Thiên 34 — Kinh các xứ trong biển phía Đông (quyển 13)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng tập do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn).

 Sơn Hải Kinh quảng chú (bản chú giải mở rộng sách Sơn Hải Kinh), quyển 13.

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.

 Hải nội Đông kinh (thiên ghi chép các vùng phía đông bên trong bốn biển).

 Từ phía đông bắc trong biển trở về phía nam.

 Cự Yên ở phía đông bắc.

 Các nước nằm giữa vùng Lưu Sa (vùng sa mạc cát trôi chảy như nước) gồm Đôn Đoan và Tỉ Hoán (?).

 Quách Phác chú: chữ "đôn" đọc là "đôn"; chữ "hoán" đọc là "hoán", có bản viết là Kiển Hoán (?). Nhậm Thần xét: sách Bão Phác Tử có nước Tỉ Sản, ngờ rằng chính là nước này. Sách Tự nghĩa tổng lược lại viết là Tỉ Ánh.

 Các nước ấy ở phía đông nam Côn Lôn khư (vùng nền đất quanh chân núi Côn Lôn). Có thuyết nói đó là quận ở trong biển, không đặt làm quận huyện, nằm giữa Lưu Sa.

 Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa của họ Vương nói: "không đặt làm quận huyện" cũng giống như cái gọi là châu Vô Vi ngày nay (tên châu có nghĩa là "không làm gì").

 Các nước nằm ngoài Lưu Sa có Đại Hạ.

 Quách Phác chú: thành nước Đại Hạ vuông hai ba trăm dặm, chia thành mấy chục nước, đất đai ôn hòa ấm áp, hợp trồng ngũ cốc (năm loại lương thực chính). Nhậm Thần xét: bài Tứ phương lệnh của Y Doãn nói: chính bắc có Đại Hạ. Sách Hoài Nam Tử nói: Không Đồng, Đại Hạ. Sách Quản Tử nói: Tề Hoàn Công đánh về phía tây tới Đại Hạ, vượt qua Lưu Sa. Thiên Vương Hội (?) có câu "Đại Hạ: trâu trắng Tư (?)", lời chú nói đó là nước ở phía tây bắc. Sách Sử ký nói: Đại Hạ ở phía tây nam nước Đại Uyển hơn hai nghìn dặm.

 Rồi đến Thụ Sa, Cư Dao.

 Quách Phác chú: chữ "dao" đọc là "dao". Nhậm Thần xét: sách Ngụy lược nói: phía tây Lưu Sa có nước Đại Hạ, nước Thụ Sa, nước Thuộc Dao.

 Rồi đến nước Nguyệt Chi.

 Quách Phác chú: nước Nguyệt Chi có nhiều ngựa tốt, quả ngon, có giống dê đuôi to như đuôi lừa, tức là dê hàm. Nghe nói Tiểu Nguyệt Chi và nước Thiên Trúc đều là nước phụ dung (nước nhỏ lệ thuộc vào nước lớn) của nó.

 Nhậm Thần xét: chữ "Chi" cũng viết là "Thị". Sách Thập tam châu chí của Hám Nhân nói: vùng giữa Tây Bình và Trương Dịch là nước Tiểu Nguyệt Thị, một nhánh tách ra từ Đại Nguyệt Thị. Kinh sách nhà Phật nói Bạc Khư La tức là Nguyệt Chi. Sách Ngô học biên của Trịnh Hiểu nói: Xích Cân xưa là đất của Nguyệt Thị cổ. Bài Đồ tán (lời tán ca ngợi viết kèm tranh) viết: "Thụ Sa, Cư Dao, Đôn Đoan, Tỉ Hoán, là miền sa mạc, là chốn đất xa tuyệt; có lúc bị nhà Tần ràng buộc, có lúc làm khách quy phục nhà Hán." Lưu Hội Mạnh nói: đây là những nơi Bác Vọng (tức Trương Khiên, tước Bác Vọng hầu, người mở đường sang Tây Vực đời Hán) đã đi thông tới, tức là các nước có thành quách.

 Núi Bạch Ngọc của Tây Hồ ở phía đông Đại Hạ.

 Nhậm Thần xét: phía tây sông Xích Thủy cũng có núi Bạch Ngọc, không phải núi này.

 Thương Ngô ở phía tây nam núi Bạch Ngọc. Các nơi ấy đều ở phía tây Lưu Sa, phía đông nam Côn Lôn khư. Núi Côn Lôn ở phía tây Tây Hồ. Tất cả đều ở phía tây bắc.

 Quách Phác chú: sách Địa lý chí nói núi Côn Lôn ở phía tây Lâm Khương, ở đó còn có đền thờ Tây Vương Mẫu. Nhậm Thần xét: Vương Sùng Khánh nói: "Côn Lôn khư" là nói phần đất bao quanh, còn "núi Côn Lôn" mới là chỉ chính ngọn núi.

 Trong đầm Lôi Trạch có thần sấm, mình rồng đầu người, vỗ vào bụng mình (thành tiếng sấm), ở phía tây đất Ngô.

 Quách Phác chú: nay ở Thành Dương có mộ vua Nghiêu và Linh Đài, đầm Lôi Trạch ở phía bắc. Sách Hà đồ nói: có vết chân lớn ở Lôi Trạch, bà Hoa Tư giẫm lên mà sinh ra Phục Hy.

 Nhậm Thần xét: Lôi Trạch ở phía tây bắc huyện Thành Dương, quận Tế Âm; thiên Vũ Cống viết là Lôi Hạ, sách Chu Lễ viết là Lư Duy, Trịnh Huyền viết là Lôi Ung. Xưa vua Thuấn đánh cá ở Lôi Trạch chính là đất này. Họ Kim nói: nay phía tây bắc huyện Lôi Trạch, châu Bộc có hồ Lôi Hạ, đông tây dài hai mươi dặm, nam bắc mười lăm dặm, có lẽ là Lôi Trạch xưa. Sách Hoài Nam Tử nói: Lôi Trạch có thần, mình rồng đầu người, vỗ bụng mà vui đùa. Sách Hề nang quất dữu nói: Hiên Viên đi chơi ở bến Âm Phố, có một vật mình rồng đầu người, vỗ bụng mà rong chơi; vua hỏi Thường Bá, Thường Bá thưa: "Đây là thần sấm, đời có đạo thì hiện ra." Lại sách Quốc sử bổ của Lý Triệu nói: sấm mùa thu ẩn nấp ngủ đông, hình như con lợn. Sách Nguyệt lệnh quảng nghĩa nói: Lôi công hình đầu lợn, tay chân mỗi bên có hai ngón, cầm một con rắn đỏ mà cắn. Hơn nữa, các sách về sấm chép rất kỹ những vật như đe sấm, vòng sấm, nêm sấm. Theo đó thì thần sấm quả là vật có hình thật.

 Đô Châu ở trong biển, có thuyết gọi là Uất Châu.

 Quách Phác chú: nay ở địa giới huyện Cù, quận Đông Hải; đời truyền rằng núi này từ Thương Ngô ở phương nam dời đến, trên núi toàn là sản vật phương nam. Chữ "uất" đọc là "uất".

 Nhậm Thần xét: sách Quận huyện thích danh nói: Uất Châu tức là núi Cù ở Lâm Cù, còn có tên là núi Phúc Phủ (núi úp nồi). Sách Hậu Hán chí chép quận Đông Hải có huyện Cù; lời chú nói: thật ra đó là ấp Biền của nước Tề, là núi Phùng thời nhà Tùy (?). Lại xét sách Nhất thống chí nói: phía đông bắc núi Cù, trong biển có một bãi lớn gọi là Uất Châu, còn gọi là núi Uất Uất, cũng gọi là núi Thương Ngô, có người nói xưa nó từ Thương Ngô bay tới. Như vậy Uất Châu là nơi gần phía đông bắc núi Cù, chứ không phải chính núi Cù. Bài Đồ tán viết: "Núi ở tận cùng phương nam, vượt sang ở biển đông; không đi mà tới, không động mà dời; chỉ có thần linh vận chuyển, vật không ở yên một chỗ."

 Đài Lang Gia

 (Nhậm Thần xét: có bản viết chữ "gia" theo lối khác)

 ở vùng Bột Hải, phía đông đất Lang Gia.

 Quách Phác chú: nay Lang Gia ở ven biển có ngọn núi cao vút vọt lên, hình như cái đài cao, đó chính là đài Lang Gia. Lang Gia là nơi Việt vương Câu Tiễn đóng đô khi tiến vào Trung Quốc xưng bá.

 Nhậm Thần xét: sách Quát địa chí nói: phía đông nam huyện Chư Thành, châu Mật có đài Lang Gia, là đài ngắm cảnh của Việt vương Câu Tiễn. Sách Việt tuyệt nói: Câu Tiễn dời đến Lang Gia, dựng đài ngắm, đài vòng quanh bảy dặm, để trông ra biển Đông. Sách Thủy kinh chú nói: đài Lang Gia cách thành mười dặm về phía đông nam. Sách Quận quốc thập đạo ký nói: trên đài Lang Gia có bia của Tần Thủy Hoàng, trên bia còn sáu trăm chữ đọc được. Lại nói: trên đài có suối thần, hễ có người múc nước thì suối cạn ngay. Sách Tề thừa nói: năm thứ hai mươi tám đời Tần Thủy Hoàng, vua đi về nam, lên Lang Gia, rất vui thích, ở lại ba tháng, dời ba vạn hộ dân thường đến ở dưới đài. Nhà Hán đặt huyện Lang Gia ở đây, Hán Vũ Đế cũng từng lên đài. Nay dưới núi dấu tích làng mạc vẫn còn, con đường đá lên núi vẫn như xưa, dân địa phương gọi là Ngự lộ (con đường vua đi). Thơ Tạ Thiếu có câu: "Phía đông giáp đài Lang Gia, phía tây tới đất Mạnh Chư."

 Phía bắc đài có núi. Có thuyết nói đài ở giữa biển. Hàn Nhạn ở trong biển, phía nam Đô Châu.

 Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: ngờ rằng đó là vùng Liêu Đông ngày nay.

 Thủy Cưu ở trong biển, phía nam Viên Lệ.

 Quách Phác chú: đó là tên nước, có người nói là tên chim. Nhậm Thần xét: sách Thích nghĩa nói: xét mạch văn, phần trên phần dưới đều chép các nước, lẽ nào riêng chỗ này lại là một con chim? Coi là tên nước thì gần đúng hơn. Bài Đồ tán viết: "Hàn Nhạn, Thủy Cưu, ở bãi giữa biển khơi; thần ở đầm sấm, vỗ bụng thong dong; Lang Gia cao vút, xa trông như lầu trên mây."

 Núi Cối Kê ở phía nam nước Sở lớn. Ba sông của vùng Mân, đứng đầu là:

 Đại Giang (sông Lớn, tức Trường Giang) ra từ núi Vấn.

 Quách Phác chú: nay sông này ra từ núi Mân ở huyện Thăng Thiên, quận Vấn Sơn, chảy về đông nam qua quận Thục, Kiền Vi, đến Giang Dương, rồi về đông bắc qua Ba Đông, Kiến Bình, Nghi Đô, Nam Quận, Giang Hạ, Dặc Dương, An Phong, đến giới phía nam Lư Giang, lại về đông bắc qua Hoài Nam, Hạ Bi, đến quận Quảng Lăng thì đổ ra biển.

 Nhậm Thần xét: cuối đời Minh, người Giang Âm là Từ Tổ ra khỏi cửa ải đi đến núi Côn Lôn, trở về viết sách Giang kỷ nguyên, cho rằng câu "từ núi Mân khơi dòng sông" trong thiên Vũ Cống chỉ là chỗ sông bắt đầu tràn vào Trung Quốc; xét nguồn gốc thì sông Hà bắt đầu từ phía bắc Côn Lôn, sông Giang cũng bắt đầu từ phía nam Côn Lôn, long mạch (mạch thế đất liền một dải của núi sông) của nó cùng sông Kim Sa song song đi xuống phía nam, vòng quanh hồ Điền Trì để tới Ngũ Lĩnh, đó là lý do sông Giang lớn hơn sông Hà. Thuyết ấy cũng đủ bổ sung chỗ người trước chưa nói tới.

 Bắc Giang ra từ núi Man. Nam Giang ra từ núi Cao; núi Cao ở phía tây Thành Đô. Sông đổ ra biển ở phía nam Trường Châu. Chiết Giang ra từ núi Tam Thiên Tử Đô, ở phía đông của nó.

 Quách Phác chú: theo sách Địa lý chí, Chiết Giang ra từ vùng người Man phía nam huyện Y, Tân An, chảy về đông ra biển, nay là sông Chiết Giang ở Tiền Đường. Huyện Y tức là đất Hấp. Chữ "chiết" đọc là "chiết".

 Nhậm Thần xét: tên Chiết Giang trước đó chưa từng có, thật sự bắt đầu từ Sơn Hải Kinh. Sách Thủy kinh nói Tiệm Giang ra từ Tam Thiên Tử Đô; Tiệm Giang tức là Chiết Giang. Sách Ngô Việt Xuân Thu nói: Việt vương đến bên sông Chiết Giang, trông thấy núi sông nước Đại Việt lại tươi đẹp, trời đất lại trong sáng. Sách Sử ký nói: nước chảy đến phía bắc núi Cối Kê thì gọi là Chiết Giang. Lại nói: Tần Thủy Hoàng đến đất Việt, tới Tiền Đường, đến bên sông Chiết Giang. Lư Triệu nói: "chiết" nghĩa là gấp khúc, vì thủy triều từ biển dâng lên uốn khúc mà chảy ngược. Sông còn gọi là sông La Sát, cũng gọi là Chiết Hà; câu mà Trang Tử nói "nước Chiết Hà có thế nuốt trời, dội cả mặt trời", câu Tạ Khang Lạc nói "ra ngoài Chiết Hà, nương mình nơi núi đầm", đều là sông này. Sách Quận huyện thích danh của Quách Tử Chương nói: sông còn gọi là Khúc Giang; bài Thất phát viết: "sẽ vào rằm tháng tám ngắm sóng triều ở Khúc Giang, Quảng Lăng", "khúc" tức là "gấp khúc". Nhưng sách Nam Tề thư nói thứ sử (quan đứng đầu một châu) Nam Duyện châu mỗi mùa thu ra Hải Lăng ngắm sóng triều, thì Khúc Giang vốn ở Quảng Lăng, rõ ràng không phải Chiết Giang. Lại sách Nhất thống chí dẫn kinh rằng: "núi Tam Thiên Tử ở phía đông Suất"; núi Suất nay ở huyện Hưu Ninh, tục gọi là núi Trương Công. Sách Dư địa ký của Hà Kiều Viễn nói: huyện Hưu Ninh có núi gọi là núi Suất, có sông gọi là sông Suất; câu trong Sơn Hải Kinh "Chiết Giang ra từ núi Tam Đô ở phía đông Suất" có lẽ chính là núi này; nhưng bản kinh hiện nay không có câu ấy.

 Sông ở phía tây bắc đất Mân, đổ ra biển ở phía nam Dư Kỵ.

 Quách Phác chú: huyện Dư Kỵ thuộc Cối Kê, nay là huyện Vĩnh Hưng. Nhậm Thần xét: tức là Tiêu Sơn ngày nay.

 Lư Giang ra từ Tam Thiên Tử Đô, chảy vào sông Giang ở phía tây Bành Trạch.

 Quách Phác chú: Bành Trạch nay là hồ Bành Lễ, ở huyện Bành Trạch, quận Bà Dương. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói sông Lư Giang ra từ Tam Thiên Tử Đô, chảy về bắc qua phía tây huyện Bành Trạch rồi về bắc đổ ra biển.

 Có thuyết gọi núi ấy là Thiên Tử Chướng.

 Nhậm Thần xét: bài Suất sơn ký của Uông Tuần nói: có người cho núi Đại Chướng ở Tích Khê là núi Tam Thiên Tử Đô mà Sơn Hải Kinh nói đến, điều đó sai. Sách Thủy kinh nói Tiệm Giang ra từ Tam Thiên Tử Đô ở phía đông Suất, Lư Giang ra từ Tam Thiên Tử Đô chảy vào Bành Lễ. Nay chỉ có nước của núi Suất, từ sườn bắc và sườn nam núi, một chảy về đông một chảy về tây mà cùng đổ vào sông Giang, là khớp với sách xưa. Tôi từng đi chơi núi Suất, thấy trên tảng đá lớn khắc chữ "Tam Thiên Tử Đô", lần theo nét chữ còn kiểm chứng được. Ở đó có đá Tiên nhân bước qua khe, núi Thanh Phong, núi Độc Chẩm; gần đá Tam Thiên Tử có gò Viên Thổ, hai bên đông tây có đỉnh Lôi Cổ và gò Chấn Y, ở giữa ôm một gò đá nhỏ. Tôi trộm nghĩ: hai bên lớn, ở giữa nhỏ, lấy cái nhỏ làm tôn, đó chính là Tam Thiên Tử Đô. Lại bài Hoàng Sơn ký của họ Tiền chép lời Ngô Thời Hiến người Tân An rằng: Hoàng Sơn có ngọn cao nhất gọi là Tam Thiên Tử Đô, bốn phía đông tây nam bắc đều có núi chắn (gọi là "chướng"); đất Vụ Nguyên có Tam Thiên Tử Chướng, là núi chắn phía nam; núi Khuông Lư cũng gọi là Thiên Tử Chướng, là núi chắn phía tây; Tích Khê có Đại Chướng, là núi chắn phía đông bắc. Thiên Đô là Thiên Tử Đô; còn núi Suất, Khuông Lư, Đại Chướng là những núi chắn của Thiên Tử Đô. Thuyết ấy có vẻ thỏa đáng.

 Hoài Thủy (sông Hoài) ra từ núi Dư; núi Dư ở phía đông Triều Dương, phía tây Nghĩa Hương. Sông đổ ra biển ở phía bắc Hoài Phố.

 Quách Phác chú: nay sông Hoài ra từ núi Đồng Bách ở huyện Bình Thị, Nghĩa Dương, chảy về đông bắc qua Nhữ Nam, Nhữ Âm, Hoài Nam, nước Tiếu, Hạ Bi, đến huyện Quảng Lăng thì đổ ra biển. Huyện Triều Dương nay thuộc Tân Dã. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói sông Hoài ra từ núi Thai Trâm ở huyện Bình Thị, Nam Dương, chảy về đông bắc qua núi Đồng Bách. Vua Vũ bắt được thủy quái Vô Chi Kỳ ở đất này, việc ấy thấy chép trong sách Cổ nhạc độc kinh.

 Tương Thủy (sông Tương) ra từ phía đông nam nơi chôn vua Thuấn, phía tây vòng quanh nơi ấy.

 Quách Phác chú: "hoàn" nghĩa là vòng quanh. Nay sông Tương ra từ núi Dương Hồ ở huyện Doanh Đạo, Linh Lăng, chảy vào sông Giang. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh nói sông Tương ra từ núi Dương Hải ở huyện Thủy An, Linh Lăng; lời chú nói đó chính là núi Dương. Sách Thượng thư nhật ký nói: sông Tương ra từ núi Dương ở huyện Hưng An, phủ Tĩnh Giang; chỗ phía đông bắc gọi là Hoa Chủy (mũi lưỡi cày), rồi chảy về đông bắc đến Đàm Châu vào hồ Động Đình.

 Sông chảy vào dưới Động Đình.

 Quách Phác chú: Động Đình là hang trong lòng đất, ở Ba Lăng, Trường Sa. Nay trong Thái Hồ phía nam huyện Ngô có núi Bao, dưới núi có hang Động Đình, đường ngầm đi dưới đáy nước, nghe nói không chỗ nào không thông tới, gọi là địa mạch (mạch đường ngầm trong lòng đất).

 Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: nước Nam Tầm có hang động, nguồn nước ngầm, phía dưới thông với địa mạch, cũng giống thế này. Bài thơ Động Đình của Trương Thuyết đời Đường viết: "Hang đất xuyên tới Đông Vũ, dòng sông chảy xuống từ Tây Thục." Sách Lương tứ công ký nói: hang Động Đình có bốn nhánh: một nhánh thông tới bờ tây hồ Động Đình, một nhánh thông tới bờ bắc bến Thanh Y trên đường vào Thục, một nhánh thông tới khe lớn giữa hai núi La Phù, một nhánh thông tới phía đông đảo Khô Tang. Sách Thuật dị ký nói: núi Động Đình có hang năm cửa, phía đông thông Lâm Ốc, phía tây đến Nga Mi, phía nam tiếp La Phù, phía bắc liền Đại Nhạc (Thái Sơn). Dương Thận trong phần bổ chú nói: lời chú sách Hà đồ giáng tượng cho rằng động thiên (hang động tiên cảnh theo Đạo giáo) Lâm Ốc ở núi Động Đình trong Thái Hồ là nơi vua Vũ cất giấu chân văn (văn thư thiêng), núi ấy còn gọi là núi Bao; Ngô vương Hạp Lư sai Long Uy trượng nhân vào núi Bao, lấy được một quyển sách, tất cả một trăm bảy mươi tư chữ. Nơi sông Tương chảy vào có lẽ là Động Đình của đất Sở; có người nói nó thông với núi Bao.

 Có thuyết nói: (sông chảy vào) đầm phía tây đông nam (?). Hán Thủy (sông Hán) ra từ núi Phụ Ngư.

 Quách Phác chú: Kinh Thư nói: "Từ núi Ba Trủng khơi sông Dạng, chảy về đông thành sông Hán." Theo sách Thủy kinh, sông Hán ra từ hang Lang Cốc phía đông huyện Thư, Vũ Đô, qua Hán Trung, Ngụy Hưng, đến Nam Hương, về đông qua Tương Dương, đến huyện An Lục, Giang Hạ thì vào sông Giang; nhánh tách ra là sông Miện, lại thành sông Thương Lang. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: nay ở huyện Kiền Vi, châu Gia Định, Hán Thành Đế tìm được mười sáu chiếc khánh đá bên bờ nước, chính là nơi đây.

 Vua Chuyên Húc được chôn ở sườn nam núi, chín bà phi tần được chôn ở sườn bắc núi.

 Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói: núi Phụ Ngung ở cách huyện Đốn Khâu cũ, châu Khai hai mươi dặm về tây bắc, Chuyên Húc chôn ở sườn nam núi, núi còn gọi là Quảng Dương; nay huyện Hoạt có lăng Chuyên Húc, chính là đất ấy. Sách Quận quốc chí nói: nơi chôn Chuyên Húc tục gọi là núi Thanh Trủng. Sách Hoàng lãm – Trủng mộ ký nói: mộ ở làng Quảng Dương, ngoài cửa Đốn Khâu, huyện Bộc Dương. Sách Tiền Triệu lục của Thôi Hồng nói: Chuyên Húc chôn dưới núi Quảng Dương, huyệt không đào tới mạch nước ngầm. Sách Thập đạo chí nói: Phụ Ngung là tên khác của núi Quảng Dương. Nhưng tính đường đi thì hoàn toàn không khớp với sông Hán, nên xếp vào loại còn ngờ. Lại sách Hoàn vũ ký nói miếu Chuyên Húc ở cách Lâm Hà chín dặm về phía đông; sách Cửu vực chí nói huyện Cao Dương, Thuận An có lăng Chuyên Húc. Sách Ngô địa ký của Nhan Chân Khanh nói Ô Trình có lăng Chuyên Húc, đó là chỗ sai của họ Nhan. Chữ "Phụ Ngư" có bản viết là "Phụ Ngung"; bài văn ai sách (văn tế khắc lên thẻ khi chôn) hoàng hậu nhà Tống của Tạ Thiếu viết: "Chê Thương Ngô chẳng theo cùng, theo Phụ Ngung mà chung đất." Sách Lộ sử lại viết là "sườn nam núi Vụ Ngung".

 Có bốn con rắn canh giữ nơi ấy.

 Quách Phác chú: nói rằng có bốn con rắn canh giữ dưới núi. Nhậm Thần xét: La Bình nói: ở Thượng Quận đục đá mới thấy Nhị Phụ, ở Hán Dương tìm kiếm mới nghe nói đến Chi Kỳ; vậy bốn con rắn canh giữ thì có gì đáng lấy làm lạ. Xưa khi chôn Hạ Cơ (?) đời Hán và Lâm Giang vương, đều có mấy nghìn con én ngậm đất thả vào huyệt, cũng là chuyện như vậy.

 Mông Thủy (sông Mông) ra từ Hán Dương, chảy về tây vào sông Giang ở phía tây Nhiếp Dương.

 Quách Phác chú: huyện Hán Dương thuộc Chu Đề. Nhậm Thần xét: núi Nga Mi có sông Mông, tức là sông Đại Độ; nước phát nguồn từ Mông, Hán, chảy về đông nam hợp với sông Nga. Chữ "Nhiếp Dương", sách Thủy kinh chú dẫn câu này viết là "Triếp Dương".

 Ôn Thủy (sông Ôn) ra từ núi Không Đồng; núi ở phía nam Lâm Phần. Sông chảy vào sông Hà (Hoàng Hà) ở phía bắc Hoa Dương.

 Quách Phác chú: nay sông Ôn ở huyện Âm Bàn, Kinh Triệu, nước thường ấm. Huyện Lâm Phần thuộc Bình Dương. Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói hang Ôn Thủy ở cách huyện Bảo Kê bốn mươi dặm về đông nam, phía nam sông Vị; chỗ họ Quách chỉ là nơi này, nhưng có vẻ không khớp với lời kinh. Ngoài ra Tường Kha cũng có sông Ôn, núi Mân cũng có sông Ôn, đều không phải sông này.

 Dĩnh Thủy (sông Dĩnh) ra từ núi Thiếu Thất; núi Thiếu Thất ở phía nam Ung Thị. Sông chảy vào sông Hoài ở phía bắc Tây Yên.

 Quách Phác chú: nay sông Dĩnh ra từ núi Can ở huyện Dương Thành, Hà Nam, chảy về đông nam qua Dĩnh Xuyên, Nhữ Âm, đến Hạ Thái, Hoài Nam thì vào sông Hoài. Yên nay là huyện Yên Lăng, thuộc Dĩnh Xuyên.

 Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói nguồn sông Dĩnh ra từ hang Dĩnh Cốc ở huyện Đăng Phong, phủ Hà Nam. Sách Địa lý chí nói sông ra từ núi Dương Can, chảy về đông qua Trịnh Châu đến huyện Tương Thành thì gọi là sông Chử, lại chảy về đông qua phía tây huyện Lâm Dĩnh, hợp với sông Sa rồi vào sông Hoài. Sách Lâm Dĩnh chí nói: sông Dĩnh tục gọi là sông Chử; phần Hà cừ chí trong Tống sử cũng theo tục gọi là sông Chử, vì thế tên sông Dĩnh dần bị mai một.

 Có thuyết nói (núi ấy) ở Câu Thị.

 Quách Phác chú: huyện thuộc Hà Nam, chữ "câu" đọc là "câu". Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: nay là huyện Đăng Phong, Hà Nam; nơi vua Vũ lánh đến Dương Thành chính là đây.

 Nhữ Thủy (sông Nhữ) ra từ núi Thiên Tức, ở phía tây nam làng Miễn, đất Lương. Sông chảy vào sông Hoài ở phía tây bắc Hoài Cực.

 Quách Phác chú: nay sông Nhữ ra từ núi Đại Vu ở huyện Lỗ Dương, Nam Dương, chảy về đông bắc đến huyện Lương, Hà Nam, rồi về đông nam qua Tương Thành, Dĩnh Xuyên, Nhữ Nam, đến huyện Bao Tín, Nhữ Âm thì vào sông Hoài. Hoài Cực là tên đất.

 Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: nay sông ra từ phủ Nhữ Ninh, Hà Nam, qua Thượng Thái, Tây Bình, Nhữ Dương rồi vào sông Hoài. Sách (Lã thị Xuân Thu, thiên) Lãm nói: sông Nhữ ra từ Yên Tuyền, được gọi là một trong tám dòng sông. Sách Thủy kinh chú nói: Địa lý chí bảo sông ra từ núi Cao Lăng, tức là núi Mãnh; cũng bảo ra từ núi Đại Vu ở huyện Lỗ Dương, Nam Dương; lại bảo ra từ núi Hoàn Quy ở huyện Lư Thị, Hoằng Nông. Sách Bác vật chí nói sông Nhữ ra từ núi Yên Tuyền. Đó đều là những tên gọi khác nhau.

 Có thuyết nói: chỗ vào sông Hoài ở phía bắc Kỳ Tư.

 Quách Phác chú: huyện Kỳ Tư thuộc Dặc Dương.

 Kinh Thủy (sông Kinh) ra từ núi phía bắc Trường Thành; núi ở phía bắc Úc Chất, Trường Viên.

 Quách Phác chú: đều là tên huyện. Chữ "chất" đọc là "chất".

 Sông chảy về bắc, vào sông Vị ở phía bắc Hý.

 Quách Phác chú: nay sông Kinh ra từ núi Kê Đầu phía tây huyện Triều Na, An Định, chảy về đông nam qua Tân Bình, Phù Phong, đến huyện Cao Lăng, Kinh Triệu thì vào sông Vị. Hý là tên đất, nay là huyện Tân Phong. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: sông Kinh nay ở huyện Kinh Dương, phủ Tây An, Thiểm Tây.

 Vị Thủy (sông Vị) ra từ núi Điểu Thử Đồng Huyệt (núi "chim chuột chung hang"), chảy về đông vào sông Hà ở phía bắc Hoa Âm.

 Quách Phác chú: núi Điểu Thử Đồng Huyệt nay ở huyện Thủ Dương, Lũng Tây; sông Vị ra từ phía đông núi, qua Nam An, Thiên Thủy, Lược Dương, Phù Phong, Thủy Bình, Kinh Triệu, Hoằng Nông, đến huyện Hoa Âm thì vào sông Hà.

 Bạch Thủy (sông Bạch) ra từ đất Thục, chảy về đông nam vào sông Giang.

 Quách Phác chú: nước có màu hơi trắng đục; nay ở huyện Bạch Thủy, Tử Đồng; nguồn từ núi Tây Khuynh phía tây Lâm Thao chảy đến, qua Đạp Trung, chảy về đông thông tới Âm Bình, đến huyện Hán Thọ thì vào sông Tiềm. Nhậm Thần xét: sách Sa Châu ký của Đoạn Quốc nói sông Thao và sông Điếm Giang đều ra từ núi Cường Đài (?); sông Điếm Giang tức là sông Bạch, còn Cường Đài là tên khác của núi Tây Khuynh. Dương Thận nói: đó chính là sông mà Thủy kinh gọi là Thiên Trì Bạch Thủy.

 Sông vào sông Giang ở dưới thành Giang Châu.

 Quách Phác chú: huyện Giang Châu thuộc quận Ba.

 Nguyên Thủy (sông Nguyên) ra từ phía tây Tầm Thành thuộc quận Tượng.

 Quách Phác chú: quận Tượng nay là Nhật Nam; huyện Tầm Thành nay thuộc Vũ Lăng, chữ "tầm" đọc là "tầm" (?). Nhậm Thần xét: sách Thượng thư nhật ký nói: trong chín sông đất Sở, sông thứ năm là sông Nguyên, ra từ vùng người Man phía tây Nguyên Châu, đến Thần Châu hợp với sông Dậu; lúc mới ra là sông Bàng Câu, đến Tầm Thành thì thành sông Nguyên. Sở từ có câu "Sông Nguyên có cỏ chỉ, sông Lễ có hoa lan", chính là chỉ sông này. Lại nữa, phải đến khi nhà Tần đặt quận huyện mới có tên quận Nhật Nam, quận Tượng; vì thế chỗ này chắc chắn do người đời sau thêm vào.

 Sông chảy về đông vào sông Giang ở phía tây Hạ Tuyển.

 Quách Phác chú: huyện Hạ Tuyển nay thuộc Trường Sa; chữ "tuyển" đọc theo phép phiên thiết (ghép phụ âm đầu của chữ trước với vần của chữ sau) là "tạc – duyễn".

 Sông hợp dòng ở giữa Động Đình.

 Quách Phác chú: sách Thủy kinh nói sông Nguyên ra từ huyện Thả Lan, Tường Kha, lại về đông bắc đến huyện Tầm Thành thì thành sông Nguyên, lại về đông qua phía nam Lâm Nguyên, lại về đông đến huyện Hạ Tuyển, Trường Sa.

 Cám Thủy (sông Cám) ra từ núi phía đông Nhiếp Đô.

 Quách Phác chú: nay sông Cám ra ở phía tây bắc huyện Nam Dã, Nam Khang, đọc là "cảm".

 Nhậm Thần xét: sách Chính ngộ của Quách Thiệu Khổng nói: chữ "cám" chuyển âm đọc là "cảm", là tên sông ra từ Dự Chương; vì sông Chương và sông Cống hợp lại nên gọi là sông Cám. Sách Thuyết văn cho rằng chữ này lấy bộ "mục" (mắt) làm nghĩa, lấy chữ "cống" bớt nét làm âm; người Dự Chương đọc là "cám", vì một chữ có hai âm vậy. Sách Nhất thống chí nói: sông Cám ở phía đông phủ Cát An; hai sông Chương, Cống chảy đến phía bắc huyện Cám thì hợp thành sông Cám, hạ lưu dài một trăm dặm có tất cả hai mươi bốn ghềnh. Sách Quảng dư ký nói: núi Nhiếp Đô ở huyện Sùng Nghĩa, phủ Nam An.

 Sông chảy về đông bắc vào sông Giang ở phía tây Bành Trạch.

 Tứ Thủy (sông Tứ) ra từ phía đông bắc đất Ngô rồi chảy về nam, sang tây nam qua phía tây Hồ Lăng, rồi về đông nam đổ vào biển Đông, vào (sông Hoài) ở phía bắc Hoài Âm.

 Quách Phác chú: nay sông Tứ ra từ huyện Biện, nước Lỗ, chảy về tây nam đến huyện Hồ Lục, Cao Bình, rồi về đông nam qua nước Bái, Bành Thành, Hạ Bi, đến huyện Hạ Tương, Lâm Hoài thì vào sông Hoài. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói nước ra từ phía đông nam thành cũ huyện Biện, phía tây bắc Đào Khư. Họ Kim nói: núi Bồi Vĩ ở tây bắc Đào Khư, huyện Tứ Thủy, là nơi sông Tứ bắt nguồn. Lại nữa, sông Cám với sông Tứ hoàn toàn không liên quan gì nhau mà bản xưa viết liền một mạch, ngờ là có thẻ tre bị xếp lộn chỗ (sách xưa viết trên thẻ tre, xâu lại; dây đứt, xếp lại sai thứ tự gọi là "thác giản").

 Uất Thủy (sông Uất) ra từ quận (Tượng), chảy về tây nam đổ vào biển Nam, vào ở phía đông nam Tu Lăng.

 Nhậm Thần xét: sách Nhất thống chí nói sông Uất ở phía nam thành Hải Châu (?), nguồn từ địa giới Giao Chỉ, qua Ung Châu đến đây thì hợp với sông Kiềm. Lại Ứng Thiệu nói sông Uất ra từ Quảng Tín, chảy về đông ra biển; họ Lịch (Lịch Đạo Nguyên) nói: nói về chỗ đầu nguồn thì được, nói về chỗ cuối thì sai; không đủ làm căn cứ.

 Dị Thủy (sông Dị) ra từ phía tây nam Lâm Tấn

 (Quách Phác chú: đọc như chữ "dị" trong "dị tập", nghĩa là luyện tập),

 rồi chảy về đông nam đổ ra biển, vào ở phía tây Phiên Ngung.

 Quách Phác chú: Phiên Ngung thuộc Nam Hải, là vùng dưới thành của nước Việt. Nhậm Thần xét: đó chính là sông Trăn. Sách Thủy kinh nói sông Trăn ra từ phía nam huyện Lâm Vũ, Quế Dương, vòng qua phía tây bắc thành rồi rẽ chảy về đông; có bản viết là sông Tứ (một chữ "tứ" khác). Họ Lịch dẫn lời kinh: "sông Tứ ra từ Lâm Vũ, chảy về tây nam đổ ra biển, vào ở phía tây Phiên Ngung."

 Hoàng Thủy (sông Hoàng) ra từ núi phía tây bắc Quế Dương, chảy về đông nam đổ vào sông Dị, vào ở phía tây Đôn Phố.

 Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú dẫn lời kinh viết là sông Hoàng (một chữ "hoàng" khác). Từ Quảng nói: sông Hoàng còn gọi là sông Khuông, ra từ Quế Dương, thông tới Tứ Hội (?), cũng gọi là sông Thôi. Năm Nguyên Đỉnh thứ nhất đời Hán, Lộ Bác Đức làm Phục Ba tướng quân đi đánh Nam Việt, ra Quế Dương, xuôi sông Hoàng, chính là sông này. Sách Thủy kinh lại gọi là sông Quế.

 Lạc Thủy (sông Lạc) ra từ núi Lạc Thủy, chảy về đông bắc đổ vào sông Hà, vào ở phía tây Thành Cao.

 Quách Phác chú: Kinh Thư nói: "Khơi sông Lạc từ núi Hùng Nhĩ." Theo sách Thủy kinh, sông Lạc nay ra từ núi Trủng Lĩnh ở Thượng Lạc, chảy về đông bắc qua Hoằng Nông, đến huyện Củng, Hà Nam thì vào sông Hà. Huyện Thành Cao cũng thuộc Hà Nam.

 Phần Thủy (sông Phần) ra từ phía bắc Thượng Dũ

 (Quách Phác chú: chữ "dũ" đọc là "dũ"),

 rồi chảy về tây nam đổ vào sông Hà, vào ở phía nam Bì Thị.

 Quách Phác chú: nay sông Phần ra từ huyện Phần cũ ở Tấn Dương, Thái Nguyên, chảy về đông nam qua Tấn Dương, rồi về tây nam qua Tây Hà, Bình Dương, đến Phần Âm, Hà Đông thì vào sông Hà. Huyện Bì Thị thuộc Bình Dương. Nhậm Thần xét: thiên Vũ Cống nói: "Đã sửa trị Thái Nguyên, đến tận Nhạc Dương"; lời chú của họ Thái nói: sửa trị Thái Nguyên là để khơi nguồn sông Phần, sửa trị Nhạc Dương là để khơi dòng chảy sông Phần; như vậy vào thời vua Vũ, sông Phần vốn ra từ Thái Nguyên.

 Thấm Thủy (sông Thấm) ra từ phía đông núi Tỉnh Hình, chảy về đông nam đổ vào sông Hà, vào ở phía đông nam đất Hoài.

 Quách Phác chú: huyện Hoài thuộc Hà Nội; phía bắc Hà Nội có núi Tỉnh Hình. Nhậm Thần xét: sách Tạp trở của Lưu Phượng nói sông Thấm chính là sông Thiếu Thủy thời Xuân Thu. Sách Quận huyện thích danh nói: sông Thấm phát nguồn từ huyện Thấm Nguyên, có hai nguồn: một nguồn từ hang phía đông núi Miên ở tây bắc huyện chảy về nam, một nguồn từ khe Mã Quyển ở đông bắc huyện chảy về nam, đều đến thôn Giao Khẩu thì hợp dòng, chảy vào Hoàng Hà. Sách Thông tào biên của họ Vương nói: sông Thấm ra từ hang phía đông núi Miên, huyện Thấm Nguyên, Sơn Tây, nay đi qua núi Thái Hành đến núi Hắc Dương ở huyện Nguyên Vũ, Hà Nam thì hợp với sông Hà và sông Biện.

 Tế Thủy (sông Tế) ra từ phía nam núi Cung, đất Đông Khâu

 (Quách Phác chú: chữ "cung" ở đây cũng như chữ "cung" là cung kính),

 cắt ngang đầm Cự Lộc

 (Quách Phác chú: "tuyệt" nghĩa là cắt ngang mà vượt qua; Cự Lộc nay ở Cao Bình),

 đổ vào Bột Hải, vào ở phía đông bắc Lang Hòe nước Tề.

 Quách Phác chú: nay sông Tế từ huyện Quyển, Huỳnh Dương, chảy về đông qua Trần Lưu, đến phía bắc Tế Âm, rồi về đông bắc đến Cao Bình, lại về đông bắc qua Tế Nam, đến huyện Bác Xương, Lạc An thì đổ ra biển, nay là vùng Kiệt Thạch. Nơi các sông bắt nguồn ở đây lại sai khác với sách Thủy kinh; tôi cho rằng núi sông có khi cùng tên mà khác chỗ, có khi cùng chỗ mà khác tên, có khi một chỗ mà nhiều tên, có cái tưởng đúng mà sai, có cái tưởng sai mà đúng; vả lại trải qua các đời đã lâu xa, xưa nay biến đổi, tiếng nói có tiếng Sở tiếng Hạ (tiếng địa phương và tiếng miền trung nguyên), tên gọi không giống nhau, nên chưa thể xét kỹ được.

 Nhậm Thần xét: sông Tế ra từ núi Vương Ốc, đến huyện Tế Nguyên, Hà Nam thì hai nguồn hợp dòng; nước có đoạn chìm xuống đất, có đoạn hiện lên, chảy về đông ra phía bắc Đào Khâu, lại về đông bắc hội với sông Vấn. Nay sông Tế ở phía bắc huyện Vấn Thượng, còn gọi là sông Đại Thanh.

 Lạo Thủy

 (Nhậm Thần xét: tức là sông Liêu)

 ra từ phía đông Vệ Cao.

 Quách Phác chú: sông ra từ núi Vệ Cao ngoài biên ải; huyện Cao Câu Ly, quận Huyền Thố có núi Lạo, là nơi sông Tiểu Lạo bắt nguồn, chảy về tây vào sông Đại Lạo. Chữ "lạo" ở đây đọc là "liêu".

 Sông chảy về đông nam đổ vào Bột Hải, vào ở Lạo Dương.

 Quách Phác chú: huyện Lạo Dương thuộc Lạo Đông. Nhậm Thần xét: sách Thủy kinh chú nói sông Liêu cũng được bảo là ra từ núi Bạch Thạch (?), từ ngoài biển chảy về đông, lại về đông bắc vào huyện Quảng Thành, chảy về đông đổ vào sông Bạch Lang. Sách Thổ địa ký của họ Ngụy nói: sông Bạch Lang chảy xuống thì vào sông Liêu. Sách Vũ Cống khảo của Vương Giám nói: nguồn sông Liêu ra từ núi Bạch Bình ngoài biên ải.

 Hô Đà Thủy (sông Hô Đà) ra từ phía nam thành Tấn Dương, rồi chảy về tây đến phía bắc Dương Khúc, rồi chảy về đông đổ vào Bột Hải.

 Quách Phác chú: sông qua phía đông bắc Nhạc Thành, Hà Gian rồi đổ vào Bột Hải. Tấn Dương và huyện Dương Khúc đều thuộc Thái Nguyên.

 Sông vượt qua, vào ở phía bắc Chương Vũ.

 Quách Phác chú: Chương Vũ là tên quận. Nhậm Thần xét: Lưu Hội Mạnh nói: sông chảy từ phía nam thành phủ Chân Định tới, từ Nhạn Môn qua Linh Thọ, Bình Sơn, Tấn Châu, Vệ Thủy (?), Vũ Ấp.

 Chương Thủy (sông Chương) ra từ phía đông Sơn Dương, chảy về đông đổ vào Bột Hải, vào ở phía nam Chương Vũ.

 Quách Phác chú: huyện Biện Âm (?), Tân Thành cũng có sông Chương. Nhậm Thần xét: sách Thư truyện của họ Thái nói: sông Chương có hai: một sông ra từ hang Đại Mãnh ở huyện Triêm, Thượng Đảng, gọi là Thanh Chương (sông Chương trong); một sông ra từ núi Lộc Cốc ở huyện Trưởng Tử, Thượng Đảng, gọi là Trọc Chương (sông Chương đục); hai sông Chương khác nguồn nhưng hạ lưu hợp lại với nhau. Bài Đồ tán viết: "Sông ngòi đan xen, sóng lớn chảy như dải lụa; thông tới đất Hồ (?), chảy xuôi xuống, uốn lượn ngoài cõi Hoa Hạ; nơi ra khác nhau mà nơi về là một, hòa lẫn mà cùng hội về phương đông."

 Ngày Bính Tuất tháng tư năm Kiến Bình thứ nhất (niên hiệu của Hán Ai Đế, tức năm 6 trước Công nguyên), bề tôi là Vọng, giữ chức đãi chiếu (chức chờ vua gọi đến sai việc), làm thuộc quan của Thái thường (quan coi việc lễ nghi tế tự), hiệu đính; bề tôi là Cung, giữ chức Thị trung (quan hầu cận bên vua) kiêm Quang lộc huân (quan đứng đầu việc canh giữ cung điện); bề tôi là Tú, giữ chức Thị trung, Phụng xa đô úy (quan coi xe ngựa của vua), Quang lộc đại phu (quan cố vấn, bàn luận việc nước), phụ trách trông coi.

 Sơn Hải Kinh quảng chú, quyển 13.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video