Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tổng tập sách vở do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn)
Sơn Hải Kinh quảng chú (Sơn Hải Kinh có chú giải mở rộng), quyển mười lăm
Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải
Đại Hoang Nam Kinh (thiên ghi chép về vùng hoang vu xa xôi ở phía nam)
Ngoài biển Nam, phía tây sông Xích Thủy, phía đông Lưu Sa. 【Quách Phác (nhà chú giải đời Tấn) chú: Xích Thủy chảy ra từ núi Côn Lôn, Lưu Sa chảy ra từ núi Chung.】 Ở đó có loài thú có đầu ở cả bên trái lẫn bên phải, tên là Truất Thích (?). 【Quách chú: đọc theo hai âm "truất", "thích" (?). Nhậm Thần xét: sách Biền Nhã nói Truất Thích và Bình Bồng đều là thú hai đầu. Sách Sự vật cám châu nói Truất Thích có đầu ở hai bên trái phải. Sách Bội huề viết là Tích Thích, sách Tục tao kinh viết là Sàng Thích, đều là con này.】
Có ba con thú màu xanh dính liền vào nhau, tên là Song Song. 【Quách chú: ý nói thân chúng hợp làm một. Câu "đôi đôi cùng đến" mà sách Công Dương truyện nói có lẽ là nói loài này. Nhậm Thần xét: sách Thú kinh nói: "Văn Văn giỏi kêu, Song Song giỏi đi." Sách Biền chí nói: "Song Song thân dính liền, Cung Cung đi nhờ chân con khác." Sách Lân thư nói: "Song Song cùng đến…" (đoạn sau chữ hỏng, không rõ nghĩa (?)). Sách Ngũ hầu chinh nói: "Song Song ở ngoài biển Nam, ba con thú xanh hợp thành một thân." Sách Biền Nhã nói: "Phía đông Lưu Sa có ba con thú dính nhau, gọi là Song Song." Bài phú Tân viễn của họ Từ có câu: "Thú thì có Ma Già, Chiêu Hiền, Độc Bộ, Song Song." Song Song cũng là tên một loài chim, xem sách Độc thư khảo định.】
Có núi A. Giữa biển Nam có núi Phiếm Thiên, sông Xích Thủy chảy đến đó thì dứt. 【Quách chú: dòng sông chảy đến tận cùng ở núi này. Nhậm Thần xét: Ly Tao có câu "theo dòng Xích Thủy mà thong dong". Chuyện Hoàng Đế đánh rơi viên ngọc ở Xích Thủy cũng là con sông này.】 Phía đông sông Xích Thủy có cánh đồng Thương
Ngô, là nơi chôn Thuấn và Thúc Quân. 【Quách chú: Thúc Quân tức Thương Quân. Thuấn đi tuần thú (vua đi tuần xem xét các nơi chư hầu cai quản), chết ở Thương Ngô và được chôn ở đó. Thương Quân nhân đó ở lại, chết cũng chôn ở đấy. Mộ nay ở trong vùng núi Cửu Nghi.
Nhậm Thần xét: sách Thuyết lược của Cố Khởi Nguyên viết: Mạnh Tử nói Thuấn sinh ở Chư Phùng, dời đến Phụ Hạ, mất ở Minh Điều. Chư Phùng, Phụ Hạ, Minh Điều đều ở hai bờ nam bắc sông Hoàng Hà, cho nên Thuấn được chôn ở Kỷ, tức nơi gọi là chợ Kỷ. Nay mộ vua ở An Ấp, mà An Ấp có con đường Minh Điều, cách Kỷ chỉ hai xá (một xá là quãng đường quân đi một ngày, khoảng ba mươi dặm). Các sách Trúc thư, Quận quốc chí đều nói vua chôn ở Thương Ngô, vậy là sai lầm từ đời Hán, sách Lễ ký cũng chép như thế (?). Đến Trịnh Khang Thành thì cho Minh Điều là đất Nam Man (các tộc người phương nam). Đại Hoang Nam Kinh nói cánh đồng Thương Ngô là nơi chôn Thúc Quân, con của Thuấn. Sách Cửu Nghi sơn ký cũng nói Thương Quân được chôn ở phía bắc núi. Há chẳng phải Thương Quân dời đến đây, nhân đó chôn ở đây, rồi đời sau lầm cho là mộ vua Ngu (tức Thuấn) sao? Còn như Hải Nội Kinh nói nơi chôn Thuấn ở trong khoảng Trường Sa, Linh Lăng, thì đó là lời người sau thêm vào, vì tên Trường Sa, Linh Lăng có từ đời Tần, Hán, rõ ràng không phải đời cổ. Sách Khốn học kỷ văn cũng có thuyết giống ông Cố, xem phần chú ở Hải Nội Nam Kinh. Ở đây kinh viết "nơi chôn Thuấn và Thúc Quân", mà ông Cố dẫn là "nơi chôn Thúc Quân con của Thuấn", hay là ông có một bản cổ khác chăng?】
Ở đó có văn bối (một loại vỏ sò có vằn) 【Quách chú: tức là tử bối, sò màu tía】, chim ly du 【Quách chú: tức là ly chu (?)】, chim cửu 【Quách chú: tức là hưu lưu, một loại cú. Nhậm Thần xét: sách Bác vật chí nói về hưu lưu, quán thước, cách chúng ấp trứng… (chữ hỏng, không rõ nghĩa (?)). Lý Thời Trân nói: hiêu, phục, hưu lưu, kiêu đều là loài chim dữ, điềm xấu.】, chim ưng giả 【Quách chú: giả cũng thuộc loài chim ưng. Nhậm Thần xét: Trang Tử có nói đến "nhã giả", Mã Dung cũng nói giả là quạ.】, Ủy Duy 【Quách chú: tức là Ủy Xà (một loài rắn thần)】, gấu, gấu ngựa, voi, hổ, báo, chó sói 【Nhậm Thần
xét: sách Nhĩ Nhã nói sói đực gọi là hoan, sói cái gọi là lịch, con của nó gọi là kích.】, thị nhục (một vật thần kỳ hình như khối thịt, cắt ăn rồi lại mọc ra như cũ).
Có núi Huỳnh, sông Huỳnh chảy ra từ đó. Phía nam sông Hắc Thủy có loài rắn ăn hươu lớn. 【Quách chú: nay loài trăn ở phương nam nuốt hươu cũng là loại này. Nhậm Thần xét: sách Phương dư thắng lãm nói: rắn vảy có ở An Nam, Vân Nam, châu Trấn Khang, Lâm An, Nguyên Giang, Mạnh Dưỡng và các nơi khác, dài hơn một trượng, có bốn chân, vảy hai màu vàng và đen, ăn được cả nai hươu, chính là loài này.】
Có núi Vu, phía tây có chim vàng, có thuốc của Thiên Đế (vị thần tối cao trên trời) cất trong tám gian nhà. 【Quách chú: thuốc thần tiên của Thiên Đế ở nơi này. Nhậm Thần xét: sách Chân hành tử nói: vua Vũ dừng chân dưới núi Vu, gió lớn bỗng ập đến, gặp Vân Hoa phu nhân, bèn lạy xin giúp đỡ. Sách Hoài Nam nói: trên núi Vu thuận gió phóng lửa, cây cao hạ (?), nấm linh chi tía cùng cỏ tiêu, cỏ ngải đều chết cháy, chính là núi này. Quách Tử Chương nói: Vu Hàm nhờ y thuật cao siêu làm thầy thuốc cho vua Nghiêu, lúc sống được làm thượng công (tước vị cao nhất của bề tôi), chết đi làm vị thần cao quý, được phong ở núi này, nhân thế gọi là núi Vu.】 Chim vàng ở núi Vu trông giữ con rắn này. 【Quách chú: ý nói nó cai quản con rắn.】
Giữa cõi Đại Hoang (vùng hoang vu xa xôi ở tận cùng mặt đất) có núi Bất Đình, sông Huỳnh chảy đến đó thì dứt. Có người ba thân. Vợ của Đế Tuấn (một vị thượng đế, tổ tiên thần thoại thời cổ) là Nga Hoàng sinh ra nước Ba Thân này. 【Quách chú: có lẽ là dòng dõi về sau sinh ra. Nhậm Thần xét: Hải Nội Kinh nói "Đế Tuấn sinh ra Tam Thân" chính là chuyện này, khác với nước Ba Thân ở Hải Ngoại Tây Kinh.】 Họ Diêu, ăn ngũ cốc, sai khiến được bốn loài chim thú.
【Quách chú: Diêu là họ của Thuấn. Nhậm Thần xét: Dương Thận nói: chữ "ăn" ở đây giống như nói "ăn đồ nấu bằng lửa". Các chỗ khác như nước Doanh Dân họ Vu ăn ngũ cốc; nước Bất Tử họ A ăn cây cam mộc; nước Vực Dân họ Tang ăn ngũ cốc; nước Tiêu Nghiêu họ Cơ ăn lúa tốt; lại có nước họ Quất ăn ngũ cốc. Đại Hoang Bắc Kinh thì có nước Mao Dân họ Y ăn ngũ cốc; nước Đam Nhĩ họ Nhậm ăn lúa; nước Bất Dữ (?) họ Liệt ăn ngũ cốc; nước Thâm Mục họ Ban ăn cá; nước ở núi Ngư (?) họ Uy ăn ngũ cốc; dân Miêu họ Ly ăn thịt. Những phương xa lạ ấy há lại có họ sao? Có lẽ vua Vũ ban đất ban họ, ơn ấy lan đến tận bốn cõi ngoài. Sách Thượng thư nói "tiếng tăm và giáo hóa đến khắp bốn biển", chỗ này cũng có thể làm chứng. Nay người Nam Man có nơi cả nước cùng một họ, có lẽ là tục cũ còn sót lại chăng? Còn những chỗ nói "ăn lá cây", "ăn cá", "ăn quả cây" thì chính là điều thiên Vương chế nói về những dân "không ăn đồ nấu bằng lửa".】
Có một vực nước vuông vức, bốn góc đều thông ra ngoài. 【Quách chú: ý nói bốn góc vực đều thông sang bên.】 Phía bắc nối với sông Hắc Thủy, phía nam nối với cõi Đại Hoang. 【Quách chú: "thuộc" ở đây nghĩa là nối liền.】 Bờ phía bắc gọi là vực Thiếu Hòa, bờ phía nam gọi là vực Thông. 【Quách chú: chữ ấy đọc như chữ "thông" trong "ngựa thông" (ngựa lông xanh trắng lẫn nhau). Nhậm Thần xét: sách Cổ âm lược dẫn câu này, chép tên vực bằng chữ khác (chữ hỏng (?)).】 Đó là nơi Thuấn tắm. 【Quách chú: ý nói Thuấn từng tắm gội trong vực này.】
Lại có núi Thành, sông Cam Thủy chảy đến đó thì dứt. 【Quách chú: sông Cam Thủy chảy ra từ núi Cam, chảy đến tận cùng ở đây. Nhậm Thần xét: sách Quảng chí của Quách Nghĩa Cung nói: Cam Thủy ở phía đông Tây Vực, tên là sông Tân Đào; nước ngọt nên gọi là Cam Thủy (sông nước ngọt), lại có tên là sông Tân Đầu.】 Có nước Quý Ngu, là con của Chuyên Húc, ăn ngũ cốc. 【Quách chú: ý nói người nước này là dòng dõi con cháu của Chuyên Húc.】
Có nước Vũ Dân, dân ở đó đều mọc lông vũ. 【Nhậm Thần xét: sách Luy trùng lục nói: nước Vũ Dân ở giữa vách núi hiểm phía đông nam biển, người má dài, mỏ chim, mắt đỏ, đầu trắng, mọc lông vũ, giống người mà đẻ trứng; như vậy nước này với nước Noãn Dân vốn là một. Sách Quát địa đồ nói: người Vũ Dân có cánh, bay không được xa, cách núi Cửu Nghi bốn vạn hai nghìn dặm. Sách Quy tàng Khải phệ nói: con của Kim Thủy tên là Vũ, tức là tổ của Vũ Dân, từ đó sinh ra trăm loài chim. Sách Kim lâu tử nói: thời Thuấn, các nước Quán Hung, Vũ Dân đều đến chầu. Sách Lộ sử dư luận nói: năm thứ chín đời Thuấn, Vũ Dân dâng vải hỏa hoán (loại vải không cháy, bẩn thì bỏ vào lửa đốt cho sạch). Sách Quan biên (?) nói: thời Thuấn, Vũ Dân đến triều đình; nước Khỏa (người ở trần), nước Đại Nhân (người khổng lồ), nước Phản Chủng (người gót chân quay ngược) đều được thấm ơn đức. Sách Tạp trở của Lưu Phượng nói: người lông lá là đồng loại với Vũ Dân.】
Có nước Noãn Dân, dân ở đó đều đẻ trứng. 【Quách chú: tức là sinh ra từ trứng. Nhậm Thần xét: ở Trung Quốc, Từ Yển vương cũng sinh ra từ trứng. Lại sách Sưu thần ký nói: tổ tiên nước Cao Ly là vua Phù Dư từng lấy được con gái của Hà Bá (thần sông); nàng cảm ứng ánh mặt trời mà có thai, sinh ra một quả trứng, một bé trai phá vỏ chui ra, tên là Chu Mông (sách chép là "Chu Bình" (?)). Sách Nhương lục (?) nói: năm Ngũ Phượng thứ nhất, ở Triều Tiên có người là Tô Phạt công nhặt được một quả trứng lớn trong rừng La, có đứa trẻ phá trứng chui ra, lớn lên có đức như thánh nhân, sáu làng lấy làm lạ, lập lên làm "Tây Can", tức tiếng địa phương nghĩa là vua. Sách Quảng chí dịch nói: tổ tiên của một tộc người (?) là do sấm sét đánh vỡ (?) một quả trứng rắn, trong đó có một con gái, từ đó sinh ra loài người, nên gọi là núi Mụ (?). Kinh Hiền ngu nói: [một phu nhân] ở thành Tỳ Xá Ly mang thai sinh ba mươi hai quả trứng, mỗi quả nở ra một đứa trẻ, mạnh mẽ phi thường. Sách Ứng lục nói: hai vị tỳ kheo (người xuất gia tu hành theo đạo Phật) là Thế La và Ưu Ba Thế La đều sinh ra từ trứng; lại mẹ của Di Già La sinh ba mươi hai người con, Bát Già La sinh năm trăm người con, đều sinh từ trứng.】
Giữa cõi Đại Hoang có núi Bất Khương, sông Hắc Thủy chảy đến đó thì dứt. 【Quách chú: sông Hắc Thủy chảy ra từ núi Côn Lôn. Nhậm Thần xét: muôn sông đều trong, riêng sông này nước đen. Nay sông Lan Thương ở Vân Nam chính là Hắc Thủy đời xưa. Bài Thiên đối của Liễu Tông Nguyên có câu: "Hắc Thủy tràn đầy, chảy đến Bất Khương thì dứt."】 Lại có núi Giả, sông Ngật chảy ra từ đó. Lại có núi Ngôn. Lại có núi Đăng Bị. 【Quách chú: tức là núi Đăng Bảo, nơi các vu (những người làm nghề cúng bái, giao tiếp với thần linh) theo đó lên trời xuống đất.】 Có núi Khế Khế. 【Quách chú: đọc như chữ "khế" trong "khoán khế" (giấy giao kèo).】 Lại có núi Bồ, sông Lễ 【Quách chú: đọc là "lễ".】 chảy ra từ đó. Lại có núi Ngỗi. 【Quách chú: đọc như chữ "Ngỗi" trong tên Ngỗi Hiêu.】 Phía tây núi có đan sa (một loại khoáng chất màu đỏ), phía đông có ngọc. Lại về phía nam có núi, sông Phiếu chảy ra từ đó. 【Quách chú: đọc là "phiếu".】 Có núi Vĩ, có núi Thúy. 【Quách chú: ý nói núi này có chim trả. Nhậm Thần xét: Lưu… Mạnh (tên người, chữ hỏng (?)) nói đời Chu có nước dâng chim xanh, ngờ là loài chim này.】 Có nước Doanh Dân, họ Vu, ăn ngũ cốc. Lại có người đang ăn lá cây.
Có nước Bất Tử, họ A, ăn cây cam mộc. 【Quách chú: cam mộc tức là cây bất tử, ăn vào thì không già. Nhậm Thần xét: Lưu… Mạnh (?) nói đảo Tổ Châu ngoài biển có cỏ bất tử, một cây cứu sống được một người. Tập Miệt mông của Lư Nam có câu: "Núi Quỳnh Uyển có nấm linh chi bất tử, núi Thiều Nham có cây gọi hồn người chết trở về."】
Giữa cõi Đại Hoang có núi tên là Khứ Xí, lại có các núi Nam Cực Quả, Bắc Bất Thành, Khứ Xí Quả. 【Quách chú: chữ "xí" đọc như chữ "xí" trong "phong xí" (chứng co giật); chưa rõ nghĩa. Nhậm Thần xét: đều là tên núi, tên ghép bằng hai hoặc ba chữ. Sách Thích nghĩa của Vương Sùng Khánh cho rằng "khứ xí" là "bỏ chí hướng", "bỏ chí mà không quả quyết" là chỉ biết tiến mà không biết lui, coi đó là lời ngụ ngôn, thật là sai.】
Trên bãi giữa biển Nam có vị thần mặt người, tai đeo hai con rắn xanh, chân đạp hai con rắn đỏ, tên là Bất Đình Hồ Dư. 【Quách chú: đó chỉ là tên một vị thần. Nhậm Thần xét: sách Uyển ủy dư biên chép là Bất Phản Hồ Dư; sách Tục thông khảo cũng chép chữ "đình" thành chữ "phản".】 Có vị thần tên là Nhân Nhân Hồ; ở phương nam gọi là Nhân Hồ, gió từ đó thổi đến gọi là Hồ Dân. 【Quách chú: cũng có hai tên.】 Thần ở nơi cực nam để điều khiển gió thổi ra thổi vào.
Có núi Tương, lại có núi Trùng Âm. Có người ăn thịt thú, tên là Quý Ly. Đế Tuấn sinh ra Quý Ly 【Nhậm Thần xét: Thuấn sinh ra Thương Quân, Quý Ly, lại có bảy người con thứ.】, cho nên gọi là nước Quý Ly. Có vực Mân. 【Quách chú: đọc là "hôn". Nhậm Thần xét: sách Lộ sử nói Quý Ly được phong ở đất Mân, về sau bị vua Kiệt nhà Hạ đánh chiếm. Sách Quốc danh ký nói đó là huyện Kim Hương thuộc Tế Châu ngày nay, chưa rõ đúng sai.】 Thiếu Hạo sinh ra Bội Phạt, Bội Phạt xuống ở vực Mân. 【Nhậm Thần xét: sách Lộ sử nói nguyên phi (vợ cả của vua) của Thiếu Hạo sinh ra Bội Phạt, xuống ở vực Mân, rồi được phong ở đất Miệt, thành họ Miệt. Lại sách Quốc danh ký nói con cháu Thiếu Hạo có nước Bội, lời chú viết: Bội Phạt, Bội Nghi đều là tên nước; họ Miệt bị nhà Hạ diệt (?).】 Có vùng nước vuông vức, tên là Tuấn Đàn. 【Quách chú: vùng nước có hình như cái đàn đất (nền đất đắp cao để tế lễ), nhân đó gọi là Thuấn Đàn.】
Có nước Trật Dân. 【Quách chú: người nước ấy da vàng.】 Vua Thuấn sinh ra Vô Dâm 【Nhậm Thần xét: Vô Dâm ngờ là Hồ công tên Thế Bất Dâm; nhưng Hồ công chưa từng ở cõi hoang phương nam, có lẽ là con cháu xa của ông chia ra một nhánh khác.】, Vô Dâm xuống ở đất Trật, gọi là dân Vu Trật. 【Nhậm Thần xét: Trần Nhất Trung nói: con cháu Đế Cốc có họ Long; người làm vu được phong ở đất Vu, thành họ Vu, sinh ra dân Trật.】 Dân Vu Trật họ Ban, ăn ngũ cốc; không kéo sợi, không dệt vải mà vẫn có áo mặc. 【Quách chú: ý nói vải lụa tự nhiên mà có.】 Không cấy, không gặt mà vẫn có cái ăn. 【Quách chú: ý nói ngũ cốc tự mọc; gieo trồng gọi là "giá", thu hoạch gọi là "sắc".】 Ở đó có những loài chim biết hát múa: chim loan tự hát, chim phượng tự múa. Ở đó trăm loài thú họp bầy cùng sống, là nơi trăm thứ lúa hạt tụ về.
Giữa cõi Đại Hoang có núi tên là Dung Thiên, nước biển chảy vào từ phía nam. Có người tên là Tạc Xỉ, bị Nghệ giết. 【Quách chú: Nghệ bắn chết hắn. Nhậm Thần xét: Phục Kiền (?) nói: Tạc Xỉ có răng dài năm thước, dùng răng như cái đục để ăn thịt người. Sách Thích nghĩa nói: chuyện Nghệ giết Tạc Xỉ bị chép lặp lại.】
Có núi Vực, có nước Vực Dân 【Quách chú: đọc là "hoặc".】, họ Tang, ăn ngũ cốc, lại bắn con vực để ăn. 【Quách chú: vực tức là con đoản hồ, hình giống con ba ba, ngậm cát phun vào người, ai trúng phải thì sinh bệnh mà chết. Núi này sinh ra loài ấy nên lấy làm tên. Nhậm Thần xét: Lục Cơ nói vực còn gọi là "xạ ảnh" (con bắn vào bóng người); Tôn Tư Mạc nói còn gọi là "xạ công"; sách … ký (chữ hỏng (?)) gọi là "thủy hồ trùng"; sách Dậu dương tạp trở gọi là "bão thương". Sách Ngũ hành truyện nói nó do khí dâm loạn mê hoặc ở phương nam sinh ra, nên gọi là vực (chữ đồng âm với "hoặc" là mê hoặc). Kinh Thi có câu "như quỷ như vực". Sở từ có câu: "Hồn ơi, chớ về phương nam, con vực làm hại thân." Lại ở vùng phía nam có hai loài là quỷ đạn và sa sắt (rận cát), độc cũng ngang với loài ngậm cát.】 Có người đang giương cung bắn rắn vàng 【Quách chú: "hãn" nghĩa là kéo, đọc là "hãn".】, gọi là người Vực.
Có núi Tống, có con rắn đỏ tên là rắn Dục. Có cây mọc trên núi, tên là cây phong. Cây phong là cái gông cùm mà Xi Vưu vứt bỏ. 【Quách chú: Xi Vưu bị Hoàng Đế bắt, đeo gông vào rồi giết; sau khi tháo bỏ gông, cái gông hóa thành cây. Nhậm Thần xét: sách Hiên Viên bản kỷ của Vương Quán nói: Hoàng Đế giết Xi Vưu ở gò núi, ném cái gông của hắn vào giữa cõi Đại Hoang, gông hóa thành rừng phong. Lại sách Hóa thư của Tề Khâu nói cây phong già hóa thành người có lông cánh. Sách Thuật dị ký của Nhậm Phưởng nói: vùng phía nam có cây phong, cây già mang hình người, tức là thứ người Lĩnh Nam gọi là "người phong". Như vậy cây phong cũng là vật giỏi biến hóa vậy! Văn tập của Lương Nguyên Đế có câu "chém Trường Địch ở cửa Câu, đánh bại Xi Vưu ở cây phong" là bắt nguồn từ đây.】 Đó gọi là cây phong. 【Quách chú: tức là cây phong hương ngày nay.】 Có người răng vuông, đuôi hổ, gọi là thi của Tổ Trạng (thi: thân xác của vị thần hay người bị giết mà vẫn còn hoạt động). 【Quách chú: chữ "tổ" đọc như chữ "tra" (cây sơn tra).】
Có người tí hon, gọi là nước Tiêu Nghiêu. 【Quách chú: người ở đó đều cao ba thước. Nhậm Thần xét: sách Thuyết văn nói: người Bặc ở phía tây nam và người Tiêu Nghiêu đều viết theo bộ "nhân" (người), có lẽ vì họ ở đất ứng với quẻ Khôn (hướng tây nam, tượng trưng cho đất, cho sự nhu thuận) nên khá có tính thuận theo lẽ phải.】 Họ Cơ, ăn lúa tốt.
Giữa cõi Đại Hoang có núi tên là Hủ Đồ (?). 【Quách chú: chữ đầu đọc là "hủ". Nhậm Thần xét: sách Thăng Am ngoại tập chép tên núi bằng chữ khác (chữ hỏng (?)).】 Sông Thanh Thủy chảy đến đó thì dứt. 【Quách chú: sông Thanh Thủy chảy ra từ núi Côn Lôn. Nhậm Thần xét: Dương Thận nói: Sơn Hải Kinh chép núi Phiếm Thiên là nơi Xích Thủy dứt, núi Bất Khương là nơi Hắc Thủy dứt, núi Hủ Đồ là nơi Thanh Thủy dứt, núi Bạch Thủy là nơi Bạch Thủy dứt, núi Bất Đình là nơi sông Huỳnh dứt, núi Phạt (?) là nơi Cam Thủy dứt; như vậy các dòng sông mỗi dòng đều có nơi tận cùng, đến đó thì hóa thành hơi mà bốc lên.】
Có núi Vân Vũ, có [cây] (sách chép là "nước" (?)) tên là cây loan. Vua Vũ chặt phá rừng ở núi Vân Vũ. 【Quách chú: "công" ở đây nghĩa là chặt phá cây rừng. Nhậm Thần xét: sách Tạp trở của Lưu Phượng nói: vua Vũ đánh núi Vân Vũ, chặt hết cây cối.】 Có đá đỏ, trên đó mọc cây loan 【Quách chú: ý nói trong núi có tinh linh, lại biến hóa sinh ra cây này trên đá đỏ.】, thân vàng, cành đỏ, lá xanh; các vị đế đến đó lấy thuốc. 【Quách chú: ý nói hoa và quả của cây đều là thuốc thần.】
Có một nước (tên nước bị mất chữ (?)), Chuyên Húc sinh ra Bá Phục 【Nhậm Thần xét: sách Thế bản nói Chuyên Húc sinh ra Xưng, Xưng tên chữ là Bá Phục.】, ăn ngũ cốc. Có nước họ Quất. 【Quách chú: đọc như chữ "quất" trong "quất dữu" (quýt bưởi).】 Có núi Thiều, lại có núi Tông, lại có núi Tính, lại có núi Hác, lại có núi Trần Châu, lại có núi Đông Châu, lại có núi Bạch Thủy; sông Bạch Thủy chảy ra từ đó rồi đọng thành vực Bạch Uyên, là nơi thầy của Côn Ngô tắm. 【Quách chú: Côn Ngô là hiệu của một vị vua đời cổ. Sách Âm nghĩa lại nói Côn Ngô là tên núi, nước khe trong núi chảy ra kim loại tốt. Hai thuyết khác nhau, không biết phân định thế nào.】
Có người tên là Trương Hoằng, đánh cá trên biển. Giữa biển có nước Trương Hoằng. 【Quách chú: có người nói đó tức là người nước Kỳ Quăng (người một tay), ngờ là không phải.】 Họ ăn cá, sai khiến được bốn loài chim thú. Có người mỏ chim, có cánh, đang bắt cá ngoài biển.
Giữa cõi Đại Hoang có người tên là Hoan Đầu. 【Nhậm Thần xét: Hoan Đầu có chỗ viết là Hoan Đâu, sách Cổ văn Thượng thư lại viết bằng hai chữ khác cùng âm.】 Vợ của Cổn là Sĩ Kính 【Nhậm Thần xét: các sách Quốc danh ký, Học hải đều chép là "vợ của Cổn là người họ Sĩ Kính".】, con của Sĩ Kính là Viêm Dung, Viêm Dung sinh ra Hoan Đầu.
【Nhậm Thần xét: sách Lộ sử nói: họ Tấn Vân là dòng dõi của Đế Hồng, vợ là người họ Sĩ Kính tên là Viêm Dung, sinh con sau khi chồng mất, tức là Hoan Đầu. Oa Huỳnh Tử nói: Sơn Hải Kinh chép "vợ của Cổn là Sĩ Kính, con của Sĩ Kính là Viêm Dung, sinh ra Hoan Đầu", lại chép "Chuyên Húc sinh ra Hoan Đầu, Hoan Đâu sinh ra Tam Miêu", lời văn rất rõ ràng. Sách Lộ sử dựa vào kinh để tìm chứng cứ, lấy chuyện Hoan Đâu sinh ra Tam Miêu mà không lấy chuyện Cổn sinh ra Hoan Đâu, nên đẩy Hoan Đâu vào họ Tấn Vân, gộp Sĩ Kính và Viêm Dung làm một người đàn bà, cho làm vợ họ Tấn Vân, như thế là không thông. Sách Tả truyện cho Hoan Đâu là con của Đế Hồng, rồi lại đẩy họ Tấn Vân vào dòng Đế Hồng. Tất cả đều do câu nệ lời kinh mà giải thích lệch đi, nên mới đến nông nỗi ấy. Thật ra Hoan Đâu là dòng dõi Đế Hồng, là cháu của Sĩ Kính, con của Viêm Dung, mà cũng là dòng sinh ra từ Chuyên Húc. Cổn gả con mình cho Sĩ Kính mà sinh ra Viêm Dung, rồi đến Hoan Đâu. Tổ của Cổn là Chuyên Húc, thế thì Hoan Đâu cũng là dòng dõi Chuyên Húc, cho nên nói "Chuyên Húc sinh ra Hoan Đâu, Hoan Đâu sinh ra Tam Miêu". Nếu không phải vậy thì lời kinh há lại tự mâu thuẫn như mộng vuông tra vào lỗ tròn sao?】
Hoan Đầu mặt người, mỏ chim, có cánh, ăn cá trong biển, chống cánh như chống gậy mà đi. 【Quách chú: cánh không bay được, chỉ dùng để chống như gậy mà đi thôi. Nhậm Thần xét: sách Thần dị kinh nói: phương nam có người mặt người, mỏ chim, có cánh, tay chân vịn vào cánh mà đi, tính hung ác, không sợ gió mưa, chính là loài này. Lại sách Ngũ âm tập vận nói về một loài mặt người, mỏ quạ, có cánh mà không bay được, hình như cũng nói đến loài này; chữ ấy đọc là "đâu".】 Họ ăn các thứ lúa khỉ, cự, lục và cây dương. 【Quách chú: Quản Tử khi bàn về đất thích hợp với giống gì có nói "giống của nó là lục, …, hắc" (chữ hỏng (?)), đều là các loại lúa. Chữ "cự" nay viết bộ "hòa" bên cạnh chữ "khởi"; ba chữ đọc là khởi, cự, cầu (?). Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã nói khỉ là lúa mầm trắng; chữ "lục", sách Chính vận đọc là "lục", loại lúa gieo trước mà chín sau gọi là lục; "dương" là cây bạch dương, lá non ăn được, lá già dùng làm bột (?).】
Có nước Hoan Đầu. 【Nhậm Thần xét: La Bí nói: vợ họ Tấn Vân là người họ Sĩ Kính tên Viêm Dung, sinh ra Hoan Đầu; Hoan Đầu tức là Hoan Đâu. Đất Nông (?) có nơi tên là Đâu, sách địa chí cho là kinh đô của Hoan Đâu; nhưng theo ý tôi thì "Hoan" là tên nước, giống như đất Hoan của nước Lỗ, chưa chắc là đất Đâu. Về sau Hoan Đâu bị đày đến núi Sùng, tức huyện Từ Lợi thuộc Phong Châu, ở đó có mộ Hoan Đâu. Lại sách đồ kinh (sách địa lý có kèm bản đồ) của châu Hoan ở ngoài Ngũ Lĩnh cho đó là nơi Hoan Đâu bị đày; Nhạc Sử cũng chép châu Hoan là nơi Hoan Đâu bị đày, nhưng như thế thì cách núi Sùng xa lắm.】
Vua Nghiêu, vua Cốc, vua Thuấn được chôn ở núi Nhạc. 【Quách chú: tức là núi Thu.】 Ở đó có văn bối, chim ly du, chim cửu, chim ưng giả, Duyên Duy, thị nhục, gấu, gấu ngựa, hổ, báo, cây chu mộc cành đỏ, hoa xanh, quả [đen] (?). Có núi Thân.
Giữa cõi Đại Hoang có núi tên là Thiên Thai Cao Sơn, nước biển chảy vào đó.
Ngoài biển đông nam, trong khoảng sông Cam Thủy, có nước Hy Hòa. Có người con gái tên là Hy Hòa, đang tắm cho mặt trời ở vực Cam.
【Quách chú: Hy Hòa có lẽ là vị thần từ lúc trời đất mới sinh, cai quản mặt trời và mặt trăng. Cho nên sách Khải phệ nói: "Cây dâu rỗng xanh ngắt, tám cõi đã mở rộng, bèn có Hy Hòa, cai quản mặt trời mặt trăng, coi việc chúng mọc lặn để làm ra tối sáng." Lại nói: "Ngắm trời cao kia, lúc sáng lúc tối, có con của Hy Hòa, mọc lên từ Dương Cốc." Vì vậy vua Nghiêu nhân đó đặt ra chức quan Hy Hòa để coi việc bốn mùa. Đời sau bèn thành ra nước này, người ta làm hình mặt trời, mặt trăng để trông giữ, tắm gội và xoay chuyển chúng trong sông Cam Thủy, để bắt chước cảnh mặt trời mọc ở Thang Cốc, lặn ở Ngu Uyên; đó gọi là đời đời không bỏ chức phận vậy.】
Hy Hòa là vợ của Đế Tuấn 【Nhậm Thần xét: Hy Hòa, Thường Hy đều có họ (?) (câu chữ hỏng).】, sinh ra mười mặt trời. 【Nhậm Thần xét: bài phú Phỏng chiêu của Lư Nam có câu "vợ Đế Tuấn ở vực Cam, mười mặt trời chót vót" là nói chuyện này. Tông Lục Tử nói: con cháu xa đời nương theo dòng thần minh, nói "sinh mặt trời, sinh mặt trăng" có lẽ là nói sinh con rồi đặt tên mỗi người theo thứ tự số ngày, số tháng.】
Có núi Cái Du, trên núi có cây cam tra, cành và thân đều màu đỏ, lá vàng, hoa trắng, quả đen. Phía đông lại có cây cam hoa, cành và thân đều màu đỏ, lá vàng. Có ngựa xanh, có ngựa đỏ 【Nhậm Thần xét: ngựa xanh gọi là ngựa ly, ngựa đỏ gọi là ngựa lưu.】, gọi là tam truy. 【Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã nói ngựa lông xanh trắng lẫn nhau gọi là truy; Kinh Thi có câu "có ngựa truy, có ngựa truy"; đây có thể là tên khác của ngựa tốt, nhưng ngờ là không phải.】
Có thị nhục. Có người tí hon tên là Khuẩn Nhân. 【Quách chú: đọc như chữ "khuẩn" trong "triêu khuẩn" (loài nấm mọc buổi sáng, chiều đã tàn).
Nhậm Thần xét: sách Bão Phác Tử nói: nấm chi có thạch chi, mộc chi, nhục chi, khuẩn chi, cả thảy mấy trăm loại; con dơi nghìn năm, con cóc vạn năm, những người tí hon gặp trong núi đều là nhục chi. Sách Nam Việt chí nói: núi Ngân có cây Nữ, lúc trời sáng đều sinh ra trẻ con, mặt trời mọc thì biết đi, mặt trời lặn thì chết, mặt trời mọc lại như thế. Sách Sự vật cám châu nói: cây hài nhi có ở nước Đại Thực, lá đỏ, trên cành sinh ra trẻ nhỏ dài sáu bảy tấc, thấy người thì cười; Khuẩn Nhân ngờ là thứ này. Lại lời chú trong sách Lĩnh hải dị văn nói: ở núi Hương có vật giống trẻ con mà trần truồng, nối đuôi nhau mà đi như xâu cá, thấy người liền cười, chạm đất thì biến mất; Hoàng Tá hiệu Thái Tuyền từng tận mắt trông thấy. Lại có người lái buôn họ Cao thấy trong núi huyện Thanh Viễn có đứa trẻ chạy nhảy, giống hệt hình người, chỉ khác dưới nách có thêm hai cánh. Những điều kể trên đại để giống nhau, há cũng là loài này chăng?】
Có núi Nam (?) (tên núi mất chữ). Ở đó có ngọc quý còn sót lại, ngựa xanh, tam truy, thị nhục, cây cam hoa; đó là nơi có trăm thứ lúa hạt.
Sơn Hải Kinh quảng chú, quyển mười lăm (hết).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video