Thiên 1 — Quyển 1

 MỤC THIÊN TỬ TRUYỆN, QUYỂN MỘT. Quách Phác đời Tấn chú giải bản viết bằng chữ cổ. (Mục thiên tử: tức Chu Mục vương, tên là Mãn, vua đời thứ năm nhà Chu. Phần trong ngoặc 【 】 là lời chú của Quách Phác.)

 …mời thiên tử (vua nhà Chu, ở đây là Mục vương) uống rượu trên núi Quyên 【Chú: chữ này đọc là "quyên"】.

 Ngày Mậu Dần (ngày ghi theo lối can chi, tức ghép mười "can" với mười hai "chi" để đếm ngày), thiên tử đi về phía bắc, vượt ngang sông Chương 【Chú: "tuyệt" nghĩa là cắt ngang qua. Sông Chương nay ở huyện Nghiệp】. Ngày Canh Thìn, đến [mất chữ]… dâng rượu thiên tử trên tảng đá lớn 【Chú: "thương" là chén để dâng rượu, nhân đó gọi việc dâng rượu là "thương"】. Thiên tử bèn cho tấu quảng nhạc (thứ nhạc lớn, nhạc của cõi trời) 【Chú: Sử ký chép: Triệu Giản Tử bị bệnh, mê man bảy ngày mới tỉnh, nói: "Ta đến chỗ Thượng đế, vui lắm, cùng trăm vị thần dạo chơi ở Quân thiên (tầng trời ở giữa). Quảng nhạc tấu chín lượt, có vạn vũ (điệu múa lớn đông người). Nhạc ấy không giống nhạc của ba đời Hạ, Thương, Chu, tiếng nhạc làm lay động lòng người." Nghĩa của "quảng nhạc" thấy ở chỗ này】. Thiên tử đứng trên xe, không xuống 【Chú: nói là đứng trên xe không bước xuống】. Đến chân núi Hình 【Chú: tức núi Hình, nay ở huyện Thạch Ấp, quận Thường Sơn; chữ này đọc là "hình"】.

 Ngày Quý Mùi, mưa tuyết. Thiên tử đi săn ở sườn tây núi Hình 【Chú: "a" là sườn núi】. Rồi vượt qua được con đường hiểm của núi Hình 【Chú: "toại" là con đường hiểm trở trong hang núi, đọc là "toại"】. Đi về phía bắc, men theo bờ bắc sông Hô Đà 【Chú: sông Hô Đà nay ở huyện Lỗ Thành, quận Nhạn Môn. "Dương" là phía bắc của sông. Chữ "đà" đọc như chữ "đà" trong "thác đà" (con lạc đà)】.

 Ngày Ất Dậu, thiên tử lên phía bắc tới [mất chữ]… Thiên tử đi đánh nước Khuyển Nhung ở phía bắc 【Chú: sách Quốc ngữ chép: Mục vương định đánh Khuyển Nhung, Sái Công Mưu Phụ can ngăn, vua không nghe, cứ đi đánh, bắt được bốn con sói trắng, bốn con hươu trắng đem về. Từ đó các nước ở vùng hoang phục (vùng xa xôi nhất ngoài biên giới) không đến chầu nữa. Sách Kỷ niên lại chép: bắt được năm vua của họ đem về phía đông】. Khuyển Nhung [mất chữ]… người Hồ dâng rượu thiên tử ở bờ bắc sông Đương. Thiên tử bèn vui [mất chữ]… ban thưởng cho quân Thất tụy đã chiến đấu (?) 【Chú: "tụy" là tụ họp, gom lại; cũng như sách Truyện có "dư đại phu" (các quan theo xe vua). Đều là tập hợp những người có trí và sức làm nanh vuốt (lực lượng bảo vệ thân cận) cho vua】.

 Ngày Canh Dần, gió bấc, mưa tuyết 【Chú: Kinh Thi có câu: "Gió bấc lạnh lùng, tuyết rơi dày đặc"】. Vì trời rét, thiên tử ra lệnh cho người dưới quyền nghỉ ngơi 【Chú: sai đám thuộc hạ của vua nghỉ ngơi】.

 Ngày Giáp Ngọ, thiên tử đi về phía tây, vượt qua con dốc ở cửa ải núi Du 【Chú: "đặng" là con dốc. Ngờ rằng "bắc" là chỉ gò phía bắc, "tây Du" là phía tây… (?). Núi Du là núi Nhạn Môn, đọc là "du"】. Ngày Kỷ Hợi, đến đồng bằng Yên Cư, Ngu Tri 【Chú: ngờ rằng đều là tên nước】.

 Ngày Tân Sửu, thiên tử đi về phía tây, đến chỗ người nước Phòng (?) 【Chú: là tên nước; chữ này đọc theo cách ghép phụ âm đầu của "phả" với vần của "khẳng"】. Con cháu họ Hà Tông là Phòng Bá Nhứ 【Chú: "bá" là tước bá, Nhứ là tên. Chữ "bá" thời xưa phần nhiều viết có bộ "mộc" (cây)】 ra đón thiên tử ở Trí chi [mất chữ]… Trước hết dâng mười tấm da báo, mười hai con ngựa tốt 【Chú: thời xưa làm lễ đều có vật dâng trước. Sách Truyện nói: "trước dâng bốn tấm da thuộc"】. Thiên tử sai Tỉnh Lợi nhận lấy 【Chú: Tỉnh Lợi là bề tôi được Mục vương yêu chiều】.

 Ngày Quý Dậu, thiên tử dừng nghỉ ở Tất [mất chữ] 【Chú: ngủ lại một đêm gọi là "xá"】. Rồi đi câu cá ở sông Hà phía tây để xem [mất chữ]… Trí chi [mất chữ]…

 Ngày Giáp Thìn, thiên tử săn ở đầm Sấm, được cáo trắng và con lửng chó, dùng chúng để tế thần Hà Tông 【Chú: vì sắp làm lễ tế sông Hà, lấy làm lạ về con thú săn được nên dùng nó. Hán Vũ Đế khi làm lễ tế giao (lễ tế trời ở ngoài thành) bắt được con hươu trắng một sừng, cho là điềm lành, cũng định đốt để tế】. Ngày Bính Ngọ, thiên tử uống rượu ở khúc quanh sông Hà 【Chú: "a" là chỗ nước uốn khúc (?)】. Thiên tử tập hợp người của lục sư (sáu đạo quân của thiên tử theo chế độ nhà Chu) ở phía nam nước Phòng, bên đầm Sấm 【Chú: "thuộc" ở đây nghĩa như "phòng" (?), tức gom lại】.

 Ngày Mậu Dần, thiên tử đi về phía tây, phóng nhanh đến núi Dương Vu 【Chú: "vụ" nghĩa như phóng ngựa chạy; chữ "vu" đọc là "ẩu"】, nơi Hà Bá (thần sông Hoàng Hà) là Vô Di đóng đô 【Chú: Vô Di tức Phùng Di; sách Sơn hải kinh gọi là Băng Di】. Đó chính là họ Hà Tông 【Chú: sông Hà đứng đầu tứ độc (bốn con sông lớn chảy thẳng ra biển: Trường Giang, Hoàng Hà, sông Hoài, sông Tế). Người coi việc thờ sông Hà nên lấy chữ đó làm họ】. Hà Tông Bá Thiên ra đón thiên tử ở núi Yên Nhiên 【Chú: Bá Thiên là tên tự (tên gọi thêm ngoài tên chính)】, làm lễ ủy lạo bằng một bó lụa kèm ngọc bích (ngọc dẹt hình tròn, giữa có lỗ) 【Chú: "lao" là lễ đón tiếp ủy lạo ở ngoài thành. Năm "lưỡng" làm một bó; một lưỡng bằng hai trượng ngày nay】. Trước hết dâng… trắng [mất chữ]… Thiên tử sai Phụ nhận lấy 【Chú: Phụ là Sái Công Mưu Phụ, người làm bài thơ "Kỳ Chiêu"】.

 Ngày Quý Sửu, thiên tử mở đại triều (buổi chầu lớn, các quan đều có mặt) ở núi Yên [mất chữ], bên khúc quanh sông Hà 【Chú: có lẽ là cho các quan nước Phòng (?) vào chầu, báo việc sắp làm lễ tế sông Hà】. Bèn sai Tỉnh Lợi và Lương Cố 【Chú: Lương Cố là đại phu (quan lớn) ở Lương Môn】 thống lĩnh sáu quân 【Chú: "duật" ở đây chỉ là trợ từ, như chữ "viết"】. Thiên tử chọn ngày lành Mậu Ngọ 【Chú: Kinh Thi có câu "Ngày lành Canh Ngọ"】.

 Thiên tử mặc lễ phục lớn: đội mũ miện, mặc áo y 【Chú: miện là mũ; y là áo, có lẽ là lễ phục bậc cao nhất của hoàng hậu, nay vua lại mặc thì chưa rõ vì sao; chữ này đọc là "huy"】, thắt tấm phất 【Chú: phất là tấm vải da che phía trước đầu gối; thiên tử dùng phất màu đỏ; đọc là "phất"】, giắt cái hốt (thẻ cầm tay khi chầu, khi tế) 【Chú: hốt dài ba thước, phần trên thon lại, đầu như cái dùi, còn gọi là "đình", cũng gọi là "đại khuê". "Tấn" nghĩa như cài vào đai; chữ này đọc là "hốt"】, đeo ngọc cả hai bên 【Chú: hai bên trái phải đều đeo ngọc】, bưng ngọc bích, quay mặt về phía nam đứng ở Hàn hạ 【Chú: "Hàn hạ" là gì thì chưa rõ】. Tằng chúc (quan khấn vái trong lễ tế, ở đây là chức phó) giúp việc 【Chú: "tằng" nghĩa là lớp thứ hai, kép thêm. Sách Truyện có câu "tằng thần Yển" (bề tôi bậc dưới là Yển)】. Các quan bày đồ sinh tế toàn vẹn năm [mất chữ] bộ 【Chú: các loài trâu, dê dùng để tế gọi là "sinh"; con vật nguyên vẹn thân thể gọi là "toàn". Có người nói "toàn" là lông một màu thuần. Sách Truyện nói: "Con vật tế nguyên vẹn, béo mập"】.

 Thiên tử trao ngọc bích cho Hà Tông. Hà Tông Bá Thiên nhận ngọc, quay về phía tây, dìm ngọc xuống sông Hà 【Chú: ngôi vị của sông Hà gắn với núi Côn Lôn (?)】, lạy hai lạy, khể thủ (cúi đầu sát đất) 【Chú: khể thủ là đầu chạm tới đất】. Quan chúc dìm trâu, ngựa, lợn, dê xuống sông. Hà Tông [mất chữ]… truyền mệnh cho hoàng thiên tử 【Chú: thêm chữ "hoàng" là để tôn kính】. Hà Bá xướng lên 【Chú: gọi Mục vương】: "Thượng đế phán: Mục Mãn 【Chú: gọi bằng tên là để tỏ ý khiêm. Còn chữ "Mục" là thụy hiệu (tên đặt sau khi mất), có lẽ là lời của người ghi chép đời sau】, ngươi hãy mãi lo liệu việc đời theo thời" 【Chú: bảo Mục vương phải lâu dài chăm lo việc đời】. Mục vương quay về phía nam lạy hai lạy 【Chú: Mục vương lạy】. Hà Tông lại xướng lên: "Thượng đế phán: Mục Mãn, ta chỉ cho ngươi những báu vật ở núi Thung 【Chú: sách Sơn hải kinh viết chữ "thung" là "chung", chỉ là âm giống nhau. Ý nói núi này nhiều của báu, vật lạ】, bảo cho ngươi về núi Côn Lôn [mất chữ]…, bốn nơi nghỉ, bảy mươi con suối ở đất bằng 【Chú: ngờ rằng đều nói về sự vật trên núi Côn Lôn】, rồi đến gò Côn Lôn để xem báu vật núi Thung" 【Chú: đều là lời Hà Bá nói với Mục vương】. Ban lời "hối" 【Chú: ngày cuối tháng gọi là "hối"; ý có lẽ là ban cho ngươi được hưởng phúc đến trọn đời (?)】. Thiên tử nhận mệnh, quay về phía nam lạy hai lạy 【Chú: nhận mệnh của Hà Bá】.

 Ngày Kỷ Mùi, thiên tử mở đại triều ở núi Hoàng 【Chú: sắp tế sông Hà xong rồi lên đường】. Bèn mở bức đồ, xem sách điển để xem các báu vật của thiên tử 【Chú: xem bức tranh lễ vật mà sông Hà chỉ cho】. Rằng: báu vật của thiên tử 【Chú: chữ "rằng" là lời trong Hà đồ (bức đồ thần hiện ra từ sông Hà)】 là: quả ngọc 【Chú: đá giống ngọc đẹp, tức thứ gọi là "đại quả"】, ngọc tuyền châu 【Chú: "tuyền" là ngọc, đọc là "tuyền"】, bạc đuốc 【Chú: bạc có ánh sáng tinh khiết như ngọn đuốc】, tinh dầu vàng 【Chú: "kim cao" cũng như "ngọc cao", đều là phần tinh chất chảy ra】. Báu vật của thiên tử giá vạn kim (vạn lạng vàng), [mất chữ]… báu vật trăm kim, báu vật của kẻ sĩ năm mươi kim, báu vật của thường dân mười kim 【Chú: từ vạn kim trở xuống, lẽ ra phải kể tiếp: báu vật của chư hầu nghìn kim, của đại phu trăm kim. Sách này tàn khuyết, người gom chép không viết bù vào để cho thấy chỗ mất chữ】. Cung của thiên tử, kẻ bắn người (?), kiếm Bộ, trâu, ngựa, tê giác [mất chữ]…, đồ vật giá nghìn kim 【Chú: kiếm Bộ ngờ là kiếm Bộ Quang. Tê giác giống trâu nước, chân… có ba sừng (?), màu đen】. Ngựa của thiên tử chạy nghìn dặm, hơn cả người và mãnh thú 【Chú: nói khí thế hùng mạnh, dữ dội】. Chó của thiên tử chạy trăm dặm, bắt được hổ báo 【Chú: nói gân sức khỏe mạnh】.

 Bá Thiên nói: Loài chim bay xa thì dùng cánh: [mất chữ]…, quạ 【Chú: chữ này đọc là "duyên", là con quạ】, chim côn kê bay tám trăm dặm 【Chú: tức con côn kê, thuộc loài thiên nga】. Loài thú nổi tiếng thì dùng chân: [mất chữ]… chạy nghìn dặm; toan nghê [mất chữ]…; ngựa hoang chạy năm trăm dặm 【Chú: toan nghê là sư tử, cũng ăn được hổ báo. Ngựa hoang cũng giống ngựa mà nhỏ hơn. Đọc là "toan", "nghê"】. Cùng Cùng, Cự Hư chạy trăm dặm 【Chú: cũng thuộc loài ngựa. Thi Tử nói: "Cự Hư chạy không kén đất". Sách Sơn hải kinh gọi "Cùng Cùng Cự Hư", là nói gộp hai con】. Nai [mất chữ]… hai mươi dặm 【Chú: từ con nai trở lên dường như xếp theo thứ tự số dặm xa gần mà thú chạy được】. Rằng: Bá Thiên đều dâng lên phép điển của sông Hà 【Chú: "điển" là lễ. Các sự vật kể trên đều được ghi trong Hà đồ; Hà Bá dùng chúng làm lễ để đối đãi Mục vương】. Rồi cưỡi cỗ xe ngựa Cừ Hoàng đi trước thiên tử 【Chú: đi trước dẫn đường】 để đi đến tận cùng đất phía tây 【Chú: "cực" là đến tận cùng】.

 Ngày Ất Sửu, thiên tử sang sông Hà về phía tây [mất chữ]… Ở đó có Ôn Cốc Lạc Đô 【Chú: "Ôn cốc" (hang ấm) nghĩa là mùa đông ấm áp. Nước Yên có "Hàn cốc" (hang lạnh), không mọc được ngũ cốc】, là nơi họ Hà Tông qua lại cư ngụ 【Chú: là ấp riêng của Bá Thiên】. Ngày Bính Dần, thiên tử sai các quan dưới quyền trình kiểm đồ vật 【Chú: sai quan coi việc kiểm xem những báu vật có được (?)】. Bèn ra lệnh cho Chính công Giao Phụ 【Chú: Chính công là một trong ba thượng công (ba vị quan cao nhất), người thiên tử dựa vào để làm chuẩn mực; Giao Phụ giữ chức ấy】 nhận lệnh 【Chú: "hiến" là lời giáo lệnh. Quản Tử nói: "Đều nhận hiến lệnh"】, dùng… [mất chữ]… cỗ xe tám con ngựa tuấn 【Chú: tên tám con ngựa có ở dưới】, cho uống nước ở bãi Chi Chỉ 【Chú: nước rẽ nhánh tạo thành "chỉ"; chỉ là bãi nhỏ giữa sông, đọc là "chỉ"】, đoạn sông Hà phía nam núi Tích Thạch 【Chú: Tích Thạch là tên núi, nay ở huyện Hà Gian, quận Kim Thành; sông Hà từ núi phía bắc chảy ra rồi chảy về đông nam】.

 Ngựa tuấn của thiên tử 【Chú: "tuấn" là tiếng khen ngựa đẹp】 là: Xích Ký 【Chú: tức thứ mà đời gọi là kỳ ký】, Đạo Ly 【Chú: là ngựa cổ nhỏ; "ly" là màu đen】, Bạch Nghĩa, Du Luân, Sơn Tử, Cừ Hoàng, Hoa Lưu 【Chú: màu như hoa mà đỏ. Nay ngựa màu đỏ nhạt gọi là "táo lưu"; táo lưu là màu đỏ】, Lục Nhĩ 【Chú: sách Kỷ niên (?) chép: vua nước Bắc Đường đến chầu, dâng một con ngựa lưu, nó đẻ ra Lục Nhĩ. Thời Ngụy, người Tiên Ti dâng ngựa nghìn dặm màu trắng, hai tai vàng, gọi là Hoàng Nhĩ, chính là loại này. Tám con ngựa tuấn đều do màu lông mà đặt tên. Xét sách Sử ký: Tạo Phụ tìm được cho Mục vương các ngựa Đạo Ly, Hoa Lưu, Lục Nhĩ, đánh xe đưa vua đi tuần thú phía tây, gặp Tây Vương Mẫu, vui đến quên về; đều khớp với sách này như hai nửa thẻ tín ghép lại】. Chó có: Trọng Công, Triệt Chỉ, Hoàn Gia [mất chữ]…, Hoàng Nam [mất chữ]…, Lai Bạch 【Chú: đều là tên những con chó săn chạy nhanh, cũng như chó "Tống Thước"】.

 Người đánh xe của thiên tử là Tạo Phụ, Tam Bách 【Chú: dưới có nói Tam Bách là người đánh xe】, Cảnh Tiêu, Thược Cập 【Chú: Tạo Phụ giỏi đánh xe, Mục vương phong cho ở Triệu Thành; những người còn lại chưa nghe nói đến】. Rằng: thiên tử cùng họ ra [mất chữ]…, vào đầm săn bắn, câu cá, bắn chim 【Chú: "dặc" là bắn bằng mũi tên có buộc dây】.

 Thiên tử nói: "Ôi! Ta, một người (lối thiên tử tự xưng), chưa đầy đủ về đức 【Chú: "doanh" nghĩa là đầy đủ】, mà lại mải lo vui chơi 【Chú: "biện" là lo làm việc vui chơi】; đời sau hẳn cũng sẽ truy kể lỗi của ta chăng?" 【Chú: Mục vương rong chơi quá độ, đi thường quên về, nên nói lời ấy để tự răn mình】. Người trong quân Thất tụy [mất chữ]… thiên tử rằng (?): "Điều đời sau mong mỏi là không trái phép thường của trời 【Chú: vâng theo sáu thời (?)】, nhà nông, thợ thuyền đều được như ý 【Chú: năm được mùa】, trai gái đủ cơm áo 【Chú: không đói rét】, trăm họ giàu có 【Chú: giàu ở đây là yên ổn】, các quan làm tròn việc 【Chú: ai nấy trông coi chức việc của mình】. Cho nên trời có thời tiết 【Chú: bốn mùa】, dân [mất chữ]… họ hướng về (?) 【Chú: chữ mất đọc là "quốc"】. Cần gì phải tính chuyện vui chơi 【Chú: nói không cầu vui mà niềm vui tự đến】, có ý gì mà quên 【Chú: luôn thận trọng giữ đức】? Cùng dân chung hưởng lợi, đời đời lấy đó làm lẽ thường." Thiên tử khen ngợi 【Chú: khen người ấy biết nói lời hay】, ban cho đồ đeo bên trái là hoa ngọc 【Chú: đồ đeo bằng hoa ngọc, là thứ tinh quý nhất trong các đồ đeo】. Người ấy bèn lạy hai lạy, dập đầu tạ ơn.

 MỤC THIÊN TỬ TRUYỆN, HẾT QUYỂN MỘT.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video