Thiên 37 — Kinh vùng hoang xa phía Tây (quyển 16)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách gom đủ sách vở bốn kho Kinh, Sử, Tử, Tập, do vua ra lệnh biên soạn).

 Sơn Hải Kinh quảng chú (Sơn Hải Kinh có chú giải mở rộng), quyển mười sáu.

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.

 Đại Hoang Tây Kinh (thiên nói về vùng hoang xa tận cùng ở phía tây).

 Ngoài biển tây bắc, ở góc vùng Đại Hoang (vùng hoang vu xa tít ngoài bốn biển), có một ngọn núi không khép kín, tên là Bất Chu Phụ Tử.

 (Quách Phác — nhà chú giải Sơn Hải Kinh đời Tấn — chú: Sách Hoài Nam Tử nói: xưa Cộng Công tranh ngôi đế với Chuyên Húc (một vị đế thời thượng cổ), nổi giận húc vào núi Bất Chu, làm đứt giềng trời (dây buộc giữ bầu trời, theo quan niệm xưa) và gãy cột đất (cột chống đỡ trời đất). Vì vậy nay núi này sứt vỡ, không khép thành vòng tròn trọn vẹn.)

 (Ngô Nhậm Thần xét: Sách Nhĩ Nhã nói trong tám cực (tám phương xa tận cùng của mặt đất), cực tây bắc gọi là Bất Chu. Sách Trung thiên dật điển (?) nói: Bất Chu xa vời dằng dặc, làm rường cột (?) cho trời đất. Sở Từ có câu: "Vạt áo bên phải phất qua Bất Chu". Bài Đại nhân phú của Tư Mã Tương Như: "Quay xe đi lại chừ, vượt đường qua Bất Chu". Bài Tư huyền phú của Trương Hành: "Thả ta đi đến tận Bất Chu". Bài Cam Tuyền phú của Dương Hùng: "Dẫm lên Bất Chu uốn lượn". Thơ Nguyễn Tịch: "Mặt trời lặn phía tây Bất Chu". Phú của Lư Nam: "Vượt then trời chừ, chạm đến Bất Chu", lại nói: "Vượt Bất Chu chừ, cưỡi sấm ầm". Phú của Giang Huy: "Ôi, lại xong ở Hồ Hạ (?), Bất Chu trùm khắp bầu trời (?)". Tất cả đều nói về núi này. Sách Thông giám tiền biên nói: trên đỉnh Bất Chu có Tuyên Thành (?), là nơi mặt trời, mặt trăng không soi tới, không phân bốn mùa, không phân ngày đêm; Toại Nhân thị ở đó nhìn hình tượng trên trời để xét sao Thần, sao Tâm (các chòm sao dùng để định mùa), rồi từ núi Bất Chu đi chơi đến kinh đô của mặt trời, mặt trăng — cũng là núi này.

 Lại xét: thiên Thiên vấn (trong Sở Từ) hỏi: "Khang Hồi (tức Cộng Công) nổi giận, vì sao đất nghiêng về đông nam?" Thiên Bàn Cổ trong sách Doãn Tử nói: Cộng Công húc núi Bất Chu, gãy cột trời, đứt giềng đất; Nữ Oa vá trời, bắn mười mặt trời. Thiên Toại cổ của Giang Yêm: "Núi Bất Chu, nơi Cộng Công húc vào chừ". Thiên Binh thuật trong sách Lưu Tử nói: Chuyên Húc giao tranh ở Bất Chu. Bài văn bia Lý Thiếu Quân của Dương Quýnh: "Cộng Công thì gãy cột, nghiêng giềng, sụp đổ khắp cõi thiên hạ". Sách Văn tâm điêu long nói: "Khang Hồi làm nghiêng đất, Di bắn mặt trời (?)". Bài Tấn vấn của Liễu Tử (Liễu Tông Nguyên): "Lại giống như Cộng Công húc Bất Chu mà cột trời gãy". Đều là chuyện về núi này.)

 Có hai con thú màu vàng canh giữ núi. Có dòng nước tên là sông Hàn Thử (sông Lạnh – Nóng). Phía tây sông có núi Thấp, phía đông sông có núi Mạc (Quách chú: chữ này đọc là Mạc). Có ngọn núi nơi vua Vũ đánh nước Cộng Công.

 (Quách chú: nói vua Vũ đánh nước ấy, giết bề tôi của nó là Tương Liễu ở núi này. Sách Khải phệ nói: Cộng Công mặt người, mình rắn, tóc đỏ. — Nhậm Thần xét: Tuân Tử nói vua Vũ đánh Cộng Công. Lại sách Thần dị kinh nói: ở vùng hoang tây bắc có người mặt người, tóc đỏ, mình rắn, tay chân như người, ăn ngũ cốc và cầm thú, ngu muội, tên là Cộng Công — chính là đây.)

 Có nước tên là Thục Sĩ, là con cháu của Chuyên Húc (Quách chú: nói cũng xuất thân từ họ Cao Dương, tức dòng Chuyên Húc). Có mười vị thần tên là "Ruột của Nữ Oa" (Quách chú: có bản chép là "Bụng của Nữ Oa"), hóa làm thần, ở cánh đồng Lật Quảng.

 (Quách chú: Nữ Oa là thần nữ thời xưa từng làm vua, mặt người mình rắn, một ngày biến hóa bảy mươi lần; bụng bà hóa thành các vị thần này. Lật Quảng là tên cánh đồng. Chữ Oa đọc như vậy.

 Nhậm Thần xét: Sách Quán biên nói Nữ Oa trị vì một trăm ba mươi năm thì băng, hóa thần ở đồng Lật Quảng. Bài Chân nguyên phú nói: Nữ Oa trị vì một trăm ba mươi năm rồi mất, ruột bà hóa thành thần. Sách Lộ sử nói: đạo của Nữ Oa làm mẫu mực cho muôn vật, thần hóa bảy mươi lần. Sách Hồng liệt giải (tức Hoài Nam Tử) nói: thần Thượng Biền sinh ra tai mắt, thần Tang Lâm sinh ra cánh tay bàn tay — đó là lý do Nữ Oa biến hóa bảy mươi lần. Bài Tiên nhân tử đàn ca nói: "Ba mươi sáu lần biến, đời nên biết; bảy mươi hai lần hóa, ở đúng ngôi". Vương Dật chú Sở Từ nói Nữ Oa biến hóa thân mình bảy mươi lần; đó là vì sách Hoài Nam và các sách khác có chuyện nặn đất làm người và thuật bảy mươi lần biến hóa. Bài tán Nữ Oa của Tào Thực: "Có người nói hai vị vua đầu người, hình loài bò sát (?), thần hóa bảy mươi lần, đức gì mà linh thiêng thế". Bài Thiên đối của Liễu Tông Nguyên: "Thân Oa mang tên rắn, lấy gì mà đoán xét? Một ngày hóa bảy mươi lần, là tài khéo hay chuyện dối?". Sách Hà đồ đĩnh tá phụ nói: Nữ Oa đầu trâu, mình rắn, tóc bạc. Sách Trung ký nói: Phục Hy mình rồng, Nữ Oa mình rắn. Sách Khai sơn đồ nói: thần Khôn (thần đất), tên chữ là Dương Địch (?), vương hiệu là Nữ Oa. Sách Thế kỷ nói: Nữ Oa còn có tên là Nữ Hy. Sách Quân tảo nói: ở hang Tý Ngọ có lũy Nữ Oa, là chỗ Phù Hùng đóng quân.)

 Các vị thần ấy chắn ngang đường mà ở (Quách chú: tức là chặn đường). Có người tên là Thạch Di; gió từ đó thổi đến gọi là gió Vi (Quách chú: chữ "đến" có bản chép là chữ "gốc"). Ông ở góc tây bắc để coi sự dài ngắn của mặt trời, mặt trăng (Quách chú: tức là xét tiết độ của bóng nắng — độ dài bóng mặt trời đo bằng cột đo bóng để biết giờ, biết mùa — của mặt trời, mặt trăng).

 Có loài chim năm màu, có mào, tên là chim Cuồng (?) (Quách chú: Nhĩ Nhã nói "Cuồng là chim Mộng", chính là loài này. — Nhậm Thần xét: bài Chu tuế luận (?) của Khổng Dung nói: "Lông vũ nghi biểu tụ đông, chim Cuồng làm ô uế". Sách Uyển ủy dư biên nói: chim năm màu có mào giống chim phượng, tên là chim Cuồng. Sách Vựng nhã của Trương Huyên nói: chữ Cuồng cũng viết là (chữ khuyết) (?); có người nói nó thuộc loài cú.) Có núi Trường ở vùng Đại Trạch (Đầm Lớn). Có nước Bạch Dân.

 Ngoài biển tây bắc, phía đông Xích Thủy (sông Đỏ), có nước Trường Hĩnh (nước người ống chân dài) (Quách chú: chân dài ba trượng. — Nhậm Thần xét: sách Lãm nói: phía đông biển Thịnh, dân ở đó bị thủng ngực; phía đông Xích Thủy, dân ở đó chân dài). Có nước Tây Chu, họ Cơ (Nhậm Thần xét: sách Quốc danh ký nói con cháu đời sau của Cao Tân thị có nước Tây Chu, có lẽ là nước của Thúc Quân). Dân ở đó ăn lúa thóc. Có người đang cày ruộng, tên là Thúc Quân. Đế Tuấn sinh ra Hậu Tắc (thủy tổ nhà Chu, người dạy dân trồng lúa).

 (Quách chú: chữ Tuấn đúng ra phải là Khốc (Đế Khốc); bà phi thứ hai của Khốc sinh Hậu Tắc. — Nhậm Thần xét: Trần Nhất Trung nói: Đế Khốc sinh ra đã thần linh, tự nói tên mình là Tuấn; chữ "Tuấn" hai lối viết là một, chữ cổ dùng thông với nhau. Đế Khốc chính là Đế Tuấn — việc này cần phân biện. Thế mà Quách Phác chú Sơn Hải Kinh lại cho Đế Tuấn là Đế Thuấn; đến câu "Đế Tuấn sinh Hậu Tắc" thì nói "đúng ra phải là Khốc", không biết rằng Tuấn tức là Khốc, ngược lại còn ngờ kinh văn chép sai. Kinh lại nói "Đế Tuấn có tám người con trai", ấy là Bát Nguyên (tám người hiền con Cao Tân thị), càng thêm đáng tin. Nhậm Thần lại xét: sách Hoa Dương chí nói Cao Tân thị tên là Tuấn; sách Quán biên nói Đế (chữ khuyết) (?) cũng có tên là Tuấn — vậy là đã có hai người tên Đế Tuấn; mà kinh lại nói Tuấn sinh ra Quý Ly, thì Tuấn lại có vẻ là Thuấn. Đây là chỗ chưa hiểu được.)

 Tắc mang trăm thứ lúa giống xuống trần gian. Em của Tắc là Thai Tỷ (Quách chú: chữ Thai đọc như vậy), sinh ra Thúc Quân.

 (Nhậm Thần xét: thiên Đồng tính danh biện của La Bí nói "thấy Thúc Quân mà nhớ đến con của Tắc", tức là coi Thúc Quân là con của Tắc. Theo Hải nội kinh thì cháu nội của Tắc là Thúc Quân; vậy Thúc Quân không phải là con của Tắc, cũng không phải là cháu gọi Tắc bằng chú, điều đó đã rõ; kinh văn ở đây có lẽ chép sai. Lại có Thương Quân cũng gọi là Thúc Quân, không phải người này.)

 Thúc Quân thay cha mình và Tắc gieo trồng trăm thứ lúa, bắt đầu làm ra việc cày ruộng. Có nước Xích Quốc Thê thị. Có núi Song.

 Ngoài biển tây, trong vùng Đại Hoang, có núi Phương, trên núi có cây xanh tên là cây tùng Cự Cách (Quách chú: là tên sông (?); chữ Cự đọc là Củ). Đó là nơi mặt trời, mặt trăng mọc và lặn (Nhậm Thần xét: sách Du thị ức kiến nói cây tùng Cự Cách ở ngoài biển tây, là nơi mặt trời, mặt trăng mọc lặn).

 Ngoài biển tây bắc, phía tây Xích Thủy, có nước Tiên Dân, dân ăn lúa thóc, sai khiến được bốn loài thú (hổ, báo, gấu, bi). Có nước Bắc Địch. Cháu của Hoàng Đế là Thủy Quân; Thủy Quân sinh ra Bắc Địch. Có núi Mang, có núi Quế, có núi Dao (Quách chú: núi này nhiều cây quế và cây dao nên đặt tên như vậy. — Nhậm Thần xét: sách Sơ học ký dẫn câu này chép là núi Dao với chữ "dao" nghĩa là ngọc).

 Trên núi có người hiệu là Thái tử Trường Cầm (Nhậm Thần xét: sách Cổ cầm sớ của Ngu Nhữ Minh nói: Chúc Dung lấy gỗ cây Sấn (?) ở núi Dao làm đàn, gảy lên gọi được chim năm màu đến: một là chim Hoàng đến, hai là chim Loan đến, ba là chim Phượng đến; vì thế khi sinh con trưởng bèn đặt tên là Cầm, nghĩa là cây đàn).

 Chuyên Húc sinh ra Lão Đồng (Quách chú: sách Thế bản nói Chuyên Húc lấy con gái họ Đằng, gọi là Nữ Lộc, sinh ra Lão Đồng. — Nhậm Thần xét: sách Quốc danh ký chép họ Đằng là Thắng Phần, chú nói: Thắng Bôn; phi của Cao Dương (Chuyên Húc) là người nước họ Thắng Bôn; có bản chép là Đằng Hoàng, là sai).

 Lão Đồng sinh ra Chúc Dung (Quách chú: tức là Trọng; ông giữ chức Hỏa chính (chức quan coi việc lửa, xem sao để định mùa) của Cao Tân thị, hiệu là Chúc Dung. — Nhậm Thần xét: sách Thị tộc nguyên lưu nói: thứ phi của Chuyên Húc là người họ Thắng Bôn, sinh ba con là Bá Xưng, Quyển Chương, Quý Ngu; Quyển Chương có bản chép là Lão Đồng; Quý Ngu sinh ra Thúc (?)... Quyển Chương lấy người họ Căn Thủy, sinh hai con là (chữ khuyết, có lẽ là Lê) (?) và Hồi, làm Chúc Dung).

 Chúc Dung sinh ra Thái tử Trường Cầm; Trường Cầm ở núi Dao, bắt đầu làm ra các khúc nhạc (Quách chú: tức là sáng chế ra các khúc nhạc điệu).

 (Nhậm Thần xét: sách Hoang sử của Trần Sĩ Nguyên nói: Chúc Dung sinh hai con là Trường Cầm và Ế; Ế ở cực tây, Trường Cầm ở núi Dao làm nhạc. Bài văn ai sách (văn tế ghi trên thẻ) Thái tử Nguyên Đức nhà Tùy viết: "Vội thấy đất núi Dao sụp lở, bỗng nhiên cung Quế đổ nát" (ý nói thái tử mất). Tờ chiếu nhận ngôi của Đường Duệ Tông viết: "Đang nối dòng nhạc khúc, nên ban rộng ơn mưa sấm". Biểu mừng thái tử ra đời của Trần Tử Long viết: "Nhạc khúc sinh bậc thánh, Trường Cầm ghi trong Sơn Hải Kinh". Lại Đường thư chép Hứa Kính Tông và những người khác soạn bộ sách năm trăm quyển, tên là Dao sơn ngọc thải; lại khi Bùi Quang Đình dâng sách Dao sơn vãng tắc, Minh Hoàng xuống chiếu cho thái tử và các vương tạ ơn. Ý nghĩa các chuyện ấy đều lấy từ đây.)

 Có chim năm màu mang ba tên: một là chim Hoàng, một là chim Loan, một là chim Phượng. Có một loài vật hình như con thỏ, từ ngực trở về sau thì trần trụi mà không nhìn thấy được (Quách chú: nói da nó màu xanh nên không thấy chỗ trần trụi), màu xanh, hình như con vượn (Quách chú: hình dáng lại giống vượn).

 Trong vùng Đại Hoang có núi tên là Phong Tự (Nhậm Thần xét: sách Quán biên chép là Phong Trở), Ngọc Môn, là nơi mặt trời, mặt trăng lặn. Có núi Linh Sơn; Vu Hàm, Vu Tức, Vu Ban, Vu Bành, Vu Cô, Vu Chân, Vu Lễ, Vu Để, Vu Tạ, Vu La — mười vị vu (thầy cúng, người làm phép thông với thần linh, kiêm việc chữa bệnh hái thuốc) từ đây lên trời xuống đất; trăm thứ thuốc đều có ở đó (Quách chú: các vị vu lên xuống núi này để hái thuốc).

 (Nhậm Thần xét: sách Dậu Dương tạp trở nói: núi Linh ở Đại Hoang có mười vu là Hàm, Tức, Hễ, Bành, Cô, Cụ, Lễ, Để, Tạ, La, từ đây lên xuống. Ở đó Ban chép là Hễ, Chân chép là Cụ, chưa rõ bên nào đúng. Lại sách Thủy kinh chú dẫn câu này chép Vu Chân là Vu Trinh, Vu Lễ là Vu Khổng; sách Quân tảo của Dương Thận cũng nói Vu Khổng là một trong mười vu. Lại sách Đồng tính danh lục nói: ở Khai Minh có Vu Lý, ở Phong Tự có Vu Lễ; Lý và Lễ e là một người.

 Thiên sót của sách Nam Hoa nói: dân chúng nhiều bệnh, Hoàng Đế lập Vu Hàm để làm thông chín khiếu (chín lỗ trên thân thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng và hai lỗ đại tiểu tiện). Sách Luận hành nói: Vu Hàm có thể dùng lời khấn mà chữa bệnh cho người. Lời tựa bài Vu Hàm sơn phú của Quách Phác nói: Vu Hàm nhờ phép thuật lớn mà làm thầy thuốc cho vua Nghiêu. Sách Vĩ lược của Cao Tự Tôn nói: Vu Hàm là thầy thuốc của vua Nghiêu. Nay ở Bình Dương cũng có đỉnh Vu Hàm, tương truyền là nơi Vu Hàm tu chân (tu luyện để thành tiên); lại có núi Vu Hàm, mộ Vu Hàm, hang Vu Hàm ở phía đông huyện Hạ.

 Lại sách Thế bản nói Vu Hàm làm ra phép phệ (phép bói bằng cách đếm cọng cỏ thi); về sau có thần vu tên Quý Hàm là noi theo tên ông. Bài Cam Tuyền phú của Dương Hùng: "Chọn Vu Hàm chừ, gọi cửa trời". Bài Hạo ca của Lý Hạ: "Bành Tổ, Vu Hàm chết mấy lần"; Tằng Ích chú rằng Vu Hàm biết hái thuốc sống lâu. Bài văn Tần nguyền rủa Sở trong sách Cổ văn uyển có nhắc các thần Cửu Thu, Vu Hàm, Á Trì (?). Sách Quy tàng nói: xưa Hoàng Đế sắp ra trận, nhờ Vu Hàm bói cỏ thi. Sách Lộ sử nói: Hoàng Đế sai Vu Hàm, Vu Dương coi việc bói. Lại giới thiên văn có ba nhà Cam, Thạch, Vu Hàm. Lại bề tôi nhà Thương cũng tên Vu Hàm, thấy trong sách Thượng thư, không phải người này. Vu Hàm có bản chép là Hàm Đản. Sách Viên tập nói: "Triệu Hàm mà mời đến" (?). Có chữ đọc là Long, sách Quảng nhã nói nghĩa là vu (?).)

 Phía tây có núi Vương Mẫu, núi Hác, núi Hải (Quách chú: đều là núi của các bậc thần linh lớn). Có nước Ốc (Quách chú: nói đất ở đó màu mỡ). Dân Ốc ở đó (Nhậm Thần xét: Hoài Nam Tử kể ba mươi sáu nước ngoài biển, phía tây bắc có dân Ốc). Ở cánh đồng Ốc, dân ăn trứng chim phượng (Nhậm Thần xét: sách Lã thị Xuân thu nói phía tây Lưu Sa (sa mạc cát chảy), phía nam núi Đan có trứng phượng, là thứ dân Ốc ăn), uống cam lộ (sương ngọt). Hễ muốn món gì thì đủ cả mùi vị ấy (Quách chú: nói vị ngon nào mong muốn thì ở đây đều có đủ).

 Ở đó có cây Cam Hoa, cây Cam Tra, liễu trắng (Nhậm Thần xét: bài Liễu phú của Ngô Thục nói "nước dân Ốc", "sông Vấn" là nói về chỗ này (?)), có Thị nhục (con vật như cục thịt có mắt, ăn đi lại mọc lại), ngựa Tam Truy (?), ngọc tuyền, ngọc côi, ngọc dao, ngọc bích (Quách chú: tuyền côi cũng là tên ngọc; sách Mục thiên tử truyện có nói "chi tư, tuyền côi"; hai chữ đọc là Mai, Hồi).

 Có cây trắng, ngọc lang can (Quách chú: cây màu trắng tuyền; nay ở phương nam có cây văn mộc, cũng là loại gỗ đen. — Nhậm Thần xét: văn mộc tức là gỗ mun; sách Dật Chu thư gọi là (chữ khuyết) mộc (?); sách Ngô lục của Trương Bột nói huyện Đồng (?) ở Nam Tống có văn mộc; sách Thảo mộc trạng của Kê Hàm nói cây văn mộc cao bảy tám trượng, màu đen tuyền như sừng trâu nước).

 Có đan trắng, đan xanh (đan: chất khoáng có màu dùng làm thuốc vẽ) (Quách chú: lại có đan đen. Sách Hiếu kinh viện thần khế nói: đức của bậc vương giả lan đến núi gò thì đan đen xuất hiện. Vậy "đan" là tên gọi riêng của các chất màu, cũng như đen, trắng, vàng đều gọi là đan. — Nhậm Thần xét: sách Thượng thư đại truyện nói gò Đan sinh ra đan hoạch, gò Thanh sinh ra thanh hoạch, tức là đan và thanh đều gọi là hoạch (chất màu khoáng); vậy đan là tên chỉ màu sắc lại càng đáng tin).

 Ở đó nhiều bạc và sắt. Chim loan tự hát, chim phượng tự múa; có trăm loài thú cùng sống thành bầy ở đó. Nơi ấy gọi là cánh đồng Ốc (Nhậm Thần xét: sách Hồng liệt giải nói đồng Ốc ở gò Kim phía tây, là một trong tám hoằng (tám miền giới hạn xa nhất của mặt đất)).

 Có ba con chim xanh, đầu đỏ mắt đen: một con tên là Đại [Lê] (?), một con tên là Thiếu [Lê] (?) (Quách chú: chữ ấy đọc là (chữ khuyết) (?)), một con tên là Thanh Điểu (Quách chú: đều là sứ giả của Tây Vương Mẫu).

 (Nhậm Thần xét: bài Biện đạo luận của Tào Thực nói: "Ba con chim đủ cả, chẳng bằng vẻ đẹp của trăm quan" (?). Thơ Đào Hoằng Cảnh: "Ngậm thư ắt là chim xanh, khách quý tin ở xe rồng". Bài tán Âm Trường Sinh của Giang Yêm: "Nếu qua biển tây, lúc ấy nhờ ba chim xanh gửi lời". Thư Lương Nguyên Đế gửi Lưu Trí Tạng: "Nước Nhược khó nổi, vẫn nhờ chim xanh đưa thư". Thơ Lý Trường Cát: "Bùa nhờ chim xanh đưa". Đều chỉ chuyện này. Sách Thập di ký nói: nước Hiên Cừ nhiều chim chín màu, mỏ xanh, chân lục, cánh tía, ngực hồng, đỉnh đầu xanh thẫm, chân son, mình biếc, lưng vàng nhạt, đuôi (chữ khuyết) (?); trong đó màu xanh nhiều màu đỏ ít, gọi là chim Tú loan; có người nói đó là chim của Tây Vương Mẫu, ngờ rằng chính là ba con chim xanh.)

 Có đài Hiên Viên; người bắn cung không dám bắn về hướng tây, vì sợ đài Hiên Viên (Quách chú: kính sợ thần linh Hoàng Đế (Hoàng Đế hiệu là Hiên Viên)).

 (Nhậm Thần xét: sách Hồng liệt giải nói gò Hiên Viên ở phương tây. Sách Hoàng Đế từ ngạch giải nói: phía tây đến Côn Lôn có cung Hiên Viên cùng đài (?) và gò Nhược; người bắn cung không dám bắn về hướng tây. Thơ Tương Đông Vương viết: "Vắng lặng

 nghìn năm sau, ai lên đài Hiên Viên?". Bài văn bia Nhĩ Chu trụ quốc của Dữu Tín: "Nhận họ từ đài Hiên, dời ở bên sông Nhược (?)". Biểu của Thôi Dung: "Vin rồng không kịp, ngoảnh lại nhớ đài Hiên Viên" (tích Hoàng Đế cưỡi rồng lên trời, bề tôi níu râu rồng không theo kịp). Biểu của Thang Hiển Tổ: "Đỉnh ở Giáp Nhục đang mưu tính, đài Hiên Viên đã đóng kín". Bài Bắc phong hành của Chu Ứng Đăng: "Trước đài Hiên Viên, thần Chúc Long tối tăm". Bài Cửu tụng của Lưu Phượng: "Ta lên đài Hiên Viên mà nhìn bốn phía". Đều gốc ở đây. Sách Danh thắng chí nói: nay trên núi Kiều ở giới phía tây nam châu Bảo An thuộc Trực Lệ cũng có đài Hiên Viên. Sách Quảng dư ký nói: núi Quân ở phủ Nhạc Châu cũng có đài Hiên Viên.)

 Trong vùng Đại Hoang có núi Long, là nơi mặt trời, mặt trăng lặn. Có ba đầm nước gọi là Tam Náo, là nơi Côn Ngô lấy làm chỗ kiếm ăn (Quách chú: sách Mục thiên tử truyện nói sông Thao là nơi họ Trọc Do kiếm ăn, cũng loại như thế này).

 Có người mặc áo xanh, lấy tay áo che mặt (Quách chú: "duệ" là tay áo), tên là Thi của Nữ Sửu (thi: thân xác của thần hay người sau khi chết vẫn còn linh hiển, đứng giữ một hình dạng). Có nước Nữ Tử (nước toàn đàn bà).

 (Quách chú: Vương Kỳ đến nước Ốc Trở, tới tận biên giới phía đông, hỏi các bô lão; họ nói người trong nước thường đi thuyền đánh cá, gặp gió bị thổi đi mấy chục ngày về phía đông, thấy một nước giữa biển lớn toàn đàn bà không có đàn ông — chính là nước này. — Nhậm Thần xét: sách Lãm nói: phía tây Thông Lĩnh có nước Tây Nữ, sinh con trai thì không nuôi; nước Phất Lâm hằng năm gửi đàn ông đến phối hợp. Phía tây Mậu Châu có nước Đông Nữ, người quý tộc chết thì trộn với vụn (?) mà chôn.)

 Có núi Đào, núi Manh (?), núi Quế, núi Vu Thổ. Có nước Trượng Phu (Quách chú: nước ấy không có đàn bà). Có núi Yểm Châu.

 (Nhậm Thần xét: sách Quát địa tượng nói: chính tây là Yểm Châu, gọi là Tính Thổ; Tùy thư chép là "mười châu" (?), "Khai Thổ"; là một trong chín châu của Côn Lôn. Kinh Nam Hoa (?) nói "trong Đại Hoang, phía bắc Yểm Châu". Sách Mục thiên tử truyện nói thiên tử lên trên núi Yểm; Vương Thế Trinh cho rằng chính là đất này. Bài Xích hồng phú của Giang Yêm: "Đế Đài ở bờ cõi hoang phía bắc, núi Yểm ở bến biển tây".)

 Có loài chim năm màu ngửa mặt lên trời (Quách chú: há mỏ thở lên trời), tên là chim Minh. Ở đó có trăm thứ nhạc, ca múa và khúc điệu (Quách chú: tức có trăm loại kỹ nhạc, ca múa, khúc điệu).

 (Nhậm Thần xét: sách Hoang sử nói: Chúc Dung thị, còn gọi là Chúc Tụng, lại gọi là Chúc Hòa, nghe chim Minh ở Yểm Châu mà làm ra nhạc Thuộc Tục để thông đạo luân thường. Bài tán trong Sở kỷ của Liêu Đạo Nam: "Tiếng ở Yểm Châu, Dung (Chúc Dung) chế thành nhạc ca". Lời tựa thơ Khúc Thủy của Vương Dung: "Gọi chim Minh ở Yểm Châu, gọi Linh Luân ở hang Giải" — gốc ở đây. Sách Sự vật cám châu của Hoàng thị nói: chim Minh mình năm màu, tiếng kêu có cung bậc như khúc nhạc.)

 Có nước Hiên Viên (Quách chú: người ở đó mặt người mình rắn. — Nhậm Thần xét: sách Đàm hội nói đuôi họ vắt lên trên đầu). Ở phía nam núi sông thì tốt lành (Quách chú: tức là cạnh núi Cùng; ở trên núi gọi là "thê"; "tốt lành" là nói không chết non). Người không thọ cũng sống đến tám trăm năm (Quách chú: người thọ thì sống mấy nghìn năm).

 Trong bãi giữa biển tây có vị thần mặt người mình chim, tai đeo hai con rắn xanh, chân đạp hai con rắn đỏ, tên là Yểm Tư (Nhậm Thần xét: thiên Lục thượng kỷ trong sách Quán biên có Yểm Tư thị mặt người mình chim. Lưu (?) Mạnh nói: thần các nước ngoài biển phần nhiều lấy rắn làm đồ đeo tai và vật giẫm dưới chân; lại có bãi Rắn).

 Trong vùng Đại Hoang có núi tên là Nhật Nguyệt Sơn, là Thiên xu (then trời — trục chốt mà bầu trời xoay quanh). Ở đó có Ngô Cự Thiên Môn (cửa trời Ngô Cự), là nơi mặt trời, mặt trăng lặn (Nhậm Thần xét: thuyết Cái thiên (thuyết cho rằng trời như cái lọng úp trên mặt đất) nói núi Tu Di là then trời, mặt trời, mặt trăng đi vòng quanh lưng chừng núi, giống với thuyết này. Bài Phóng chiêu phú của Lư Nam: "Ngô Cự mờ tối, nơi mặt trời mặt trăng bị che khuất" — chính là đây).

 Có vị thần mặt người, không có cánh tay, hai chân quặt ngược lên nối vào đỉnh đầu, tên là Hư (Quách chú: tức là Hư Đề (?). — Nhậm Thần xét: bài Đồ tán nói: "Chân nối với đầu, mặt người không tay, hiệu là Hư, là chỗ Trọng (?) ở").

 Chuyên Húc sinh ra Lão Đồng (Nhậm Thần xét: sách Cổ sử của Tiếu Chu nói Lão Đồng tức là Quyển Chương; La Bình nói tên Quyển Chương, sách sử có bản chép là Lão Chương). Lão Đồng sinh ra Trọng và [Lê] (?) (Quách chú: sách Thế bản nói Lão Đồng lấy con gái họ Căn Thủy, gọi là Kiêu Phúc, sinh ra Trọng và [Lê]. — Nhậm Thần xét: sách Quán biên nói Lão Đồng tiếng như chuông khánh, chết làm thần núi Quỷ, lấy Nữ Kiêu sinh ra Hồi).

 Thiên Đế sai Trọng nâng trời lên, sai [Lê] (?) ấn đất xuống.

 (Quách chú: thời xưa người và thần lẫn lộn, không phân biệt; Chuyên Húc bèn sai Nam chính (chức quan coi việc trời và việc tế thần) là Trọng trông coi trời để quản các việc thuộc về thần, sai Hỏa chính là [Lê] trông coi đất để quản các việc thuộc về dân. Trọng thực là nâng trời lên, [Lê] thực là ấn đất xuống. Còn nghĩa của chữ "hiến" và chữ "cung" thì chưa rõ. — Nhậm Thần xét: sách Lộ sử chép là "Trọng chở trời lên".)

 Ấn đất xuống, sinh ra Ế; Ế ở cực tây để điều hành thứ tự vận hành của mặt trời, mặt trăng và các vì sao (Quách chú: tức là coi xét độ số và thứ xá — các chặng dừng theo vị trí các chòm sao — của mặt trời, mặt trăng, tinh tú).

 Có người tay quặt ra sau lưng, tên là Thiên Ngu (Quách chú: tức là Thi Ngu). Có người con gái đang tắm cho mặt trăng. Vợ của Đế Tuấn là Thường Hy sinh ra mười hai mặt trăng, đây là lúc bắt đầu tắm cho chúng.

 (Quách chú: nghĩa cũng giống chuyện Hy Hòa tắm mặt trời. — Nhậm Thần xét: Thường Hy là con gái họ Tưu; có bản chép là Thường Nghi, có bản chép là Thượng Nghi, Sĩ An (Hoàng Phủ Mật) chép là Thường Nhĩ, lại có bản chép là Thường Nghi với chữ khác. Sách Lộ sử nói: thứ phi của Cao Tân thị là Thường Hy, sinh ra đã biết nói, tóc dài tới gót chân, về làm vợ Cao Tân, sinh ra thái tử và mười hai mặt trăng. Dương Thận nói: vợ Đế Tuấn sinh mười mặt trời, từ Giáp đến Quý (mười thiên can — mười ký hiệu dùng đếm ngày theo lịch xưa); sinh mười hai mặt trăng, từ Tý đến Hợi (mười hai địa chi — mười hai ký hiệu dùng đếm tháng, giờ).)

 Có núi [Huyền] Đan (?) (Quách chú: sinh ra đan đen. — Nhậm Thần xét: ở đầu thiên (chữ khuyết) (?) có dẫn kinh này chép là núi Chu, là sai). Có chim năm màu, mặt người, có tóc. Có chim Thanh Văn (Quách chú: chữ Văn đọc như vậy), chim Hoàng Ngao (Quách chú: chữ Ngao đọc như vậy), là chim xanh, chim vàng; nơi chúng tụ đậu thì nước ấy mất.

 Có cái ao tên là ao Mạnh Dực đào cho Chuyên Húc (Quách chú: Mạnh Dực là họ tên người. — Nhậm Thần xét: Mạnh Dực là bề tôi của Chuyên Húc; thiên Chuyên Húc kỷ trong sách Quán biên có chép việc sai Mạnh Dực đào ao, người trong thiên hạ gọi là ao Chuyên Húc, ý nói vua nuôi dân hậu).

 Trong vùng Đại Hoang có núi tên là Ngao Ngao Cự (Quách chú: chữ Ngao thứ hai đọc như chữ Ngao), là nơi mặt trời, mặt trăng lặn. Có loài thú bên trái bên phải đều có đầu, tên là Bình Bồng (Quách chú: tức là Tính Phong, chỉ do đọc nặng nhẹ khác nhau mà thôi. — Nhậm Thần xét: sách Kê thụy lục nói ở núi Lộc Ngao có thú bên trái bên phải đều có đầu, tên là Tính Bồng).

 Có núi Vu (Nhậm Thần xét: sách Quán biên nói thời Vọng Đế, núi Vu chặn dòng sông, đất Thục bị lụt lớn, Vọng Đế sai Biết Linh (?) đục núi khơi dòng). Có núi Hác, có núi Kim Môn. Có người tên là Thi của Hoàng Cự. Có chim liền cánh (Nhậm Thần xét: tức chim Kiêm Kiêm, mỗi con chỉ có một cánh, phải ghép đôi mới bay được). Có chim trắng, cánh xanh, đuôi vàng, mỏ (chữ khuyết, có lẽ là đen) (?) (Quách chú: là loài chim lạ).

 Có con chó đỏ tên là Thiên Khuyển (Chó Trời); nơi nó sà xuống thì có chiến tranh.

 (Quách chú: sách Chu thư nói: nơi Thiên Cẩu dừng lại, đất đều nghiêng sụp, ánh sáng thừa soi rực trời, thành sao băng dài hơn mười trượng, nhanh như gió, tiếng như sấm, sáng như chớp; khi bảy nước Ngô, Sở làm phản, có Thiên Cẩu vừa sủa vừa bay qua nước Lương, chính là nó. — Nhậm Thần xét: sách Tam Tần ký của Tân thị nói: thời Tần Tương Công, ở đồng Bạch Lộc có Thiên Cẩu sà xuống; trên đó có giặc, Thiên Cẩu sủa mà canh giữ. Sách Hà đồ kê diệu câu nói: sao Thái Bạch (sao Kim) tản ra thành Thiên Cẩu, chủ về việc binh đao. Nguyên sử chép: trong niên hiệu Chí Chính, dưới núi Ngọc Án ở Vân Nam có bầy chó đỏ sủa, không bao lâu thì có binh loạn. Lại thời Đường Thiên Bảo, cung Hoa Thanh có viện Thiên Cẩu, xếp trên các loài thú; Đỗ Phủ làm phú nói: "Màu như sư tử, nhỏ như vượn" — không phải con này. Lại xét: bài Đại liệp phú của Lý Bạch có câu "giết Thiên Cẩu"; lời chú dẫn Sơn Hải Kinh nói núi Thiên Môn có chó đỏ tên là Thiên Khuyển — chính là nói con này.)

 Phía nam biển tây, bên bờ Lưu Sa, sau Xích Thủy, trước Hắc Thủy (sông Đen), có ngọn núi lớn tên là gò Côn Lôn.

 (Nhậm Thần xét: sách Hóa Hồ kinh (?) nói núi Côn Lôn có chín tầng, mỗi tầng cách nhau chín nghìn dặm, núi có bốn mặt. Sách vở Thiên Trúc (Ấn Độ) nói: núi A Nậu tức là Côn Lôn, còn có tên là Tu Di, đọc trại thành Tô Di, ở phía tây nước Vu Điền hơn một nghìn ba trăm dặm; nước núi ấy chia chảy ra bốn mặt, dòng chảy vào Trung Quốc là Hoàng Hà, đổ ra biển đông; ba mặt kia mỗi dòng đổ vào biển nam, biển tây, biển bắc, như các sông Nhược Thủy, Hắc Thủy.)

 Có vị thần mặt người mình hổ, có vằn, có đuôi, đều màu trắng, ở trên núi (Quách chú: nói đuôi nó lốm đốm màu trắng). Dưới núi có vực Nhược Thủy bao quanh (Quách chú: nước ấy yếu đến nỗi không đỡ nổi một sợi lông chim hồng (thứ lông rất nhẹ)).

 (Nhậm Thần xét: sách Thập châu ký nói Nhược Thủy bao quanh núi Côn Lôn, phía đông nam giáp vườn Tích Thạch, phía tây bắc giáp nhà Bắc Hộ, phía đông bắc gần giếng Đại Hoạt, phía tây nam đến hang Thừa Uyên. Sách Trung ký nói: gò thần có hang lửa, ánh sáng soi nghìn dặm; Côn Lôn có Nhược Thủy, lông hồng không nổi được. Sách Quát địa đồ nói: Nhược Thủy ở Côn Lôn, không cưỡi rồng thì không đến được. Bài Đồ tán nói: "Nhược Thủy ra từ núi Côn, lông hồng cũng chìm; phía bắc chìm vào Lưu Sa, phía nam soi bóng rừng lửa; lạ lùng thay dòng nước, không ai lường được sâu".)

 Bên ngoài lại có núi Viêm Hỏa (núi Lửa Nóng), ném vật gì vào liền bốc cháy.

 (Quách chú: nay cách nước Phù Nam về phía đông một vạn dặm có nước Kỳ Bạc, lại về phía đông chừng năm nghìn dặm có nước Hỏa Sơn; núi ở đó dù mưa dầm lửa vẫn cháy, trong lửa có chuột trắng, thỉnh thoảng ra ven núi kiếm ăn, người ta bắt được, lấy lông dệt vải, nay gọi là vải hỏa hoán (vải giặt bằng lửa, bẩn thì bỏ vào lửa là sạch), chính là nó; tức là loại núi này.

 Nhậm Thần xét: sách Sưu thần ký của Can Bảo nói: núi Côn Lôn là hạ đô (kinh đô dưới trần của Thiên Đế), bao quanh có núi Viêm Hỏa. Sách Thủy kinh chú nói: Lưu Sa chảy về tây đến tận núi Yêm Tư; ngọn núi phía bắc có đá, đập hai hòn vào nhau thì rịn nước, nước hết thì lửa bật ra, đá cả núi đều cháy, lửa bốc cao mấy trượng. Bài Đại nhân phú của Tư Mã Tương Như: "Đi qua Viêm Hỏa mà nổi trên Nhược Thủy chừ, băng qua bãi nổi mà lội Lưu Sa". Bài Tư huyền phú của Trương Hành: "Lên giữa trời ở Côn Ngô chừ, nghỉ nơi Viêm Hỏa nung đốt". Bài Không thanh phú của Giang Yêm: "Cỏ ở biển tây, khói ở núi Viêm" — chính là đây. Bài tán núi Viêm Hỏa của Cảnh Thuần (Quách Phác): "Nước chứa tinh khí dương, khí kết lại thì bốc cháy; lẽ ấy tinh vi thay, chỗ diệu không truyền được".

 Những thứ tương tự: sách Thần dị kinh nói ngoài cõi hoang có núi lửa sinh ra cây cháy không thành tro; sách Thập châu ký nói Viêm Châu có núi Hỏa Lâm, trong núi có ánh lửa; sách Kim dịch thần đan kinh nói nước Hỗ Lê có núi lửa; sách Duệ thừa nói phía tây bắc có Hỏa Châu, nước ấy có núi Hỏa Diệm; sách Hành trình ký của Trương Khuông Nghiệp nói núi Bắc Đình ở Cao Xương đến tối thì ánh lửa như đuốc; sách Lãm nói Bì Khiên có bãi lửa cháy; sách Bác vật chí nói núi Thả Di ở Tây Vực, ban ngày trong lỗ như có khói, ban đêm như ánh đèn; Ngụy thư nói nước Bàn Bàn có núi lửa, núi đều cháy xém; sách Đông Tây dương khảo nói trên đầu núi Giao ánh lửa ngày đêm không dứt; sách Nhất thống chí nói Ngô Châu có núi lửa, trên núi có lửa, cứ ba năm đêm lại hiện một lần như lửa đốt đồng.

 Lại đất Thục có giếng lửa (giếng phun khí cháy được) ở Huỳnh Đài (?); Tiêu Khâu có lửa tự nhiên, mùa xuân sinh, mùa thu tắt; núi Vũ có đá vằn sinh ra lửa, màu khói đổi theo bốn mùa, gọi là tịnh hỏa (lửa sạch); bãi Tự Nhiên có cây sinh ra lửa, lấy vỏ cây dệt thành vải hỏa hoán — vải hỏa hoán có hai loại, đây là một loại. Lục Du nói: ở đất quân Hỏa Sơn, cày cuốc sâu xuống thì có lửa dữ. Sách Phong tục ký nói: ở đình Hồng Môn huyện Ngân Âm, lửa từ dưới đất bốc lên. Lại giữa biển có núi Ốc Tiêu, gặp nước thì bốc lửa; lại có biển cháy, chính là cái mà Mộc Hoa (trong bài Hải phú) gọi là "lửa âm ngầm cháy".)

 Có người đầu cài thắng (một loại trâm cài tóc), răng hổ, có đuôi báo (Nhậm Thần xét: lời chú sách Mục thiên tử truyện nói răng hổ, tóc rối bù; sách Khốn học kỷ văn chép là đuôi chó, tóc rối bù), ở trong hang, tên là Tây Vương Mẫu.

 (Quách chú: sách Hà đồ ngọc bản cũng nói Tây Vương Mẫu ở núi Côn Lôn; thiên Tây sơn kinh nói Tây Vương Mẫu ở núi Ngọc; sách Mục thiên tử truyện nói: bèn ghi tên và dấu tích lên đá núi Yểm, rằng "núi của Tây Vương Mẫu". Vậy Tây Vương Mẫu tuy lấy Côn Lôn làm cung chính, nhưng cũng có cung phụ, hang riêng làm nơi chơi nghỉ, không chỉ ở một núi; cho nên người chép chuyện mỗi người nêu điều mình thấy mà nói.

 Nhậm Thần xét: sách Bút tùng của Hồ Ứng Lân nói: kinh bảo Tây Vương Mẫu đuôi báo răng hổ, hẳn là một người khác thường. Khảo sách Mục thiên tử truyện thì thấy: thiên tử đến làm khách Tây Vương Mẫu, uống rượu trên Dao Trì; Tây Vương Mẫu hát cho thiên tử nghe; thiên tử cầm ngọc khuê, ngọc bích trắng, lại dâng trăm tấm gấm dải và ba trăm tấm dải lụa, Tây Vương Mẫu lạy hai lạy mà nhận. Vậy Tây Vương Mẫu ăn mặc nói năng hoàn toàn không khác người thường, không hề có dáng đuôi báo răng hổ. Chỉ có bài Đại nhân phú của Tư Mã Tương Như có thuyết đuôi báo răng hổ, có lẽ là dựa vào Sơn Hải Kinh mà thôi; còn Sơn Hải Kinh thì dựa vào đâu?

 Nhậm Thần trộm nghĩ: Tây Vương Mẫu thời Hoàng Đế cưỡi hươu trắng đến trao bản đồ đất đai, thời vua Thuấn dâng ống sáo ngọc trắng, thời Chu Mục Vương thì đến làm khách — chẳng qua là tên một nước ở phương tây, giống như tên nước Bát Bách Tức Phụ (Tám Trăm Vợ) mà thôi. Còn chuyện đuôi báo răng hổ thì cũng như loại người xuyên ngực, người tai dài, có gì đáng lạ. Người hiếu sự đời sau xếp Tây Vương Mẫu ngang hàng với Ma Cô, Thượng Nguyên phu nhân (các nữ tiên trong Đạo giáo), thậm chí nói Hán Vũ Đế gặp Tây Vương Mẫu vào đêm mùng bảy tháng bảy như thật có chuyện ấy — đó là lỗi của văn nhân thêu dệt gán ghép. Sách Nhĩ Nhã gọi Cô Trúc, Bắc Hộ, Tây Vương Mẫu, Nhật Hạ là tứ hoang (bốn vùng hoang xa). Thiên Tây Vực truyện trong Hán thư nói: các bô lão nước An Tức truyền nghe rằng nước Điều Chi có Nhược Thủy và Tây Vương Mẫu, nhưng cũng chưa từng thấy.)

 Núi này muôn vật đều có đủ.

 Trong vùng Đại Hoang có núi tên là núi Thường Dương, là nơi mặt trời, mặt trăng lặn.

 Có nước Hàn Hoang. Có hai người là Nữ Tế và Nữ Miệt (Quách chú: một người cầm chén rượu, một người cầm cái trở — mâm gỗ bày thịt khi tế lễ).

 Có nước Thọ Ma (Quách chú: sách Lã thị Xuân thu nói "phía nam thu phục Thọ Ma, phía bắc vỗ về Tháp Nhĩ". — Nhậm Thần xét: sách Nhĩ Nhã nói trong tám cực, phía tây gọi là nước Bân, gọi là Thọ Mĩ, tức là Thọ Ma. Sách Tạp trở của Lưu Tử Uy có nhắc nước Tiêu Nghiêu, nước Thọ Ma).

 Nam Nhạc cưới con gái núi Châu Sơn, tên là Nữ [Kiền] (?); Nữ [Kiền] sinh ra Quý Cách (Nhậm Thần xét: sách Quán biên nói Đế Hồng (?) ban đầu giữ chức Nam Nhạc nên gọi là Nam Nhạc (?); tên Nữ [Kiền], sách Học hải chép là Nữ (chữ khuyết) (?). Lại sách Lộ sử nói Đế Hồng sinh ra Bạch Dân và Hi, Hi sinh Quý Cách, Quý Cách sinh Đế Khôi; lời chú nói Hi có lẽ là Nam Nhạc; chưa rõ bên nào đúng).

 Quý Cách sinh ra Thọ Ma (Nhậm Thần xét: vợ của Quý Cách là Nhậm Dĩ, cảm ứng với thần mà sinh ra Khôi và Thọ Ma, thấy chép trong sách Quán biên). Thọ Ma đứng thẳng dưới nắng mà không có bóng, la lớn mà không có tiếng vang (Quách chú: nói hình thể và khí chất bẩm sinh của ông khác người. Sách Liệt tiên truyện nói (Huyền) Tục không có bóng).

 (Nhậm Thần xét: người không có bóng thì ở Trung Quốc đôi khi cũng có. Sách Thị nhi tiểu danh lục chép: thời Chu Chiêu Vương, nước Đông Âu dâng hai cô gái tên là Diên Quyên, Diên Thiền, bước trên bụi không để lại dấu, đứng giữa trưa không có bóng. Sách Phong tục thông nói chân nhân (người tu đắc đạo) không có bóng. Sách Bạch thiếp nói tiên nhân hợp thể với hư không, giữa trưa không có bóng, nên Hàn Chung uống đan dược lâu ngày thì không có bóng. Lại chuyện Bính Cát nghiệm rằng con của một ông già không có bóng; Trương Nguyên Thủy chín mươi bảy tuổi mới sinh con, đứa con ấy không có bóng. Nam sử chép Lương Vũ Đế đứng dưới nắng không có bóng. Lại nước Bột Đê không cánh mà bay, giữa trưa không có bóng, thấy trong sách Thập di ký. Sách Lịch thể lược của Vương Minh Anh nói: ở dưới xích đạo (đường vòng chính giữa trái đất), vào ngày xuân phân và thu phân (hai ngày ngày đêm dài bằng nhau), giữa trưa không có bóng. Hoài Nam Tử nói: cây Kiến Mộc ở Đô Quảng, giữa trưa không có bóng; lại nói Phùng Di, Đại Bính đánh xe, đi dưới ánh mặt trời mà không có bóng — đó là nói về sự nhanh, không phải thật sự không có bóng.)

 Ở đó nắng nóng dữ dội, không thể đến được (Quách chú: nói nóng như nướng chết người. — Nhậm Thần xét: các học giả phương Tây nói vùng đất nằm dưới đường hoàng đạo (đường đi biểu kiến của mặt trời trên bầu trời trong một năm) quá nóng, không ở được, người ở đó thường ban ngày nấp dưới nước. Bài Diễn liên châu của Tống Liêm: "Nước Thọ Ma nóng gấp mấy lần thường" — gốc ở đây).

 Có người không có đầu, cầm giáo cầm khiên đứng, tên là Thi của Hạ Canh (Quách chú: cũng thuộc loại như thi của Hình Thiên. — Nhậm Thần xét: kinh này chép nhiều thi như của Xa Tỷ, Cứ Tỷ, Nữ Sửu (?), Nhị Phụ, Vương Tử Dạ, Can Du (?), Lê (?), Hạ Canh, Khuyết Tuyên Vương, không chỉ một; xét kỹ tên gọi và ý nghĩa thì đại để như ngày nay có người thi giải (theo Đạo giáo, người tu thành tiên thoát đi, chỉ để lại xác) mà xác không rữa, người địa phương truyền nhau cho là thần).

 Xưa Thành Thang đánh Hạ Kiệt ở núi Chương, thắng trận (Quách chú: Can Chương là tên núi. — Nhậm Thần xét: núi Chương còn gọi là Đại Sa, có người nói là Sa Khâu; Quách Phác chép là núi Can Chương, ngờ là không đúng), chém Canh ở phía trước (Quách chú: nói đầu cũng rơi ở phía trước). Canh đứng dậy rồi, không có đầu, bỏ chạy để trốn tội (Quách chú: tức chạy trốn tránh tội), bèn xuống núi Vu (Quách chú: tự trốn vào núi Vu; núi Vu nay ở huyện Vu, quận Kiến Bình).

 Có người tên là Ngô Hồi, chỉ có tay trái, không có cánh tay phải (Quách chú: tức là Kỳ Quăng (người một tay); Ngô Hồi là em của Chúc Dung, cũng làm chức Hỏa chính. — Nhậm Thần xét: sách Tính thị nguyên lưu nói: (Trọng Lê bị giết) (?), Đế Khốc lấy Hồi thay thế, phong ở đất Ngô, đó là Ngô Hồi; Ngô Hồi sinh Lục Chung, các chi thứ lấy họ Lục Chung. Sách Oa Huỳnh Tử (?) nói Chúc Dung có bảy người, Ngô Hồi cũng là một trong số các Chúc Dung).

 Có nước Cái Sơn. Có loài cây vỏ đỏ ở cành và thân, lá xanh, tên là cây Chu Mộc (Quách chú: có bản chép là cây Chu Uy). Có dân một tay (Quách chú: dưới Bắc Cực cũng có người một chân, thấy trong sách Hà đồ ngọc bản. — Nhậm Thần xét: sách Sự vật cám châu nói người một tay thì chỉ có một tay, một mắt, mũi một lỗ).

 Trong vùng Đại Hoang có núi tên là núi Đại Hoang, là nơi mặt trời, mặt trăng lặn. Có người ba mặt một tay (Quách chú: không có tay trái. — Nhậm Thần xét: thiên Vũ kỷ trong sách Lộ sử nói "phía tây đi qua Kỳ Quăng, Tam Diện"; sách Hoàng Đế từ ngạch giải nói "ba mặt một tay, đều là con cháu (Hoàng Đế)" — là nói chuyện này). Người ba mặt không chết.

 (Quách chú: nói đầu người ấy ba bên đều có mặt. Thái thú Huyền Thố là Vương Kỳ đến nước Ốc Trở, hỏi các bô lão, họ nói lại có một chiếc thuyền vỡ trôi theo sóng dạt vào bờ biển, trên có một người, sau gáy lại có thêm một mặt, nói chuyện không hiểu, không ăn mà chết — đó là người hai mặt. Sách Lã thị Xuân thu có nói đến "làng người một tay ba mặt". — Nhậm Thần xét: sách Bác vật chí nói người hai mặt ở giữa biển lớn phía đông Ốc Trở; lại thiên Đông (Di) truyện trong Hậu Hán thư và Ngụy chí đều nói Bắc Ốc Trở có người hai mặt; thiên Toại cổ của Giang Yêm: "Tay dài, hai mặt, đi thuyền đỏ chừ" là nói chuyện này.)

 Nơi ấy gọi là cánh đồng Đại Hoang (Nhậm Thần xét: Trương Ấp chú bài Thượng Lâm phú, câu "đi qua đồng mênh mông", nói đó là cái mà Sơn Hải Kinh gọi là cánh đồng Đại Hoang).

 Ngoài biển tây nam, phía nam Xích Thủy, phía tây Lưu Sa, có người tai đeo hai con rắn xanh, cưỡi hai con rồng, tên là Hạ Hậu Khai (tức vua Khải nhà Hạ). Khai ba lần lên làm khách trên trời (Quách chú: "tần" là vợ; ý nói dâng mỹ nhân cho Thiên Đế. — Nhậm Thần xét: bài Sự phú của Ngô Thục: "Hạ Hậu dâng ba tần, năm con Thái Khang chờ đợi" — gốc ở đây), lấy được nhạc Cửu Biện và Cửu Ca đem xuống trần.

 (Quách chú: đều là tên nhạc của Thiên Đế; Khai lên trời lén lấy đem xuống dùng. Sách Khải phệ nói: "Xưa kia chín (chữ khuyết) (?), cùng với Đế, phân biện thứ tự trong cung, đó là Cửu Ca"; lại nói: "Không được lén lấy Biện và Cửu Ca để dựng nước ở dưới trần". Nghĩa đầy đủ thấy trong sách Quy tàng.)

 Đây là cánh đồng Thiên Mục, cao hai nghìn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời xưa, khoảng bảy đến tám thước) (Quách chú: sách Trúc thư nói Chuyên Húc sinh Bá Do, ấy là Duy Nhược (?), ở phía nam đồng Thiên Mục). Khai ở đó bắt đầu hát nhạc Cửu Thiều (Quách chú: sách Trúc thư nói Hạ Hậu Khai múa Cửu Thiều).

 (Nhậm Thần xét: thiên Thiên vấn trong Sở Từ nói: "Khải lên làm khách, Cửu Biện, Cửu Ca"; Hồng Hưng Tổ dẫn câu kinh này làm lời chú, Chu Tử (Chu Hi) bác đi là xác đáng, cho rằng "Khải làm khách ở trời" là Khải nằm mơ lên trời làm khách. Vậy câu kinh "Khai ba lần lên làm khách trên trời" hẳn là Khải ba lần mơ lên trời làm khách, được truyền nhạc của Thiên Đế đem xuống, giống như Tần Mục Công nghe khúc Quân Thiên, Đường Minh Hoàng bắt chước điệu múa Nghê Thường. Chữ "tần" đúng ra phải là chữ "tân" (khách); Sở Từ đủ để chứng minh chỗ sai ấy; nói là dâng ba mỹ nữ cho Thiên Đế là lầm. Lại Cửu Ca khớp với thiên Ngu thư (trong Thượng thư), Khảo Đình (Chu Hi) đoán là nhạc của vua Thuấn, vua Vũ; Cửu Thiều cũng là tên nhạc cổ. Sách Văn tâm điêu long nói: thời Đế Khốc, Hàm Mặc làm bài tụng để hát Cửu Thiều — chưa rõ đúng sai.

 Lại lời chú sách Lộ sử nói: Sơn Hải Kinh chép "ba lần lên làm khách trên trời, được Cửu Biện và Cửu Ca đem xuống", chữ "trời" là chỉ vua Thuấn, vua Vũ, ý tôn quý sự ban cho mà thôi; nói là nhạc của Thiên Đế, Khải lên trời lén lấy đem xuống là bậy. Bài nhạc phủ của Lưu Cơ: "Đồng Thiên Mục cao hai nghìn nhận, nơi Thiên Đế đãi rượu trăm vị thần; ba lần làm khách chẳng xuống, hai rồng bay đi, Cửu Ca, Cửu Biện về chốn mịt mờ".)

 Có nước Hỗ Nhân (Quách chú: người mặt người mình cá). Họ là cháu của Viêm Đế (Quách chú: Viêm Đế tức Thần Nông), tên là Linh Khế (Quách chú: chữ Khế đọc như chữ "khế" trong "khoán khế" (giấy giao kèo). — Nhậm Thần xét: sách Lộ sử nói Bá Lăng sinh Cổ, Cổ sinh Linh Khế). Linh Khế sinh ra Hỗ Nhân; người Hỗ Nhân có thể lên xuống trời (Quách chú: nói là cưỡi được mây mưa. — Nhậm Thần xét: sách Quốc danh ký nói cháu Viêm Đế là Linh Khế sinh ra người Đê, lập nước Đê; người đời chép chữ "Đê" thành chữ "Hỗ" là sai. Lại sách Xa chí của Âu Dương Khuê nói nước Hỗ Nhân có thành ngọc trắng, há là nước này chăng?).

 Có loài cá bị liệt nửa người, tên là Ngư Phụ (Vợ Cá); Chuyên Húc chết rồi liền sống lại (Quách chú: nói người ấy biết biến hóa).

 (Nhậm Thần xét: sách Tinh tra thắng lãm nói nước Chiêm Thành có người đàn bà bay đầu, gọi là Thi Trí Ngư, ban đêm đầu bay vào nhà người ta ăn đầu trẻ con, rồi bay về hợp lại với thân như cũ — cũng là loại này. Lại sách Quán biên nói Ngu Mạc lấy con gái họ Chuyên Húc tên là Ngư Phụ, sinh ra Cùng Thiện; tên giống ở đây nhưng lời không ăn khớp, ngờ là không phải.)

 Gió từ phương bắc thổi đến, trời bèn làm cho nước suối dâng lớn (Quách chú: nói nước suối gặp gió thì dâng trào tràn ra; chữ "đạo" nghĩa là "từ". Hàn Phi Tử nói: "Hai tám từ phương nam mà đến"). Rắn bèn hóa thành cá, đó gọi là Ngư Phụ; Chuyên Húc chết rồi liền sống lại.

 (Quách chú: Hoài Nam Tử nói mộ Hậu Tắc ở phía tây cây Kiến Mộc, người ở đó chết rồi sống lại, nửa người hóa thành cá — là nói chuyện này. — Nhậm Thần xét: Cao Dụ chú Hoài Nam Tử nói người chết sống lại, có khi hóa làm cá. Dương Thận bổ chú nói: nay các dân Miêu ở trong Nam biết dùng thuật yểm bùa khiến xác người hóa thành cá rồi ăn. Sách Tây Nam quốc phong

 thổ ký nói: trong tà thuật có thuật "bốc tư quỷ", đàn bà học thuật ấy, đêm hóa làm mèo, làm chó, gặp người ốm thì hút lấy thịt, nhổ vào nước hóa thành tôm, rồi bắt đem bán — tức là loại thuật này. Bài Đồ tán nói: "Dòng dõi Viêm Đế, thật sinh người Đê; chết rồi sống lại, thân hóa vảy cá; nương nhờ mây mưa, bơi trên bến trời".)

 Có loài chim xanh, mình vàng, chân đỏ, sáu đầu, tên là chim [Xúc] (?) (Quách chú: đọc là Xúc).

 (Nhậm Thần xét: sách Lãm nói người Hỗ có (chim) sáu đầu (?). Sách Ngũ âm tập vận nói nước người Đê có chim xanh chân đỏ sáu đầu, gọi là chim [Xúc]. Lại chim Ngọc cũng tên là Thục, tức là con quạ núi nói trong Nhĩ Nhã. Lại sách Nam Khang ký nói núi Thạch Thất có loài chim hình dáng màu sắc tươi sạch, tự quý lông cánh mình, nếu chỉ có một con thì soi bóng xuống nước mà kêu buồn, cũng có tên ấy — đó là cùng tên mà khác vật; vả lại chữ ấy đọc là Thục chứ không đọc là Xúc, có vẻ lại là một loài khác.)

 Có núi Đại Vu, có núi Kim. Ở góc trong vùng Đại Hoang phía tây nam có núi Thiên Câu và núi Thường Dương.

 Xét: Hạ Hậu Khai tức là Khải; vì kiêng húy (tránh viết, tránh gọi tên vua) Hán Cảnh Đế (tên là Khải) nên gọi như vậy (Nhậm Thần xét: sách Tứ bộ chính ngoa của Hồ thị nói: cũng có sách cổ vốn không kiêng húy, người đời sau vì tránh tên húy của triều đại mình mà sửa lại, như trong Sơn Hải Kinh chữ "Khải" đều thành chữ "Khai", là thuộc loại ấy).

 Sơn Hải Kinh quảng chú, quyển mười sáu.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video