Thiên 35 — Kinh vùng hoang xa phía Đông (quyển 14)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tổng tập sách lớn do triều Thanh ra lệnh biên soạn; "khâm định" nghĩa là do vua xét duyệt và định bản).

 Sơn Hải kinh quảng chú (sách "Sơn Hải kinh" có lời chú giải mở rộng), quyển mười bốn.

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.

 Đại Hoang Đông kinh (thiên kinh ghi về vùng Đại Hoang phía Đông; "Đại Hoang" là vùng hoang vu xa xôi ở tận rìa thế giới).

 Chú — Bài thơ của Lý Thương Ẩn gửi Lư Tư không (Tư không là một chức quan lớn) có câu "đều vào trong kinh Đại Hoang", chính là nói thiên này.

 Ngoài Đông Hải có một cái hố lớn.

 Chú — Quách Phác (người chú giải Sơn Hải kinh đời Tấn) nói: Sách "Thi hàm thần vụ" viết: "Phía đông đổ vào cái hang không đáy", là nói hố này. "Ly tao" viết: "Hạ xuống nhìn hố lớn". Nhậm Thần (tức người soạn sách này) xét: "Liệt Tử" viết: "Phía đông Bột Hải, không biết bao nhiêu ức vạn dặm, có một hố lớn, thật là cái hang không đáy". "Trang Tử" viết: "Truân Mang đi về hố lớn phía đông, gặp Uyển Phong ở Đông Hải". Bài "Giang phú" của Cảnh Thuần (tức Quách Phác) có câu "dồn vào hố lớn và Ốc Tiêu", là chỉ nơi này. Bài "Đồ tán" (lời tán ca ngợi kèm tranh) viết: "Nước tràn trút vào hang động, chốn khô tối (?) có rồng ngậm đuốc soi sáng; nơi ấy có hố lớn, gọi là không đáy". Bài "Đại hác phú" của Lương Giản Văn đế viết: "Phía đông Bột Hải, chẳng biết mấy ức dặm, hố lớn ở đó, sâu không cùng tận".

 Đó là nước của Thiếu Hạo.

 Chú — Quách nói: Thiếu Hạo là Kim Thiên thị, là hiệu của vua Chí. Nhậm Thần xét: Thiếu Hạo là Thanh Dương thị, họ Kỷ, tên Chất, cha là Thanh, là con thứ năm của Hoàng Đế, do người họ Phương Lôi (?) sinh ra; lại gọi là Kim Thiên thị, cũng tên là Chí. Đàm Tử nói: "Tổ ta là Thiếu Hạo Chí lên ngôi", chính là vậy.

 Thiếu Hạo nuôi dạy vua Chuyên Húc ở đây.

 Chú — Quách nói: nghĩa chữ "nuôi" ở đây chưa rõ. Nhậm Thần xét: lời chú bổ sung của Dương Thận nói "nuôi" là nuôi cho khôn lớn.

 Bỏ đàn cầm, đàn sắt (hai loại đàn dây cổ) lại đây.

 Chú — Quách nói: ý nói trong hố có đàn cầm, đàn sắt. Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" chép: Chuyên Húc lấy con gái họ Trâu Đồ, nàng nằm mộng rồi sinh tám con, một người tên Thương Dã, tức là Nhũ Đế; Chuyên Húc mất, con trưởng lên ngôi, nối hiệu Cao Dương thị, đó là Nhũ Đế. Trần Nhất Trung nói: Nhũ Đế là con trưởng của Cao Dương thị, Lạc Minh là dòng dõi của ông; người nối ngôi về sau "giữ" đàn cầm đàn sắt, tức là dùng lễ nhạc của ông; chữ "giữ" bị chép sai thành chữ "bỏ", đó là lỗi chép nhầm chữ gần giống nhau. Bài "Cầm phú" của Ngô Thục có câu "Nhũ Đế bỏ nó vào hố lớn", là nói chuyện này. Lại sách "Quán biên" chép: năm thứ ba mươi đời Chuyên Húc, con trưởng của vua là Nhũ sinh ra Lạc Minh, ở phía nam núi Thiên Mục. Sách "Tục Văn hiến thông khảo" chép: hậu duệ của Nhũ Đế, con trưởng Chuyên Húc, có họ Nhũ. Vậy Nhũ Đế là tên người, điều đó chắc chắn.

 Có núi Cam, sông Cam từ đó chảy ra, đọng lại thành vực Cam.

 Chú — Quách nói: nước đọng lại thì thành vực. Nhậm Thần xét: đó chính là nơi Hy Hòa tắm cho mặt trời.

 Ở góc đông nam Đại Hoang có núi tên là Bì Mẫu Địa Khâu.

 Ngoài Đông Hải, giữa vùng Đại Hoang, có núi tên là Đại Ngôn, là nơi mặt trời và mặt trăng mọc.

 Chú — Nhậm Thần xét: lời chú bổ sung của họ Dương (Dương Thận) nói: Sơn Hải kinh ghi nơi mặt trời mặt trăng mọc có bảy chỗ, nơi lặn có năm chỗ, nơi vừa mọc vừa lặn có một chỗ. Những nơi mọc là: núi Đại Ngôn, núi Hợp Hư, núi Minh Tinh, núi Cúc Lăng, cây Phù Mộc ở Thang Cốc, núi Y Thiên Tô Môn, núi Hác Minh Tuấn Tật, đều ở thiên Đại Hoang Đông kinh. Những nơi lặn là: núi Phong Tự Ngọc Môn, núi Nhật Nguyệt (là then chốt của trời), núi Ngao Ngao Cự, núi Thường Dương, núi Đại Hoang, đều ở thiên Đại Hoang Tây kinh. Nơi tắm mặt trời có một, là vực Cam trong thiên Đại Hoang Nam kinh; nơi tắm mặt trăng có một, là núi Đan (?) trong thiên Đại Hoang Tây kinh. Nơi vừa mọc vừa lặn có một, là cây tùng Cự Cách ở núi Phương trong thiên Đại Hoang Tây kinh. Đem so với sách "Hoài Nam Tử" thì những nơi mặt trời mọc lặn lại khác nhau nhiều, nên để đó không bàn.

 Có núi Ba Cốc, có nước của người khổng lồ.

 Chú — Quách nói: Năm Vĩnh Gia thứ hai đời Tấn, có con cò lớn đậu ở đầm Ngao, cách huyện Thủy An hai mươi dặm về phía nam; người dân là Chu Hổ Trương (?) bắt được nó, thấy có một mũi tên cán gỗ đầu sắt xuyên qua, dài sáu thước rưỡi (thước là đơn vị đo dài xưa, mỗi thước khoảng hơn hai mươi phân). Tính theo mũi tên thì người bắn phải cao chừng một trượng năm, sáu thước (trượng bằng mười thước). Lại có Biệt giá (chức quan phụ tá của thứ sử) châu Bình là Cao Phòng (?) kể: người nước Oa (Nhật Bản xưa) từng đi biển, gặp gió thổi trôi qua biển lớn, thấy ở bên ngoài có một nước, người đều cao hơn một trượng, hình dạng giống người Hồ, có lẽ là một giống khác của người Trường Địch; mũi tên kia có lẽ từ nước ấy bay tới. Sách "Ngoại truyện" nói: người Tiêu Nghiêu cao ba thước, là thấp nhất; người cao thì không quá mười trượng, là mức cao tột cùng. Xét sách "Hà đồ ngọc bản": từ Côn Lôn đi về phía bắc chín vạn dặm thì đến nước Long Bá, người cao ba mươi trượng, sống một vạn tám nghìn năm mới chết; từ Côn Lôn đi về phía đông thì đến nước Đại Tần, người cao mười trượng, đều mặc lụa; từ đó đi tiếp về phía đông mười vạn dặm thì đến nước người Điêu, cao ba mươi trượng năm thước; từ đó đi tiếp về phía đông mười vạn dặm thì đến nước Trung Tần, người cao một trượng. Sách "Cốc Lương truyện" chép: người Trường Địch nằm ngang chiếm chín mẫu đất (mẫu là đơn vị đo diện tích ruộng), chở đầu hắn lên xe thì lông mày lộ ra trên thanh gỗ ngang trước xe, tức là người cao mấy trượng. Thời Tần có người khổng lồ hiện ra ở Lâm Thao, cao năm trượng, dấu chân dài sáu thước. Cứ theo đó mà nói thì chiều cao của người khổng lồ không thể định được giới hạn.

 Chú — Nhậm Thần xét: sách "Chức phương ngoại kỷ" chép: người nước Trí Gia cao chừng một trượng, khắp mình đầy lông. Sách "Động ký" chép: người nước Chi Đề cao ba trượng hai thước. Sách "Lĩnh hải dị văn" chép: vùng gần núi ở châu Hà Trì có người cao hai trượng, mặt rộng ba thước, lưng có đôi cánh bằng thịt. Sách "Biền nhã" chép: vùng hoang phía tây nam có người cao một trượng, tên là Tiên Thông. Ở nước Xa Lân thuộc Thiên Trúc (Ấn Độ), đàn ông đàn bà đều cao một trượng tám thước. Sách "Vân cấp thất thiêm" chép: ở phương Đông, người nước Minh Ha La Đề cao hai trượng; ở phương Nam, người nước Minh Y Sa Đà cao hai trượng bốn thước. Theo kinh "Lập thế", người Uất Đơn Việt cao ba mươi hai khuỷu (khuỷu là đơn vị đo bằng khoảng từ khuỷu tay đến đầu ngón tay). Sách "Thông khảo" chép: nước Trường Nhân ở phía đông Tân La, người cao ba trượng, răng như răng cưa, móng như móng chó, lông đen phủ khắp mình. Sách "Hỗn nguyên chân lục" chép: người nước Trường Dẫn cao bốn mươi thước. Lưu Yểu nói: vua nước Tỳ Khiên cao mấy trượng. Sách "Bác vật chí" chép: ở cực đông bắc có người cao chín thước. Sách "Hoa Dương quốc chí" chép: thời Tần Thủy Hoàng có người cao hai mươi lăm trượng hiện ra ở Đãng Cừ. Sách "Đông phương ngữ" chép: phương Đông có người cao bảy trượng, tên là Hoàng Phụ, lại tên là Xích Quách. Sách "Sự vật cám châu" chép: Kim Tê cao năm trượng, ở phương Tây, ngoài Nhật Quan (?), tại núi Kim. Sách "Thập di ký" chép: dân Uyển Cừ, người nước ấy cao mười trượng. Lại bài "Đại chiêu" trong Sở từ có câu: "Người cao nghìn nhận (nhận là đơn vị đo dài xưa, khoảng bảy, tám thước), chỉ chuyên tìm bắt hồn người". Sách "Lương Châu dị vật chí" chép: có người khổng lồ ở phía bắc Đinh Linh, nằm ngửa giữa đồng, cao như núi, gót chân thành thung lũng, thân nằm ngang lấp cả sông, dài hơn một vạn dặm. Sách "Thần dị kinh" chép: ở biển tây bắc có người cao hai nghìn dặm, tên là Vô Lộ, vòng bụng hai nghìn sáu trăm dặm, mỗi ngày uống năm đấu rượu trời (đấu là đơn vị đong); ở góc đông nam, giữa Đại Hoang có Lâm Phụ, cao nghìn dặm, vòng bụng trăm phụ (?), còn gọi là Phác Phụ. Đều là người khổng lồ cả, nhưng lời ấy cũng hoang đường.

 Có chợ của người khổng lồ, gọi là Nhà của người khổng lồ.

 Chú — Quách nói: đây cũng là tên núi, hình dạng giống như nhà cửa; người khổng lồ thường tụ họp (?) trên đó để họp chợ.

 Có một người khổng lồ ngồi xổm trên đó, giương rộng hai tai.

 Chú — Quách nói: chữ "ngồi xổm" có bản viết khác, là dạng chữ cổ; "Trang Tử" có câu "ngồi xổm ở Cối Kê".

 Có nước người tí hon, tên là Tĩnh Nhân.

 Chú — Quách nói: sách "Thi hàm thần vụ" viết: "Ở cực đông bắc có người cao chín tấc", có lẽ là nói người tí hon này; tên này có bản viết bằng chữ khác nhưng đọc cùng âm. Nhậm Thần xét: "Liệt Tử" chép: ở cực đông bắc có người tên là Tranh Nhân, cao chín tấc. "Hoài Nam Tử" chép: ở phương nam có Tĩnh Nhân cao chín tấc, tức là Tĩnh Nhân này. Sách "Đoản giải" của Vương Ngao chép: có nước ở phía tây biển gọi là Long Bá, ở phía đông gọi là Tĩnh Nhân. Sách "Biền nhã" chép: Tĩnh Nhân, Cự Linh (?) là người thấp bé. Sách "Bác vật chí" chép: phương Đông có Đường Lang, Ốc Tiêu; họ Phòng Phong cao ba trượng, còn người lùn chỉ chín tấc. Thơ Liễu Tông Nguyên có câu "Tĩnh Nhân cao chín tấc". Đều là nói chỗ này. Sách "Xuyết canh lục" chép: lúc đang làm ruộng (?) thấy một xác người phơi khô dài chừng sáu tấc, có lẽ chính là Tĩnh Nhân. Sách "Lưu thanh nhật trát" chép: năm Gia Tĩnh thứ ba mươi tư, người lái buôn ở Cù Châu là Hồ Tú mang về một người tí hon, cao chừng một thước, mày mắt râu tóc đủ cả, là đàn ông; nói rằng khi đến vùng biển Đông, lúc thuyền cập bờ thì bỗng bắt được nó; đó chính là người nước Tĩnh Nhân. Lại có bản viết Tĩnh Nhân thành Tịnh Thân. Bài "Đồ tán" viết: "Tiêu Nghiêu bé tột bậc, Tĩnh Nhân chỉ nhỏ xíu; tay chân đầy đủ cả, lông mày vừa thấy rõ (?)".

 Có vị thần mặt người mình thú, tên là Thi của Lê Linh ("thi" vốn nghĩa là xác chết; trong Sơn Hải kinh chỉ vị thần hay người đã chết mà xác hoặc hồn vẫn còn hiện ra).

 Chú — Quách nói: đọc là "linh". Nhậm Thần xét: chữ "linh" thời cổ có khi viết theo bộ "vu" (đồng cốt), có khi theo bộ "ngọc", có khi theo bộ "quỷ", có khi theo bộ khác. Sách "Thông giám", phần "Tuần phi kỷ" chép: Lê Linh thị khi chết, xác nằm ở Đông Hoang lâu mà không rữa. Sách "Lộ sử" chép: Đông kinh có "Thi của Lê Linh", tức là xác của Lê Linh thị. Sách "Quán biên" chép: tinh khí của Lê Linh thị ngưng lại, hồn phách yên định, nên xác không rữa; Lê Linh là tên một vị vua thời cổ. Bài "Thương minh phú" của Lư Nam có câu nói đến Lê Linh (?), là nói về nhân vật này. Lại sách "Thiên hải" có chữ "linh" ấy, chú là: mặt người mình thú.

 Có núi Quyết, sông Dương từ đó chảy ra.

 Chú — Quách nói: đọc như chữ "quyệt" trong "quyệt trá" (dối trá).

 Có nước Vĩ, ăn lúa kê (?) ("lúa kê" theo bản thông thường, bản này sót chữ).

 Chú — Quách nói: ý nói trong nước này chỉ có lúa. Chữ "Vĩ" đọc theo cách ghép âm "khẩu – ngụy". Nhậm Thần xét: sách "Quốc danh ký" có nước Vĩ, chú là đất phong để hưởng thuế của đại phu Tử Quốc đời Đông Chu, không phải nước này.

 Họ sai khiến được bốn loài (nguyên văn gọi là "bốn loài chim", ở đây chỉ chung muông thú): hổ, báo, gấu, gấu ngựa.

 Giữa vùng Đại Hoang có núi tên là Hợp Hư, là nơi mặt trời mặt trăng mọc.

 Chú — Nhậm Thần xét: Vương Sùng Khánh nói: tên núi là Hợp Hư, chính là cái mà đời sau gọi là "Tử Hư, Ô Hữu" (tên đặt ra để chỉ chuyện bịa, không có thật); nếu không thì mặt trời mặt trăng có mấy cái, đã mọc ở núi Đại Ngôn lại còn mọc ở núi Hợp Hư nữa sao? Lời họ Vương quả là khéo biện, nhưng không phải ý của kinh.

 Có nước Trung Dung; vua Tuấn sinh ra Trung Dung.

 Chú — Quách nói: chữ "Tuấn" cũng là chữ "Thuấn", mượn chữ cùng âm. Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" chép: nước Trung Dung là nơi vua Thuấn sinh ra, có người nói đó tức là Chư Phùng. Sách "Mục thiên tử truyện" có nước Dung thị, có lẽ là nước này. Sách "Lã lãm" chép: phía đông Chỉ Cô có nước Trung Dung, tức là đây. Thôi Lược Cổ (?) nói: trong chữ cổ, "Tuấn" và "Thuấn" cùng âm, cho nên vua Thuấn được viết thành vua Tuấn. Sách "Thuyết văn tiên huấn" nói: chữ "Thuấn" thời cổ, phía trên theo chữ "thứ", phía dưới theo chữ "thổ", tức là chữ "tuấn" trong "anh tuấn", cho nên Sơn Hải kinh viết Thuấn thành Tuấn.

 Người nước Trung Dung ăn thịt thú và quả cây.

 Chú — Quách nói: trong nước này có cây đỏ, hoa và quả đều ngon, thấy chép trong "Lã thị xuân thu".

 Họ sai khiến được bốn loài: báo, hổ, gấu, gấu ngựa.

 Có núi Đông Khẩu, có nước Quân Tử, người ở đó mặc áo đội mũ, thắt đai đeo kiếm.

 Chú — Quách nói: họ cũng sai khiến được hổ báo, ưa khiêm nhường.

 Có nước Tư U; vua Tuấn sinh ra Yến Long.

 Chú — Nhậm Thần xét: Yến Long phụng sự nhà Ngu (triều vua Thuấn), làm chức Nạp ngôn (quan chuyển lời vua xuống dưới và đưa ý kiến dưới lên vua), coi việc đàn cầm đàn sắt, được phong ở đất Long. Vương Phù nói ông họ Ưu. Bài "Thương minh phú" của Lư Nam có câu "chảy theo dòng sông của Yến Long".

 Yến Long sinh ra Tư U, Tư U sinh ra Tư Sĩ không lấy vợ và Tư Nữ không lấy chồng.

 Chú — Quách nói: ý nói người ở đó chỉ cần nghĩ tưởng mà cảm ứng, khí thông với nhau, không cần giao hợp mà vẫn sinh con; như Trang Tử nói đôi hạc trắng nhìn nhau, con ngươi không động mà cảm nhau thụ thai. Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" chép: Yến Long sinh ra Tư U, lập thành nước Tư U, có họ Long; một tên là Tư U (viết bằng chữ khác). "Liệt Tử" chép: ở nước Tư U, Tư Sĩ không vợ mà cảm ứng, Tư Nữ không chồng mà có mang, chính là vậy. Sách "Hàn mặc thư" chép: nước Tư Nam không có chồng, nước Tư Nữ không có vợ, vậy mà vẫn tự sinh nở được. Sách "Bác vật chí" chép: Tư Sĩ không vợ mà cảm ứng, Tư Nữ không chồng mà có mang; Hậu Tắc sinh ra từ dấu chân khổng lồ (mẹ ông giẫm vào mà có mang), Y Doãn sinh ra từ cây dâu rỗng. Bài "Nhân luận" của Lý Thời Trân nói: dương đơn độc thì không sinh, âm đơn độc thì không lớn, đó là lẽ thường, vậy mà lại có chuyện lạ Tư Sĩ không vợ, Tư Nữ không chồng. Sách "Thích nghĩa" của họ Vương nói: "không vợ, không chồng" e rằng chỉ là nói họ không được kết đôi mà thôi.

 Họ ăn thịt thú, sai khiến được bốn loài.

 Chú — Nhậm Thần xét: phàm nói "sai khiến" là nói chim thú nghe theo, thuần phục.

 Có núi Đại A. Giữa vùng Đại Hoang có núi tên là Minh Tinh, là nơi mặt trời mặt trăng mọc. Có nước Bạch Dân; vua Tuấn sinh ra vua Hồng.

 Chú — Nhậm Thần xét: kinh gọi "vua Tuấn", có chỗ là vua Khốc, có chỗ là Hoàng Đế, có chỗ là vua Thuấn, ngờ là các thẻ tre bị xếp lẫn lộn. Phần "Hậu kỷ" của "Lộ sử" dẫn kinh rằng "vua Luật sinh ra vua Hồng"; Luật là tên chữ của Hoàng Đế; khác với bản văn này.

 Vua Hồng sinh ra Bạch Dân, Bạch Dân mang họ Tiêu.

 Chú — Nhậm Thần xét: sách "Quán biên" chép: vua lúc mới làm Nam Nhạc, lấy con gái họ Châu Sơn tên là Nữ Phòng (?), sinh ra Quý Cách và Bạch Dân; Bạch Dân ở phía đông, là tổ của dân Bạch Dân; họ Tiêu là họ được ban cho. Sách "Quốc danh ký" chép: nước Bạch Dân họ Tiêu. Sách "Bác vật chí" chép: nay là Bạch Châu. Lại sách "Đàm hội" chép: thứ rượu uống một thăng (đơn vị đong) say ba năm mới tỉnh là rượu bột ngọc của nước Bạch Dân, ngờ là nước này.

 Họ ăn lúa (?), sai khiến được bốn loài: hổ, báo, gấu, gấu ngựa.

 Chú — Quách nói: lại có thú Thặng Hoàng, cưỡi nó thì được sống lâu.

 Có nước Thanh Khâu, có con cáo chín đuôi.

 Chú — Quách nói: khi thiên hạ thái bình thì nó xuất hiện, làm điềm lành.

 Có dân Nhu Bộc, đó là nước Doanh Thổ.

 Chú — Quách nói: "doanh" như nói đất màu mỡ, phì nhiêu; đọc là "doanh". Nhậm Thần xét: chữ "doanh" có bản viết thành chữ "luy"; chữ "thổ" đọc là "đỗ". Phần "Cao Tân kỷ" của "Lộ sử" chép: Nhu Bộc, Doanh Thổ cũng là dòng dõi của vua (Cao Tân), chưa chắc (?). Lại sách "Quốc danh ký" chép: dòng dõi Cao Tân thị có nước Nhu Bộc, một tên là nước Luy Thổ.

 Có nước Hắc Xỉ (Răng Đen).

 Chú — Quách nói: răng đen như sơn.

 Vua Tuấn sinh ra Hắc Xỉ.

 Chú — Quách nói: bậc thánh nhân biến hóa thần diệu không theo khuôn phép nào, nên con cháu đời sau sinh ra nhiều người có hình dạng khác lạ. Những chỗ nói "sinh ra" phần nhiều là nói dòng dõi xa, chưa chắc đã là con ruột. Nhậm Thần xét: sách "Quốc danh ký" chép: Hắc Xỉ họ Khương, do vua Tuấn sinh ra. Dương Thận nói: phàm nói "sinh ra" chưa chắc đã là con ruột; sách "Thượng thư" chép vua Thuấn "phân biệt các dòng sinh ra", chữ "sinh" ở đây có nghĩa là họ, tức là ban họ cho mà phân chia dòng giống; truyền lâu rồi thì đời sau tự cho mình là dòng dõi vua Thuấn, như nay người Mộc ở Mạnh Dưỡng, Vân Nam nói "Thiên hoàng là anh ta", nhà Nguyên Ngụy khoe mình là dòng dõi trời, tự cho là do con gái trời sinh ra.

 Họ Khương, ăn lúa (?), sai khiến được bốn loài.

 Có nước Hạ Châu, có nước Cái Dư. Có vị thần tám đầu mặt người, mình hổ, mười đuôi, tên là Thiên Ngô.

 Chú — Quách nói: đó là Thủy bá (thần cai quản sông nước). Nhậm Thần xét: sách "Biền nhã" chép: Thiên Ngô, Mã Hàm là thần trong biển. Sách "Sơ học ký" chép: thần nước gọi là Thiên Ngô, thần sóng lớn gọi là Dương Hầu, thần sóng triều gọi là Linh Tư. Bài "Chiêu hải cổ văn" của Liễu Tông Nguyên có câu: "Thiên Ngô tám đầu, lúc cười lúc giận thay nhau". Bài "Thương minh phú" của Lư Nam có câu: "Thiên Ngô, Phùng Trì giẫm đạp (?)". Bài "Phóng chiêu phú" có câu: "Thiên Ngô tám đầu, bờm (?) đứt máu (?)".

 Giữa vùng Đại Hoang có núi tên là Cúc Lăng Vu Thiên.

 Chú — Quách nói: đọc là "cúc". Nhậm Thần xét: bài "Thương minh phú" của Lư Nam có câu: "Thắt quanh bằng chốn hiểm trở của Cúc Lăng, thấm ướt bằng châu Ngu (?)".

 Đông Cực, Ly Mậu.

 Chú — Quách nói: đây là tên ba ngọn núi; đọc là "cốc mậu" (?).

 Đó là nơi mặt trời mặt trăng mọc. Có thần tên là Chiết Đan.

 Chú — Quách nói: là thần nhân.

 Ở phương Đông gọi ông là Chiết.

 Chú — Quách nói: chỉ gọi một chữ là Chiết.

 Gió từ đó thổi tới gọi là gió Tuấn.

 Chú — Quách nói: chưa rõ gió thổi từ đâu tới. Nhậm Thần xét: sách "Hạ tiểu chính" có câu "lúc ấy có gió Tuấn"; gió Tuấn là gió những tháng mùa xuân; mùa xuân ứng với phương Đông, có lẽ lấy ý ấy.

 Ông ở Đông Cực để điều khiển gió ra vào.

 Chú — Quách nói: ý nói người này biết điều tiết khí gió, cho gió ra vào đúng lúc.

 Trên một hòn đảo ở Đông Hải.

 Chú — Quách nói: "chử" là đảo.

 Có vị thần mặt người mình chim, tai đeo hai con rắn vàng,

 Chú — Quách nói: lấy rắn xuyên qua tai.

 chân giẫm hai con rắn vàng, tên là Ngu Hào (?) (tên bị sót chữ trong bản này). Hoàng Đế sinh ra Ngu Hào.

 Chú — Nhậm Thần xét: sách "Hoàng Đế kỷ" chép: Mô Mẫu sinh ra Thương Lâm và Ngu Dương, Ngu Dương tức là Ngu Hào; ở đây lại viết bằng chữ khác.

 Ngu Hào sinh ra Ngu Kinh.

 Chú — Quách nói: tức là Ngu Cường. Nhậm Thần xét: sách "Uyển ủy dư biên" viết là "Tử Ngẫu Kinh", sách "Tục thông khảo" cũng viết là Ngẫu Kinh.

 Ngu Kinh ở Bắc Hải, Ngu Hào ở Đông Hải, đều là thần biển.

 Chú — Quách nói: ý nói mỗi người chia nhau cai quản một vùng biển mà làm thần; có bản viết "là hiệu". Nhậm Thần xét: lời chú của Dương Thận nói: con vật này (?) chính là thứ mà "Thuyết văn" gọi là thần quỷ; Hoàng Đế lấy da nó bịt trống, tiếng trống vang xa năm trăm dặm, nhân đó khắc hình nó làm giá treo trống, cho nên "Mục thiên tử truyện" có câu "rắn vàng làm cánh trống".

 Có núi Chiêu Dao, sông Dung từ đó chảy ra. Có nước tên là Huyền Cổ (?) (Đùi Đen; bản này sót chữ).

 Chú — Quách nói: từ đùi trở xuống đen như sơn.

 Họ ăn (?), sai khiến được bốn loài.

 Có nước Khốn Dân, họ Câu, ăn lúa (?).

 Có người tên là Vương Hợi, hai tay cầm chim, đang ăn đầu chim. Vương Hợi gửi đàn bò của mình ở chỗ nước Hữu Dịch và Hà Bá (?).

 Chú — Quách nói: Hà Bá, Bộc Ngưu đều là tên người; "gửi" là gửi nhờ; thấy chép trong "Trúc thư" tìm được ở quận Cấp. Nhậm Thần xét: Hữu Dịch và Hà Bá đều là chư hầu đời Hạ; Hà Bá đến đời Ân vẫn còn; có người cho Hà Bá là chức quan coi việc trị sông. Sách "Quy tàng" chép: xưa Hà Bá bói xem có nên đánh nhau với (thần sông) Lạc không, bói chọn từng người, Côn Ngô xem quẻ thấy không tốt.

 Nước Hữu Dịch giết Vương Hợi, cướp đàn bò.

 Chú — Quách nói: "Trúc thư" chép: con vua nhà Ân là Hợi làm khách ở nước Hữu Dịch mà làm điều dâm loạn, vua nước Hữu Dịch là Miên Thần giết rồi vứt bỏ (xác) ông; vì thế chúa nhà Ân là Thượng Giáp Vi mượn quân của Hà Bá đánh Hữu Dịch, diệt nước ấy, giết vua là Miên Thần. Nhậm Thần xét: việc của Tử Hợi, chư hầu nước Ân, xảy ra vào năm thứ mười hai đời vua Tiết nhà Hạ.

 Hà Bá thương xót Hữu Dịch, người Hữu Dịch lén trốn ra, lập nước ở vùng của muông thú, đang ăn thịt thú, gọi là dân Dao.

 Chú — Quách nói: ý nói Hữu Dịch vốn thân thiết với Hà Bá; Thượng Giáp Vi là vị vua hiền của nhà Ân, mượn quân theo lẽ chính nghĩa để đánh kẻ có tội, nên Hà Bá không thể không giúp diệt; xong rồi lại thương xót Hữu Dịch, cho lén biến hóa mà trốn ra, hóa thành nước dân Dao. Nhậm Thần xét: sách "Bút tùng" nói: lời kinh gán ghép chuyện Vương Hợi và Hữu Dịch, chứ "Trúc thư" không có đoạn văn này, đời sau không ai nhận ra là giả; nhưng lời của họ Hồ cũng không phải là ghi chép xác thực.

 Vua Thuấn sinh ra Hí, Hí sinh ra dân Dao.

 Chú — Nhậm Thần xét: "Thuấn" ở đây đúng ra phải là "Khốc". Sách "Quốc danh ký" chép: Dao Dân là nước của con vua Khốc, tức là dân Dao này. Lại sách "Lộ sử" chép: Thúc Hí sinh ra Dao Dân, Dao Dân ở đất Việt, sinh ra Nữ Thả, lập nên họ Dao; Hải Dương hầu đời Hán là Dao Vô Dư, người đời cho là dòng dõi nước Việt, chưa rõ thực hư. Lời chú của Dương Thận nói: nay ở Quảng Tây có dân Dao, phải chăng là dân này? Thúc Hí tức là Thúc Hiến, một trong tám người hiền gọi là "Bát Nguyên", là con cháu của Cao Tân thị.

 Trong biển có hai người,

 Chú — Quách nói: đây là do người Hữu Dịch hóa thành.

 tên là Nữ Sửu.

 Chú — Quách nói: tức là "Thi của Nữ Sửu", ý nói biến hóa không lường; vậy thì người một khi đã vượt qua bến biến hóa mà trốn vào cõi thần, cũng không đâu là không đến được, hễ cảm ứng là gửi dấu vết lại; những người như Phạm Lãi cũng là kẻ từng nghe theo lối ấy. Nhậm Thần xét: thiên "Thích trệ" trong sách "Bão Phác Tử" có câu: "Nữ Nhận tựa vào gỗ (?), Nhị Phụ ôm cột"; Nữ Nhận tức là Nữ Sửu.

 Nữ Sửu có con cua lớn.

 Chú — Quách nói: rộng nghìn dặm. Nhậm Thần xét: sách "Lãm" chép: Hải Dương có con cua to bằng cả cỗ xe, Nữ Sửu có con cua rộng nghìn dặm. Bài "Dị ngư đồ tán" viết: "Cua lớn Nữ Sửu, rộng tới nghìn dặm; cua bằng xe ở Hải Dương, sao sánh nổi được". Lời chú của Dương Thận nói: trên thiên văn có cung Cự Giải (Con Cua Lớn), có lẽ ứng với nó. Lại trong biển có cua bay; nước Thiện Uyển có cua trăm chân dài chín thước, bốn càng; đều là giống lạ, ghi thêm vào đây.

 Giữa vùng Đại Hoang có núi tên là Nghiệt Dao Quân Đê, trên núi có cây Phù Mộc, thân vươn cao ba trăm dặm, lá giống lá cải.

 Chú — Quách nói: "vươn" như nói mọc cao lên; lá giống lá rau cải. Nhậm Thần xét: sách "Hợp bích sự loại" chép: cây Phù Tang còn có tên là Phù Tang (viết bằng chữ khác), mọc ở biển biếc, cao mấy nghìn trượng, to hơn mười vòng ôm, hai thân chung một gốc, nương tựa vào nhau. Sách "Tạ hoa khải tú" chép: cây Phù Tang như cây tề, rậm như bèo trên đảo (?). Lại phần "Ngoại quốc truyện" trong "Nam sử" chép: lá Phù Tang giống lá ngô đồng, lúc mới mọc như măng, quả như quả lê mà màu đỏ, vỏ đem dệt làm vải, cũng làm gấm; khác với ở đây.

 Có thung lũng gọi là thung lũng Ôn Nguyên (Nguồn Ấm).

 Chú — Quách nói: Ôn Nguyên tức là Thang Cốc (Hang Nước Nóng). Nhậm Thần xét: trong "Ôn tuyền thi", "Hoa Thanh cung ký", "Thang tuyền chí", những chỗ có suối nóng được nhắc đến như núi Úy Thị (?), hang Lạc, sông Nhữ, núi Hoàng Sơn, Phật Tích, Khuông Lư, đất Mân, có tới mấy chục nơi, không chép hết được; chỗ này là Thang Cốc ở cây Phù Tang.

 Trên Thang Cốc có cây Phù Mộc.

 Chú — Quách nói: cây Phù Tang ở trên đó. Nhậm Thần xét: bài "Thiên vấn" có câu: "Ra từ Thang Cốc, nghỉ lại ở Mông Tỵ". "Hoài Nam Tử" chép: mặt trời mọc ở Dương Cốc, tức là Thang Cốc. Bài "Ngô đô phú" có câu: "Trải qua rừng giữa cây Phù Tang, bao trùm dòng nước tràn trề của Thang Cốc"; lời chú nói chữ "thang" đọc là "dương". Bài thơ "Đọc Sơn Hải kinh" của Đào Tiềm: "Thong dong trên gò Vu Cao, xa xa ngắm cây Phù Mộc; cành lớn dài trăm vạn tầm, um tùm che phủ Dương Cốc; người thiêng hầu bên ao đỏ, sáng sáng tắm cho mặt trời; ánh thần một khi lên trời, chốn tối nào mà chẳng soi".

 Một mặt trời vừa về tới thì một mặt trời vừa ra đi,

 Chú — Quách nói: ý nói thay phiên nhau. Nhậm Thần xét: "Hoài Nam Tử" chép: mặt trời leo lên cây Phù Tang. Sách "Quát địa tượng" chép: Phù Tang là nơi mặt trời bày ra, Ngô Tuyền (?) là nơi mặt trăng lên. Sở từ có câu: "Soi lan can nhà ta từ cây Phù Tang"; lời chú nói ánh sáng từ Phù Tang mà tới.

 đều được con quạ chở đi.

 Chú — Quách nói: trong mặt trời có con quạ ba chân. Nhậm Thần xét: sách "Xuân thu nguyên mệnh bao" chép: số dương khởi đầu từ một, thành tựu ở ba, cho nên trong mặt trời có quạ ba chân. Sách "Linh hiến luận" chép: mặt trời là gốc của tinh khí dương, tích tụ lại thành con quạ, hình quạ mà có ba chân. Sách "Hoàng Đế chiêm thư" chép: quạ ba chân trong mặt trời hiện ra thì có chuyện người áo trắng (?). Sách "Vật loại tương cảm chí" chép: phàm khi mặt trời không có ánh sáng thì quạ mặt trời không hiện, quạ mặt trời không hiện thì quạ bay đều trốn tránh. Sách "Dịch lâm" viết: "Quạ côi ba chân, sáng thiêng làm người đánh xe". Bài tựa "Đại pháp tụng" của Lương Giản Văn đế viết: "Thỏ âm (mặt trăng) hai lớp, quạ dương (mặt trời) ba chân".

 Có vị thần mặt người, tai chó, mình thú, tai đeo hai con rắn xanh, tên là Thi của Xa Tỷ. Có loài chim năm sắc, đối mặt nhau mà rũ lông (?).

 Chú — Quách nói: chưa nghe nói nghĩa chữ "sa" (?).

 Chỉ có vua Tuấn xuống làm bạn với chúng.

 Chú — Quách nói: cũng chưa nghe nói.

 Hai đàn tế (nền đất đắp cao để làm lễ tế) của vua ở dưới núi, chim năm sắc coi giữ.

 Chú — Quách nói: ý nói dưới núi có hai đàn tế của vua Thuấn, chim năm sắc coi giữ. Nhậm Thần xét: chữ "sa" thông với chữ "toa", tức lông chim xòe rủ; "đối mặt nhau mà rũ sa" là nói chim năm sắc đối mặt nhau thu cánh lại, như nói ngửa cúi mà rỉa lông; "chỉ có vua Tuấn xuống làm bạn" là nói chim năm sắc thật sự coi giữ đàn tế của vua, như thể được vua xuống vỗ về; đó là lối câu đảo ngược của văn cổ.

 Giữa vùng Đại Hoang có núi tên là Y Thiên Tô Môn,

 Chú — Nhậm Thần xét: bài "Thương minh phú" của Lư Nam có câu "ngắm cửa khuyết Y Thiên", là nói núi này.

 là nơi mặt trời mặt trăng sinh ra. Có nước Huân Dân.

 Chú — Quách nói: đọc như chữ "huyên" trong "huyên hoa" (ồn ào) (?).

 Có núi Kỳ.

 Chú — Quách nói: đọc là "kỵ".

 Lại có núi Dao, có núi Tắng (?).

 Chú — Quách nói: đọc như chữ "tắng" trong "nồi chõ".

 Lại có núi Môn Hộ, lại có núi Thịnh, lại có núi Đãi. Có chim năm sắc.

 Giữa vùng Đông Hoang có núi tên là Hác Minh Tuấn Tật, là nơi mặt trời mặt trăng mọc. Có nước Trung Dung. Ngoài biển Đông Bắc lại có ba con ngựa xanh, ba con ngựa truy,

 Chú — Quách nói: ngựa lông xanh lẫn trắng gọi là ngựa truy.

 có cây Cam Hoa. Ở đó có ngọc Di, ba con chim xanh, ba con ngựa truy, có "thị nhục",

 Chú — Quách nói: là khối thịt có mắt.

 có cây Cam Hoa, cây Cam Tra, là nơi trăm thứ lúa mọc.

 Chú — Quách nói: ý nói lúa tự mọc.

 Có nước Nữ Hòa Nguyệt Mẫu. Có người tên là Uyển (?) (bản này sót chữ).

 Chú — Quách nói: đọc là "uyển". Nhậm Thần xét: sách "Thiên hải" dẫn kinh viết bằng một chữ khác (?).

 Ở phương Bắc gọi ông là Uyển (?), gió từ đó thổi tới gọi là gió Diễm (?).

 Chú — Quách nói: ý nói ông cũng có hai tên; đọc là "diễm".

 Người này ở góc Đông Cực để giữ mặt trời mặt trăng, khiến chúng không lẫn lộn nhau khi mọc khi lặn, và coi việc ngày dài ngày ngắn.

 Chú — Quách nói: ý nói ông chủ việc xem xét mặt trời mặt trăng mọc lặn, không để chúng chen lẫn sai lệch, biết bóng nắng dài hay ngắn. Nhậm Thần xét: sách "Từ lâm hải thác" chép: có người tên là … (?), cũng gọi là … (?), ở góc Đông Cực để giữ mặt trời mặt trăng. Sách "Sơn trai tạp lục" của họ Phùng chép: Tô Lợi Da là thần mặt trời, gọi là … (?), gọi là … (?).

 Chú — Hai người ở góc Đông Cực để giữ mặt trời mặt trăng, khiến chúng không lẫn lộn nhau.

 Ở góc đông bắc vùng Đại Hoang có núi tên là Hung Lê Thổ Khâu. Ứng Long ở cực Nam.

 Chú — Quách nói: Ứng Long là rồng có cánh. Nhậm Thần xét: sách "Ngọc đường tùng ngữ" chép: vua Cảnh Lăng (vua Tuyên Tông nhà Minh) từng xem tranh, thấy con rồng bay có cánh, sai hỏi ba ông họ Dương (ba vị đại thần đương thời), đều không đáp được; Trần Kế khi ấy đứng ở hàng dưới bước ra đáp: rồng có cánh mà bay gọi là Ứng Long. Lại nói rồng cù sống nghìn năm gọi là Ứng Long; sách "Thuật dị ký" cũng nói rồng sống nghìn năm thì thành Ứng Long. Sách "Dậu Dương tạp trở" chép: Ứng Long sinh ra chim Kiến, chim Kiến sinh ra kỳ lân, kỳ lân sinh ra các loài thú. "Hoài Nam Tử" chép: Nữ Oa cưỡi xe sấm, thắng Ứng Long vào xe. Lại sách "Hoàng hải" (?) chép: thợ cả của Hoàng Đế tên là Thương Long, tướng tên là Ứng Long. Sách "Nhạc độc kinh" chép: năm thứ chín đời vua Nghiêu, Vô Chi Kỳ làm điều quái hại, Ứng Long đuổi nó xuống chân núi Hoài Dương; về sau nước lụt yên, vua Vũ bèn thả Ứng Long ra vùng Đông Hải. Sở từ có câu: "Ứng Long vạch ra gì? Sông biển chảy qua đâu?". Bia Chu Cảnh đời Hán có câu "nét vạch của Ứng Long", là nói điều này. Bài "Đáp tân hý" của Ban Cố viết: "Cuộn mình trong bùn rồi bay lên trời, đó là thần lực của Ứng Long". Thư của Hoa Đàm đời Tấn viết: "Ao chằm (?) không phải vực sâu của Ứng Long, rừng cây không phải hang ổ của loan phượng". Thư của Ngô Xán viết: "Ứng Long lấy sự co duỗi làm thần diệu, phượng hoàng lấy tiếng hót hay làm quý". Sách "Thập lục quốc xuân thu" viết: "Ứng Long lấy co duỗi làm linh thiêng, thánh nhân lấy biết thời cơ làm quý". Tờ biểu của Thượng Quan Nghi đời Đường khuyên vua làm lễ phong thiện (lễ lớn tế trời đất trên núi Thái Sơn) viết: "Diệt con ngao nằm phục để giữ vững trời trên, chém Ứng Long để làm trong sông dưới". Tờ biểu của Thường Cổn viết: "Không lường được ngoài chốn ẩn của Ứng Long, lại trở về chỗ của quạ mặt trời (?)"; chữ "ứng" ở đây phải đọc thanh bằng, xem lời chú trong "Văn tuyển". Lại sách "Cổ nhạc uyển" có bài "Ứng Long". Lại bia đường Thượng Dung của Từ Lăng viết: "Sông hiện ra Ứng Long, bèn riêng cho có Chu Dịch"; đó chỉ là lời mượn dùng để nói long mã (con ngựa rồng mang bản đồ hiện ra từ sông Hoàng Hà), không phải Ứng Long ở đây.

 Ứng Long giết Xi Vưu và Khoa Phụ,

 Chú — Quách nói: Xi Vưu là người chế ra binh khí. Nhậm Thần xét: lời chú sách sử chép: Hoàng Đế sai Ứng Long giết Xi Vưu ở hang Hung Lê.

 không thể trở lên trời được nữa,

 Chú — Quách nói: Ứng Long bèn ở lại dưới đất.

 cho nên dưới trần nhiều lần bị hạn hán.

 Chú — Quách nói: vì trên trời không còn ai làm mưa.

 Khi hạn hán thì đắp hình Ứng Long, liền được mưa lớn.

 Chú — Quách nói: tục đắp rồng đất ngày nay bắt nguồn từ đây; khí cảm ứng tự nhiên với nhau một cách thần diệu (?), không phải sức người làm được. Nhậm Thần xét: bài "Ứng gian" của Trương Hành có câu: "Nữ Bạt (thần hạn hán) (?) đi về bắc thì Ứng Long bay lượn". Bài hịch gửi các quận huyện của Lý Mật viết: "Hổ vằn gầm thì gió trong hang nổi lên, Ứng Long ngẩng đầu thì mây lành bay lên". Chu Tử khi chú Sở từ có dẫn kinh rằng: vua Vũ trị thủy, có Ứng Long lấy đuôi vạch đất, thì nước suối liền thông chảy; khác với bản văn này.

 Giữa Đông Hải có núi Lưu Ba, nhô vào biển bảy nghìn dặm. Trên núi có loài thú hình như con bò, mình màu xanh mà không có sừng, chỉ có một chân, ra vào nước thì ắt có gió mưa, ánh sáng của nó như mặt trời mặt trăng, tiếng kêu như sấm, tên là Quỳ.

 Chú — Nhậm Thần xét: lời chú của Tiết Tống cho bài "Đông kinh phú" nói: Quỳ giống rồng, có sừng, vảy giáp sáng như mặt trời mặt trăng. Sách "Bác vật chí" chép: Quỳ hình như cái trống mà biết lễ nghĩa. Sách "Lãm" chép: tinh của núi tên là Quỳ, hình như cái trống, đi bằng một chân, gọi đúng tên nó thì có thể sai nó đi bắt hổ báo. Sách "Thuyết văn tiên huấn" chép: Quỳ giống rồng, một chân, có hình dạng có sừng, có tay, mặt người. Những lời ấy tên giống nhau mà thực ra khác, không phải con này. Sách "Lục thiếp" chép: Quỳ một chân, nhảy lò cò mà đi. Mạnh Khang nói: Quỳ giống bò, một chân, không sừng, tiếng như sấm. Sách "Sự vật cám châu" chép: Linh Quỳ sinh ở Đông Hải, giống bò, mình xanh, một chân, không sừng, ra vào ắt có gió mưa; chính là con thú này.

 Hoàng Đế bắt được nó, lấy da làm trống, lấy xương của thú Sấm làm dùi đánh.

 Chú — Quách nói: thú Sấm tức là thần Sấm, mặt người mình rồng, vỗ bụng mình (mà thành tiếng sấm); "dùi" là đánh. Nhậm Thần xét: sách "Nhạc thư" của Trần Dương có trống Quỳ; nhạc trống Quỳ đời Đường có khúc "Linh Quỳ gầm", đều dựa theo đây mà làm. Sách "Hoàng Đế từ ngạch giải" (?) chép: lấy xương thú Sấm làm dùi đánh trống Quỳ. Sách "Lân thư" viết: "Chỉ cần dùi xương sấm, trống Quỳ thế đã mạnh". Bài phú của Lư Nam có câu: "Dựng lên đài cao vượt mây, đặt trống Linh Quỳ", là nói điều này. Sách "Sưu thần ký" của Can Bảo chép: Dương Đạo Hòa đang ở ngoài ruộng thì gặp sét đánh xuống, Đạo Hòa lấy cuốc đỡ, đánh gãy cánh tay nó, nó rơi xuống đất không đi được, màu đỏ như son, mắt như gương, lông và sừng dài hơn ba thước, hình dạng như gia súc, đầu như con khỉ. Sách "Quốc sử bổ" của Lý Triệu chép: Lôi Châu mùa xuân mùa hạ nhiều sấm, mùa thu thì nó nằm phục dưới đất, hình như người, người ta thường bắt ăn; đó là thú Sấm.

 Tiếng trống vang xa năm trăm dặm, dùng để ra oai với thiên hạ.

 Chú — Nhậm Thần xét: bài thơ "Đọc Sơn Hải kinh" của Hoàng Tỉnh Lỗ (?) viết: "Um tùm núi Lưu Ba, Lưu Ba nổi giữa Đông Hải; Hoàng Đế bắt được Quỳ xanh, làm trống vang nghìn năm (?); dùi đánh ra oai bốn phương, rực rỡ sinh phong thái", là chỉ việc này.

 Sơn Hải kinh quảng chú, quyển mười bốn (hết).

 Thuộc bộ Tử (nhóm sách các nhà tư tưởng và sách tạp), loại Tiểu thuyết gia (sách ghi chép truyện lạ, chuyện ngoài lề), nhóm Dị văn (chuyện lạ được nghe chép lại): Sơn Hải kinh quảng chú.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video