói: Đằng Hoàng là ngựa thần, còn có tên là Cát Quang. Sách Thuyết văn nói: ngựa bờm đỏ thân trắng, mắt vàng ròng, tên là … (?) ; sách Tự vựng viết là "văn". Hoài Nam Tử nói: ngựa ở đầm gọi là Cát Lương. Sách Bác vật chí nói: ngựa vằn bờm đỏ thân trắng, gọi là ngựa Cổ Hoàng.
 Lại sách "Ngũ âm tập vận" dẫn kinh rằng: nước Khuyển Phong có ngựa vằn thân trắng, bờm (?) đỏ, tên là Cổ Lang. Sách "Nghệ văn loại tụ" dẫn kinh rằng: nước Khuyển Phong có ngựa vằn thân trắng, (bờm) đỏ, tên là Cát Cương. Tên gọi mỗi nơi một khác, là do các bản cổ khác nhau.
 Đồ tán (lời tán ca ngợi kèm theo tranh vẽ, do Quách Phác làm) nói: Tinh khí của kim, bờm đỏ, đi như rồng, phi nhanh; đến thời thì ứng hội (?), lao vút như chim hồng, bụi chưa kịp bay lên; đó gọi là Cát Hoàng, đã giải thoát bậc thánh khỏi ngục Dữu Lý (nơi vua Trụ giam Chu Văn Vương).)

 Nước … (?) ở phía bắc thây Nhị Phụ, sinh vật ở đó mặt người mà chỉ có một mắt. Có thuyết nói thần Nhị Phụ ở phía đông nước ấy, hình dạng mặt người thân rắn.
 (Nhậm Thần xét: sách Luận hành nói phương bắc có nước … (?). Sách "Lãm" nói: Tỳ Xá Na có dân nói tiếng chim, hình dạng như ma (?). Sách "Duệ thặng" của Dương thị nói: nước ấy ở phía tây nước Bác Mã; có người nói việc "đánh nước Quỷ Phương" mà Kinh Dịch nhắc đến chính là nước này.
 Sách "Dư đồ chí" của Lợi Mã Đậu (Matteo Ricci, giáo sĩ người Ý sang Trung Hoa đời Minh) nói: người nước ấy ăn hươu và rắn, tai mắt mũi giống người, chỉ có miệng ở đỉnh đầu; điều này hoàn toàn khác với lời kinh, hẳn là một giống khác.
 Lại Lưu Hội Mạnh nói: nước La Thi nay là Quý Châu; nhưng đất Quý Trúc thuộc miền tây nam, thuyết ấy chưa đúng. Sách "Đàm hội" nói: người nước ấy mặt người thân rắn và một mắt, có lẽ là nói nước này.)

 Đào khuyển (Quách nói: đọc là "Đào"; có bản viết là "Câu", đọc là "Câu") giống chó, màu xanh, ăn người bắt đầu từ cái đầu.
 (Nhậm Thần xét: sách "Đàm hội" nói Đào khuyển giống chó, Câu giống thỏ (?). Bài "Phú người núi Côn Lôn" của Lư Nam có câu: "Khoe chim Tất Phương sai đi mở đường, đuổi Đào khuyển sủa ăng ẳng". Lại bài "Phóng chiêu phú" có câu "Đào khuyển ăng ẳng, ăn từ đầu" cũng dựa vào đây.
 Sách "Thích nghĩa" của Vương thị nói: phàm loài thú ăn thịt nhau đều theo ngày sóc (ngày mồng một âm lịch) và ngày vọng (ngày rằm) làm chuẩn: sau ngày sóc thì ăn đầu trước, sau ngày vọng thì ăn phần dưới thân trước; con này ăn người từ đầu, có lẽ là giống đặc biệt lạ.)

 Cùng Kỳ hình dáng như hổ, có cánh. (Quách nói: lông như lông nhím.
 Nhậm Thần xét: Lã thị Xuân thu nói phía bắc Nhạn Môn là đất của Thao Thiết, Cùng Kỳ. Sách Thái bình ngự lãm nói phương bắc có con thú hình như hổ, có cánh, tên là Cùng Kỳ, chính là con này. Lại Cùng Kỳ, Hỗn Đôn, Đào Ngột, Thao Thiết được gọi là "tứ hung" (bốn kẻ hung ác bị vua Thuấn đày đi xa), là lấy nghĩa từ đây. Bài "Thương Minh phú" của Lư Nam có câu: "Mời ta lên dốc Thái Hoàng để ngắm dân Cùng Kỳ".)
 Nó ăn người bắt đầu từ đầu; người bị ăn thì xõa tóc. Ở phía bắc Đào khuyển. Có thuyết nói nó ăn từ chân.
 Đài Đế Nghiêu, đài Đế Khốc, đài Đế Đan Chu, đài Đế Thuấn, mỗi vị hai đài, đài hình vuông bốn mặt, ở phía đông bắc Côn Lôn.
 (Quách nói: có lẽ đây là những nơi thiên tử đi tuần thú (vua đi tuần xem xét các phương) từng đi qua, người các tộc xa xôi mến ơn đức của bậc thánh nên xây đài, dựng lầu để ghi dấu tích của ngài. Có một bản nói: đó là chỗ giết Tướng Liễu, đất tanh hôi không trồng được ngũ cốc, nên làm thành đài của các vua.
 Nhậm Thần xét: sách "Cửu vực chí" nói đất Đường Dương thuộc Ký Châu có đài Nghiêu. Sách "Quận quốc chí" nói ở Đường Dương thuộc Tín Đô có hai đài cổ, đều gọi là đài Nghiêu. Sách "Thành trủng ký" nói đài Nghiêu có hai chỗ.
 Sách "Dư luận" của La Bí nói: thiên Hải nội bắc kinh có đài Đế Nghiêu, đài Đế Khốc, đài Đế Thuấn, không phải chỉ một. Lăng mộ của các bậc đế vương cũng gọi là đài. Tương truyền vua Vũ giết Tướng Liễu, máu tanh không trồng trọt được, bèn làm thành đài của các vua; vì thế lăng Đế Khốc gọi là đài Đốn Khâu, mộ Nghiêu và Đan Chu gọi là Linh Đài; đất Nghiệp có ba lăng đài của Ngụy Văn Đế, Ngụy Vũ Đế và Chân hậu, chính là "ba đài hiểm trở vững chắc" mà Trương Tân nói đến.
 Sách "Thuyết lược" của Cố Khởi Nguyên đại ý nói: các bậc thánh xưa ở ngôi lâu năm, đến ngày băng hà thì các phương xa, nơi đất lạ đều lập bài vị, đắp mộ đất để tỏ lòng thương xót kính trọng; lăng đài của Chuyên Húc, Đế Khốc, Nghiêu, Thang đều tương truyền có nhiều nơi; đời Hán các quận, các nước chư hầu ở xa đều dựng miếu thờ vua, cũng là như vậy.)

 Ong lớn, hình như châu chấu; kiến đỏ, hình như kiến. (Quách nói: "nga" ở đây là con kiến lớn. Sở từ có câu "ong to như cái bình, kiến đỏ như voi" là nói đến chúng.
 Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã nói "thổ phong" tức là ong vò vẽ, vùng Kinh Sở gọi là "thiện" (?). Sách Phương ngôn nói: ong to có loại gọi là ong bình. Sách "Lĩnh biểu lục dị" nói: Lưu Tuân đời Đường thấy ong lớn làm tổ trong rừng núi, tổ to như cái chuông lớn. Sách "Ngũ hầu chinh" của Bành Nghiễm nói: ong lớn ở Côn Lôn dài một trượng, nọc độc giết được voi.
 Sách "Đỗ Dương tạp biên" nói: đời Đường Đức Tông, nước Ngô Minh dâng ong biếc, tiếng kêu như chim loan chim phượng, con lớn nặng hơn mười cân, màu xanh biếc, cũng là loại này. Chữ "nga" và chữ "nghĩ" (kiến) dùng thông nhau.
 Sách "Ngũ hành ký" nói: thời Hậu Ngụy, ở Duyện Châu có kiến đỏ đánh nhau với kiến đen, dài sáu bảy bước, rộng bốn tấc. Sách "Lãm" nói: Triều Châu có con kiến dài cả thước; vậy câu "kiến như voi" trong Ly tao không phải là lời ví von. Bài "Phú con kiến" của Ngô Thục có câu "ở trên đá lan can (?), ra từ gò Côn Lôn", là dựa vào đây.
 Đồ tán nói: Núi Xà Vu có người cầm gậy; thần Đào khuyển chuyên gây tai họa; có ong lớn, kiến đỏ, và đài của các vua.)

 Kiểu: người ở đó ống chân có vằn như hổ, chân có bắp. (Quách nói: tức là chân có bắp chân; đọc là "Kiều".) Ở phía đông Cùng Kỳ. Có thuyết nói hình dáng như người. Đó là những thứ có ở phía bắc gò Côn Lôn. (Quách nói: đây cùng loại với các vật kể trên.)

 Tháp Phi: mặt người, thân thú, màu xanh. (Quách nói: đọc là "Tháp". Nhậm Thần xét: thiên "Tứ phương lệnh" của Y Doãn nói: chính tây có Thân Chỉ (?), Dĩ (?), Tháp Nhĩ; Tháp Phi có lẽ chính là Tháp Nhĩ.)

 Thây của Cứ Tỷ (Quách nói: có bản viết là Duyện Tỷ): người ấy gãy cổ, xõa tóc, mất một tay. (Nhậm Thần xét: phú của Lư Nam có câu "xẻ Hạng Đường mà gặp (?) Cứ Tỷ", lại có câu "hỏi thây Cứ Tỷ", đều chỉ người này. Sách "Đàm hội" nói thây Cứ Tỷ là người không có một tay.)

 Hoàn Cẩu: người ở đó đầu thú thân người. Có thuyết nói giống con nhím, hình như chó, màu vàng.
 (Nhậm Thần xét: sách Ngũ đại sử nói phía bắc nước Ngưu Đề có nước Chó, thân người đầu chó, lông dài, không mặc áo, tay bắt thú dữ (?), nói năng như chó tru; ý chính là giống này. Bài "Thái Vũ phú" của Lư Nam có câu "nhốt chó vàng mà giẫm qua vòng vây (?)". Lại thiên "Tứ phương lệnh" của Y Doãn nói phía nam có Côn Lôn, nước Chó. Sách Dịch lâm nói đến các nước Xuyên Hung, Cẩu, Cương, Ly, Bàng Xuân (?); tính đường xa gần thì có vẻ là một giống khác.)

 Mị: sinh vật ấy thân người, đầu đen, mắt dọc. (Quách nói: "Mị" tức là loài ma quỷ yêu quái.
 Nhậm Thần xét: chữ "tùng" thông với chữ "túng" (dọc), ý nói mắt mọc theo chiều dọc. Người xưa cũng có người mắt dọc: vua đất Thục là Tàm Tùng có mắt dọc, chết thì làm quan tài đá, quách đá, dân gian cho là mộ người mắt dọc; xem sách Hoa Dương quốc chí.)

 Nhung: người ở đó đầu người có ba sừng. (Nhậm Thần xét: Đồ tán nói: Mặt người thân thú, gọi là Tháp Phi; xõa tóc gãy cổ là thây Cứ Tỷ; Nhung có ba sừng; Mị thì lông mày … (?).)

 Nước Lâm thị.
 (Nhậm Thần xét: sách "Tạp lục" nói con Bích Phân ở nước Lâm thị, do Sô Ngu giao phối với báo mà sinh ra, to như chó, lông làm áo lông được; chính là nước này. Lại sách Cấp trủng thư (sách thẻ tre đào được trong mộ cổ ở đất Cấp) chép: Lâm thị tranh quyền với Thượng Hành thị, Lâm thị đánh lại lần nữa vẫn không thắng, Thượng Hành thị giả làm nhân nghĩa cũng không thắng được, rốt cuộc cả hai đều thân chết nước mất; cũng là nước này. Sách "Quốc danh ký" nói nước Lâm thị có Sô Ngu, gần Cát … (?).)
 Có con thú quý to như hổ, đủ cả năm màu, đuôi dài hơn thân, tên là Sô Ngô. (Nhậm Thần xét: sách "Tự học chỉ nam" dẫn kinh viết là Lưu Ngô; Giả thị chú giảng sách Chu lễ dẫn kinh viết là Trâu Ngô.) Cưỡi nó một ngày đi được nghìn dặm.
 (Quách nói: vua Trụ giam Văn Vương, bọn Hoành Yêu đến nước Lâm thị tìm được con thú này đem dâng, Trụ rất vui, bèn thả Văn Vương. Chu thư nói: Giáp Lâm (?) có con Tù Nhĩ giống hổ, đuôi dài gấp ba thân, ăn thịt hổ báo. Sách Đại truyện gọi là "thú điệt" (?). Chữ "Ngô" cũng viết là "Ngu".
 Nhậm Thần xét: sách "Bì nhã" của Lục Điền nói: Sô Ngu đuôi dài gấp ba thân, là hổ trắng vằn đen, thú của phương tây; bậc vương có đức thành tín tột bậc thì nó xuất hiện để ứng điềm, nó không giẫm lên cỏ còn sống, chỉ ăn thịt thú tự chết. Sách "Trung hưng trưng tường thuyết" nói: thiên hạ thái bình thì Sô Ngu xuất hiện. Sách "Thi truyện" của Mao Trường nói: Sô Ngu là hổ trắng vằn đen, không ăn vật sống.
 Sách "Thụy ứng đồ" của Tôn Nhu Chi nói: bậc vương không tàn bạo đến cả cây lau bên đường thì nó xuất hiện. Sách "Quát địa tượng" nói: trong đồng Lệnh Tý có hổ ngọc, sáng sớm kêu như sấm, là dấu hiệu thánh nhân được ứng hợp.
 Tư Mã Tương Như trong phú viết: "Vườn nuôi bầy thú quý Sô Ngu"; lại viết: "Con thú vằn vện, vui chơi trong vườn vua ta, lông nền trắng vằn đen, dáng vẻ đáng yêu". Bài "Điển dẫn" của Tào Phi (?) có câu: "Thuần phục con thú nền trắng vằn đen ở ngoài thành". Sách "Thú kinh" nói: Sô Ngu là loài thú có nghĩa. Sách "Thuyết văn hệ truyện" nói: Sô Ngu là thú quý trong tranh của nước Lâm thị.
 "Đông Kinh phú" của Trương Hành có câu "nuôi Sô Ngu của Lâm thị"; "Kiển Tu phú" của Từ thị có câu "cưỡi Sô Ngô của Lâm thị", đều nói con thú này. Đồ tán nói: Thú lạ năm màu, đuôi dài gấp ba thân, nhấc chân là nghìn dặm, thoắt hiện thoắt ẩn như thần; đó gọi là Sô Ngu, Kinh Thi ca ngợi lòng nhân của nó.
 Lưu Hội Mạnh nói: năm màu rực rỡ là hoa Bà La, đủ cả năm màu là thú Sô Ngu, đều bẩm thụ tinh túy của ngũ hành (năm yếu tố cấu thành vạn vật: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ). Năm Thái Hòa thứ nhất đời Đường có hổ trắng vào quán Trùng Phong, chính là Sô Ngu.
 Lại năm Vĩnh Lạc thứ hai, Chu Vương đi săn ở Quân Châu bắt được Sô Ngu; năm Tuyên Đức thứ tư, ở núi Thạch Cố huyện Lai An thuộc Trừ Châu bắt được hai con Sô Ngu đem dâng lên triều, quần thần đều làm phú làm thơ ngợi ca. Lời tựa bài phú của Hạ Nguyên Cát viết: mắt như sư tử, thân hổ, nền trắng vằn đen, đuôi dài quá thân (?), không ăn vật sống, không giẫm lên cỏ; giống như điều sách Bì nhã chép.)
 Đó là thứ có ở phía nam gò Côn Lôn. Rừng Tỷ rộng ba trăm dặm vuông. (Nhậm Thần xét: sách "Sự vật cám châu" nói biển tây bắc có rừng nổi, rộng ba trăm dặm, trôi lên xuống theo sóng. Phú của Lư Nam có câu "chập chững sắp đi chơi rừng (Tỷ)" là chỉ chỗ này.)

 Vực Tùng Cực (Nhậm Thần xét: lời chú sách Lộ sử viết là Túng Cực, sách Thủy kinh chú viết là Trung Cực) sâu ba trăm nhận (nhận: đơn vị đo độ sâu, độ cao thời xưa, mỗi nhận khoảng bảy tám thước), chỉ có Băng Di thường ở đó.
 (Quách nói: Băng Di tức là Phùng Di. Sách Hoài Nam nói Phùng Di đắc đạo nên lặn được xuống sông lớn, tức là Hà Bá (thần sông Hoàng Hà). Người mà sách Mục thiên tử truyện gọi là Hà Bá Vô Di, sách Trúc thư viết là Phùng Di; chữ ấy có khi viết là "Băng".
 Nhậm Thần xét: sách "Kim quỹ" của Thái Công nói Hà Bá tên là Phùng Tuần; sách "Phục âm mưu" của Thái Công nói tên là Phùng Tu; sách Hà đồ nói họ Lã tên Di; sách "Hồng liệt giải" nói còn có tên là Phùng Trì; tên hiệu không giống nhau, mỗi sách một khác. Sách "Thánh hiền ký" nói Phùng Di uống tám thứ đá (tám loại khoáng chất dùng luyện thuốc tiên) mà thành thủy tiên (tiên ở dưới nước). Phú của Giang Yêm có câu "Băng Di tựa sóng mà ngạo nghễ nhìn quanh", chính là vị này.)
 Băng Di mặt người, cưỡi hai con rồng. (Quách nói: trong tranh vẽ bốn phía đều cưỡi xe thiêng, có hai rồng kéo.
 Nhậm Thần xét: sách "Quát địa đồ" nói Phùng Di thường cưỡi xe mây do hai rồng kéo. Sách "Hồng liệt giải" nói Phùng Di và Đại Bính là những người đánh xe, cưỡi xe mây đi vào mây và cầu vồng. Sách "Dậu Dương tạp trở" nói Băng Di mặt người thân cá.
 Đồ tán nói: Bẩm thụ tinh hoa, luyện và ăn tám thứ đá, cưỡi rồng lặn xuống, qua lại cùng Hải Nhược (thần biển); đó gọi là thủy tiên, hiệu là Hà Bá. Lại nói: Nước đất, vảy băng (?), lặn sâu soi sáng sông trong hang; Xích Tùng (một vị tiên) uống nó, thoát xác thành linh, cưỡi khói mà hít thở, đi khắp sáu cõi, lên xuống chín tầng trời.)
 Có thuyết gọi là vực Trung Cực. Núi Dương Ô, sông Hà chảy ra từ trong đó. (Quách nói: đều là những nơi phát ra các nguồn nhánh của sông Hà.
 Nhậm Thần xét: Dương Ô tức là Dương Vu. Sách Thủy kinh chú nói sông Hà lại chảy ra từ núi Lăng Môn ở Dương Vu rồi đổ vào núi Phùng Dật. Sách Mục thiên tử truyện nói: thiên tử đi về phía tây đến núi Dương Vu, là nơi Hà Bá Phùng Di đóng đô cư ngụ, tức là họ Hà Tông. Sách Hoài Nam nói vua Vũ trị nước lụt, đến cầu đảo ở Dương Vu, có lẽ là ở đây.
 Sách "Quát địa tượng" nói sông Hà lại chảy ra từ núi Lăng Môn ở Dương (Vu?). Thiên Vũ kỷ trong sách Lộ sử có câu "tự hiến thân cầu đảo ở sông Dương Ô", lời chú nói: tức là Dương Vu.)

 Thây của Vương Tử Dạ: hai đầu, hai đùi, ngực, đầu, răng đều đứt lìa, nằm mỗi thứ một nơi. (Quách nói: có lẽ đây là thân xác rời ra mà thần vẫn liền nhau, hình dáng lìa nhau mà khí vẫn hợp lại; hợp lại không phải vì thế mà khít, rời ra không phải vì thế mà xa.
 Nhậm Thần xét: sách "Tây Kinh tạp ký" nói nước Nhân Trì có dân tách rời thân thể: đầu bay ra biển Nam, tay trái bay ra biển Đông, tay phải bay ra đầm phía tây, đến chiều đầu lại trở về trên vai. Lại nước Chiêm Thành có đàn bà đầu biết bay, nước Hàn Hấp có thú xương biết bay, cũng như vậy.
 Đồ tán nói: Thây Tử Dạ thân chia làm bảy; rời ra không phải là xa, hợp lại không phải là khít; nếu lấy thần mà điều khiển thân thì rốt cuộc vẫn quy về một.)

 Vợ vua Thuấn là Đăng Tỷ thị sinh ra Tiêu Minh và Chúc Quang. (Quách nói: đó là tên của hai người con gái; vì có thể tỏa sáng chiếu rọi nên đặt tên như vậy.
 Nhậm Thần xét: sách "Phiêu túc thủ độc" nói: Nga Hoàng đêm ngủ mộng thấy lên trời (?), không có mặt trời mà vẫn sáng, ánh sáng chói mắt, tỉnh dậy thì ra là ánh đèn; thế rồi sinh đôi hai con gái, đặt tên là Tiêu Minh, Chúc Quang. Sách ấy cho hai cô là con Nga Hoàng, e rằng không đúng. Sách "Sơ học ký" nói em gái vua Thuấn có Khỏa Thủ, con gái vua Thuấn có Tiêu Minh, Chúc Quang, nhưng đều chưa có tước hiệu đất phong.)
 Họ ở đầm lớn bên sông Hà. (Quách nói: đầm là chỗ nước sông tràn ra ven bờ.) Linh khí của hai cô gái chiếu sáng vùng này rộng trăm dặm vuông. (Quách nói: ý là ánh sáng thần của hai cô chiếu tới cả vùng rộng trăm dặm vuông.
 Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử nói Tiêu Minh, Chúc Quang ở bãi sông Hà, chiếu sáng nghìn dặm vuông. Sách Lộ sử nói: thứ phi của vua Thuấn là Quý Tỷ thị sinh hai con gái là Tiêu Minh và Chúc Quang, ở đầm lớn bên sông Hà, ánh linh quang chiếu trăm dặm, đó là thần sông Tương.
 Sách "Thuyết lược" của Cố Khởi Nguyên đại ý nói: "đầm lớn" là hồ Động Đình, còn "chiếu sáng" là nói uy linh lan tới; đến nay thần sông Tương được thờ phụng, linh ứng đúng trong khoảng trăm dặm; vậy thì việc đền thờ thần Tương thờ hai con gái vua Ngu (tức vua Thuấn) còn gì phải ngờ nữa?
 Đồ tán nói: Dưới nước có người đẹp, là Tiêu Minh, Chúc Quang, tỏa sáng bên bờ sông, bẩm thụ điềm lành kỳ lạ này; đó là hai con gái vua Thuấn, ở riêng một phương.
 Bài "Toại cổ thiên" của Giang Yêm có câu: "Hai con gái của vua đi chơi sông Tương sông Nguyên, Tiêu Minh, Chúc Quang sao mà rực rỡ". Lại bài thơ "Thanh tư" có câu: "Con gái vua ở bãi sông, soi sáng bên bờ biển tây". Lại bài thơ phỏng theo lối Nguyễn Tịch có câu: "Tiêu Minh rọi sáng cõi cực tây, Nữ Khuê (?) chiếu sáng biển đông".
 Bài "Hoãn ca" của Tạ Linh Vận có câu: "Nga Hoàng ra từ bến Tương, Tiêu Minh ra từ bãi sông". Bia Thường Sơn công chúa của Ôn Tử Thăng có câu: "Hiền thục tột bậc, sáng ngang Tiêu Minh, Chúc Quang". Bia Lương Quốc công chúa của Tô Đĩnh có câu: "Ta có điềm lành, là Tiêu Minh, Chúc Quang". Bia Tức Quốc công chúa của Trương Thuyết có câu: "Vua Thuấn có Tiêu Minh, Chúc Quang, tỏa ánh sáng trăm dặm"; đều dựa vào đây.)
 Còn gọi là Đăng Bắc thị. (Nhậm Thần xét: "Đăng Bắc" các sách thường viết là "Quý Bắc", sách "Tính toản" lại viết là "Quý Tỷ", là người vợ thứ ba của vua Thuấn. Sách "Quán biên" nói vua Vũ phong cho con cháu Quý Tỷ thị ở Ba Lăng … (?). Lại nói Quý Tỷ thị theo cháu được phong ở Ba Lăng (?), sinh hai con gái, gọi là thần sông Tương; "Tương phu nhân" mà Sở từ nhắc đến chính là chỉ Tiêu Minh, Chúc Quang.
 Sách "Thuyết lược" nói Hoàng Lăng ở Tương Âm là mộ của Quý Tỷ, còn cách thành huyện Lâm Quế hơn mười dặm về phía bắc có mộ Song Nữ, chính là mộ hai con gái vua Thuấn. Trình Lương Nhụ nói người vợ thứ ba của vua Thuấn còn có tên là Thiểu Yển.)

 Nước Cái ở phía nam nước Yên lớn, phía bắc nước Oa; nước Oa thuộc về nước Yên.
 (Quách nói: nước Oa (tên gọi xưa của Nhật Bản) ở phía đông quận Đới Phương, giữa biển lớn, lấy đàn bà làm chủ; tục để búi tóc trần, quần áo không khâu bằng kim, lấy son đỏ bôi lên thân, không ghen tuông, một người đàn ông có vài chục vợ.
 Nhậm Thần xét: thiên "Đô ấp lược" của Trịnh Tiều nói Đông Ốc Trở ở phía đông núi lớn Cái Mã, lời chú nói Cái Mã là tên huyện; ngờ rằng chính là nước Cái. Lại sách Lộ sử nói nước Đăng Bắc ở phía nam nước Yên lớn, phía bắc nước Oa, thuộc nước Yên; như vậy dường như hai nước cùng một đất.)

 Triều Tiên ở phía đông Liệt Dương, phía bắc biển, phía nam núi; Liệt Dương thuộc về nước Yên.
 (Quách nói: Triều Tiên nay là huyện Lạc Lãng, là đất phong của Cơ Tử. "Liệt" cũng là tên sông, nay ở Đới Phương; Đới Phương có huyện Liệt Khẩu.
 Nhậm Thần xét: sách "Danh sơn tàng" nói Triều Tiên gần Nhật Bản, là nơi mặt trời mọc, cảnh buổi sớm tươi sáng. Sách "Thế pháp lục" nói Triều Tiên ở phía đông nam Liêu Đông, vì mặt trời mọc ở phía đông tươi tắn rực rỡ nên đặt tên như thế. Sách "Dịch ngữ âm nghĩa" của Trần Sĩ Nguyên nói nước ấy có sông Sán, chữ "sán" và chữ "tiên" cùng âm, nên gọi là Triều Tiên.
 Sách "Dữu hiên lục" của Hoàng Hồng Hiến nói: năm Mậu Thìn đời vua Nghiêu có vị thần giáng xuống dưới cây đàn trên núi Thái Bá, người Triều Tiên tôn làm vua, gọi là Đàn Quân; đó là khởi đầu việc lập nước Triều Tiên. Sách "Thông chí lược" của Trịnh Tiều nói Triều Tiên đóng đô ở Vương Hiểm, tức quận Lạc Lãng đời Hán.
 Sách "Tượng tư lục" của Mao thị nói Đàn Quân và Cơ Tử đều đóng đô ở Vương Nhưỡng (?); sử chép Vệ Mãn đóng đô ở Vương Hiểm, Vương Hiểm cũng là Bình Nhưỡng. Lưu Hội Mạnh nói đất Triều Tiên chia làm tám đạo (đơn vị hành chính lớn), còn gọi là Tam Hàn. Sách "Duệ thặng" của Dương Nhất Quỳ nói Triều Tiên đến nay đã ba bốn lần đổi họ vua.
 Đồ tán nói: Cơ Tử tránh nhà Thương, tự lánh sang Triều Tiên; người hiền ở đâu thì nơi đó há chẳng hiển … (?).)

 Liệt Cô Xạ ở trong bãi sông Hà giữa biển. (Quách nói: đó là tên núi, trên núi có thần nhân; bãi sông Hà ở giữa biển, là chỗ sông Hà chảy qua; chính là núi Mạc Cô Xạ mà Trang Tử nhắc đến. Nhậm Thần xét: thiên Đông sơn kinh có hai núi Bắc Cô Xạ và Nam Cô Xạ, đều ở trong Trung Quốc; còn đây là Mạc Cô Xạ, có lẽ ở tận xa ngoài biển.)

 Nước Cô Xạ ở giữa biển, thuộc Liệt Cô Xạ, phía tây nam có núi bao quanh. Cua lớn ở giữa biển. (Quách nói: có lẽ là con cua to nghìn dặm.
 Nhậm Thần xét: thiên "Vương hội" có nói "cua lớn ở Hải Dương", lời chú nói: ở phía nam biển, một con cua đầy một xe; còn ở đây nói nghìn dặm thì lại càng lạ. Sách "Lĩnh Nam dị chí" nói: xưa có người buôn đi biển, gặp một bãi cát cây cối rất rậm rạp, bèn buộc thuyền lên bờ, nấu cơm bên mép nước, cơm chín được nửa chừng thì cả khu rừng chìm mất, nhìn kỹ thì ra là con cua lớn. Sách "Trung ký" nói cua ở biển Bắc giơ một cái càng có thể gác lên núi, còn thân vẫn ở trong nước; cũng là loài này.)

 Lăng ngư mặt người, có tay chân, thân cá, ở giữa biển.
 (Nhậm Thần xét: bài "Thiên vấn" của Khuất Tử (Khuất Nguyên) hỏi: "Lăng ngư ở đâu?". Bài "Thiên đối" của Liễu Tông Nguyên đáp: "Lăng ngư mặt người, ở gần Liệt Cô Xạ". Sách "Lĩnh hải dị văn" nói: người cá dài khoảng bốn thước, thân thể, tóc tai, giống đực giống cái đều như người, chỉ có trên lưng có vây ngắn hơi đỏ; lời chú nói Lăng ngư ở biển tây chính là loài này.
 Lại Lã thị Xuân thu nói nơi ở của Đại Giải, Lăng Ngư, Đại Nhân phần nhiều không có vua, cũng là nói loài này. Đồ tán nói: Núi Cô Xạ thật là chỗ thần nhân ở; có cua lớn nghìn dặm, lại có cá Lăng; mênh mông thay biển cả, chứa điều lạ, giấu của quý.
 Sách "Vật tính chí" của Đặng Nguyên Tích nói: gần núi Liệt Cô Xạ có cá Toan, mặt người, tay người, thân cá, hễ xuất hiện thì gió sóng nổi lên. Lời chú bài "Chiêu hải cổ" của Liễu Tử dẫn Sơn hải kinh nói cá Lăng có gai như hình ba góc; những thuyết này đều khác với lời kinh, có vẻ là sai.)

 Cá Biên lớn ở giữa biển. (Quách nói: cá Biên tức là cá Phường, đọc là "Biên". Nhậm Thần xét: sách Nhĩ nhã nói "phường, phi", lời chú nói người Giang Đông gọi cá Phường là cá Biên, còn có tên là Phi, đọc là "Tỳ".)
 Ấp Minh Tổ ở giữa biển. (Quách nói: đọc là "Tổ".
 Nhậm Thần xét: sách "Bổ chú" của Dương thị nói: Nhĩ nhã có câu "luân giống sợi luân, tổ giống dải tổ, biển Đông có", lời chú nói là cỏ biển, chính là thứ này; "ấp" như nói là chỗ tụ lại. Có lẽ "luân" là loại rêu xanh, rong tía, còn "tổ" là côn bố (một loại tảo bẹ) trong biển.
 Trần Tàng Khí nói côn bố lá như bàn tay, to như lá lau mỏng, màu đỏ tía. Lý Thời Trân nói côn bố mọc ở Đăng Châu, Lai Châu thì cành như dây thừng (?), còn ở Mân, Chiết thì lá to như rau. Lại sách "Bản thảo" của Ngô Phổ nói luân bố còn có tên là côn bố, thế là lại coi côn bố là "luân"; các thuyết khác nhau như vậy.
 Bài "Vọng hải phú" của Tôn Xước có câu: "Dải tổ lộng lẫy dựa sóng trải ra như gấm, sợi luân xanh biếc phất gió nổi lên như thêu".)

 Núi Bồng Lai ở giữa biển. (Quách nói: trên núi có cung điện nhà cửa của tiên nhân, đều làm bằng vàng ngọc, chim thú đều trắng cả, nhìn xa như mây, ở giữa biển Bột Hải.
 Nhậm Thần xét: sách Liệt Tử nói phía đông biển Bột Hải có núi, một là Đại Dư, hai là Viên Kiệu, ba là Phương Hồ, bốn là Doanh Châu, năm là Bồng Lai. Sách "Trung ký" nói ở đông nam có con rùa khổng lồ cõng núi Bồng Lai trên lưng.
 Sách "Thập châu ký" nói núi Bồng Lai chu vi năm nghìn dặm, bên ngoài còn có biển Minh Hải bao quanh, không có gió mà sóng lớn cao trăm trượng; trên núi có cung của Cửu Khí Trượng Nhân và Cửu Thiên Chân Quân (các vị tiên); vậy Bồng Lai vốn ở giữa biển. Sách ấy lại nói Bồng Khâu chính là núi Bồng Lai.
 Sách "Thập di ký" nói núi này còn tên là … Khâu (?), còn tên là Vân Lai, cao hai vạn dặm, rộng bảy vạn dặm. Sách "Thích nghĩa" của Vương thị nói: nay trong biển Đăng Châu có núi Đại Trúc, Tiểu Trúc và các đảo như đảo Điền Hoành, mà huyện thuộc châu ấy lại gọi là Bồng Lai, chính là chỗ này.
 Đồ tán nói: Núi Bồng Lai có rừng ngọc biếc, đài vàng, lầu mây, chim thú trắng toát; thật là phủ đệ của thần tiên, khiến bậc quân vương (?) say mê mong mỏi.)

 Chợ của người khổng lồ ở giữa biển. (Nhậm Thần xét: sách "Bổ chú" của Dương Thận nói đó là "hải thị" ở Đăng Châu ngày nay; bốn mặt Đăng Châu đều là biển, vào mùa xuân mùa hạ từ xa nhìn thấy trên mặt nước có thành quách, phố chợ, người ngựa qua lại như đang mua bán, người địa phương gọi là "hải thị" (chợ biển, tức hiện tượng ảo ảnh trên mặt biển).)

 Sơn hải kinh quảng chú, quyển 12 (hết).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video