Mục Thiên tử truyện (truyện về vua Mục, tức Chu Mục vương, một vị vua nhà Chu), quyển hai. Quách Phác (học giả đời Tấn) chú giải bản viết bằng chữ cổ.
[mất chữ] Bá Thiên nói: [mất chữ] phong cho Mô Trú ở bờ bắc sông Hà [Chú: Mô Trú là tên người; chữ "Mô" có lẽ đọc là "Mạc"], để làm người chủ của người Ân [Chú: "chủ" nghĩa là chủ trì việc cúng tế của họ, ý nói là người cùng họ].
Ngày Đinh Tỵ (ngày ghi theo hệ can chi, cách đếm ngày xoay vòng 60 ngày), thiên tử (vua nhà Chu, ở đây là Mục vương) đi về tây nam, lên [mất chữ], là nơi … ở [Chú: ý nói chỗ người hiền, bậc thánh đời xưa từng ở]. Ở đó có cây lớn, cỏ to [Chú: "thạc" nghĩa là to]. Ở đó có thú rừng, có thể săn bắn.
Ngày Mậu Ngọ, người nước Xương [mất chữ] tên là Cư Lự [Chú: chữ "Lự" là dạng cổ của chữ "Trù" (?); Cư Lự là tên người] dâng lên thiên tử một trăm [mất chữ] rượu [Chú: sau chữ "trăm" mất tên đồ đựng rượu]. Thiên tử uống xong rồi đi, bèn nghỉ đêm ở khuỷu núi Côn Lôn (ngọn núi thần thoại ở phương tây), bờ bắc sông Xích Thủy [Chú: núi Côn Lôn có nước năm màu; sông Xích Thủy chảy ra từ góc đông nam rồi chảy về đông bắc; đều thấy chép trong sách Sơn Hải kinh].
Ở đó có núi Điểu [mất chữ] [Chú: chữ ấy đọc là "chân", còn có tên khác là "chiên"]. Thiên tử dừng nghỉ ba ngày ở núi Điểu [mất chữ].
Ngày lành Tân Dậu, thiên tử lên gò Côn Lôn để xem cung điện của Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ) [Chú: Hoàng Đế đi tuần du khắp bốn biển, lên núi Côn Lôn và dựng cung thất ở trên đó; thấy chép trong sách Tân ngữ]. Rồi đắp cao mộ của [mất chữ] Long [Chú: chữ trước chữ "Long" ngờ là chữ "Phong". Phong Long bói xem việc cưỡi mây, được quẻ Đại Tráng (một quẻ trong Kinh Dịch), bèn trở thành Lôi sư (thần sấm); cũng như Hoàng Đế có mộ ở núi Kiều Sơn. "Phong" nghĩa là đắp thêm đất cho cao trên mộ, cốt để đánh dấu cho rõ mà thôi], để bảo cho đời sau biết [Chú: "chiếu" nghĩa là nói cho biết].
Ngày Quý Hợi, thiên tử sắm đủ đồ cúng tinh sạch, con vật tế nguyên vẹn, để làm lễ nhân (lễ tế thần, giữ mình trong sạch rồi đốt lễ vật cho khói bốc lên trời) [mất chữ] ở gò Côn Lôn [Chú: "quyên" nghĩa là sạch; giữ mình trong sạch mà tế thần gọi là "nhân"; Kinh Thư chép: "thiên tử làm lễ nhân tế Lục Tông (sáu vị thần được tôn thờ)"; chữ "quyên" đọc là "khuê"].
Ngày Giáp Tý, thiên tử đi về bắc, dừng nghỉ ở đầm Châu Trạch [Chú: đầm này có ngọc trai nên mới gọi tên như vậy; nay đầm bằng ở Việt Tủy (quận thuộc vùng tây nam) có ngọc trai xanh, chính là nơi ấy], rồi câu cá ở dòng nước chảy. Nói rằng: bãi đầm cỏ của Châu Trạch rộng ba mươi dặm vuông [Chú: trong đầm có cỏ mọc thì gọi là "tẩu" (bãi đầm cỏ)].
Ở đó có cỏ hoán, lau sậy, cỏ hoàn, cỏ bồ [Chú: cỏ hoàn là một loại cỏ bồ (?); có người nói "hoàn" và "bồ" chỉ là hai tên gọi ngang nhau; vùng Quan Tây gọi như thế; chữ "hoàn" đọc là "hoàn"], cỏ trữ, cỏ phụ [Chú: chữ "phụ" nay viết là chữ "bồ", đọc là "bội"], cỏ kiêm [Chú: kiêm là một loại cỏ (?), giống cỏ hoán mà nhỏ hơn, đọc là "kiêm"], cỏ yêu [Chú: thuộc loại cỏ dại; Kinh Thi nói: "tháng tư cỏ yêu trổ bông"].
Rồi dâng ngọc trắng [mất chữ][mất chữ], một chiếc sừng [mất chữ], ba … có thể dùng để [mất chữ] gội đầu (?). Rồi dâng thức ăn [mất chữ], rượu mười [mất chữ], cô … nghị (?) chín [mất chữ], vị cũng vừa miệng, nhừ nát vào bụng mà trơn (?) [Chú: "trung" nghĩa như "hợp"]. Nhân đó dâng ba trăm con ngựa để làm thịt [Chú: loại có thể dùng cho bếp ăn], ba nghìn con bò dê.
Thiên tử [mất chữ] Côn Lôn [Chú: từ đây trở lên dường như nói về việc phong cho người ở cạnh núi Côn Lôn], để giữ cung của Hoàng Đế, phía nam coi sông Xích Thủy, phía bắc giữ của báu của núi Thung Sơn [Chú: muốn tôn vinh đức của bậc thánh, nhân đó làm rõ công tích của ngài].
Thiên tử bèn [mất chữ] người [mất chữ] tên … Ngô: mười lăm chiếc vòng vàng [Chú: vật có lỗ giữa và vành bằng nhau gọi là "hoàn" (vòng)], ba mươi dải đai đỏ trang trí vỏ sò [Chú: sách Hoài Nam Tử nói "đai vỏ sò …" (?), chính là thứ này], bốn [mất chữ] vải dệt khéo. … Ngô bèn mô bái (giơ hai tay lên đầu mà lạy) mà nhận [Chú: nay người Hồ (các dân tộc phía tây bắc) lễ Phật, giơ tay đặt lên đầu, xưng "nam mô" mà lạy, chính là cách này; chữ "mô" đọc là "mô"]. Thiên tử lại cho họ mười hai con bò vàng [Chú: để làm giống nuôi con vật dùng tế lễ], để ba mươi [mất chữ] người ở gò Côn Lôn.
Tháng cuối mùa hạ (tháng sáu), ngày Đinh Mão, thiên tử đi về bắc, lên trên núi Thung Sơn để ngắm đồng nội bốn phía, nói: "Thung Sơn chính là núi cao nhất thiên hạ." Cây tư [mất chữ] có hoa, sợ tuyết. Thiên tử bèn lấy quả của cây tư có hoa ấy [Chú: mang về trồng; chữ "tư" đọc là "tư"].
Nói rằng: đầm ở Thung Sơn, nước trong từ suối chảy ra, khí hậu ấm áp, không có gió [Chú: khí hậu điều hòa dễ chịu], là nơi chim bay và muôn thú uống nước kiếm ăn, chính là chỗ mà các vua đời trước gọi là Huyền Phố (vườn treo trên trời) [Chú: sách Hoài Nam Tử nói: núi Côn Lôn cách mặt đất một vạn một nghìn dặm, trên có thành Tằng chín lớp; lên cao gấp đôi nữa thì gọi là Lang Phong; lại lên cao gấp đôi nữa thì gọi là Huyền Phố; các chỗ lần lượt nối tiếp nhau. Sơn Hải kinh nói Lang Phong, Côn Lôn, Huyền Phố mỗi nơi là một ngọn núi riêng, chỉ ở gần nhau mà thôi. Sách ấy lại nói: "đó thật là vườn bằng của Thượng đế"].
Thiên tử nhân đó có được tinh hoa của ngọc sách và ngọc chi tư (?) [Chú: "anh" là phần tinh túy của ngọc; sách Thi Tử nói: "suối Long Tuyền có anh ngọc"; Sơn Hải kinh nói: "Hoàng Đế bèn lấy ngọc sách ở núi Mật đem gieo ở phía nam núi Chung", chính là thứ này].
Nói rằng: Thung Sơn là nơi muôn thú tụ họp, là nơi chim bay đậu nghỉ. Ở đó có loài thú [mất chữ] ăn thịt hổ báo, giống con nai mà trên đầu mang sừng xương uốn khúc (?) [mất chữ]; có con giống con mang, đầu nhỏ, mũi to [Chú: "quân" tức là con hoẵng]. Ở đó có báo đỏ, hổ trắng [Chú: Kinh Thi nói: "báo đỏ, gấu vàng"], gấu, gấu ngựa, sói, chó sói, ngựa hoang, bò rừng, dê núi, lợn rừng [Chú: nay ở núi Hoa Âm có bò rừng, dê núi, thịt mỗi con đều nặng đến nghìn cân]. Ở đó có chim trắng, chim điêu xanh (một loài đại bàng), bắt được chó, dê, ăn cả lợn, hươu [Chú: chim điêu ngày nay cũng ăn được hoẵng, hươu].
Nói rằng: thiên tử ngắm cảnh trên núi Thung Sơn năm ngày, bèn khắc dấu tích ở trên Huyền Phố để bảo cho đời sau biết [Chú: tức là khắc đá ghi công đức; Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đế khi đi tuần thú (vua đi thị sát các nơi) lên các núi nổi tiếng, đến đâu cũng khắc đá dựng bia, chính là theo việc này].
Ngày Nhâm Thân, thiên tử đi về tây. Ngày Giáp Tuất, đến đất của người Xích Ô. Họ dâng thiên tử nghìn hộc (hộc: đơn vị đo dung tích, bằng mười đấu) rượu, chín trăm con ngựa để làm thịt, ba nghìn con dê bò, trăm xe lúa tắc và lúa mạch [Chú: lúa tắc giống lúa kê mà không dẻo]. Thiên tử sai Tế Phụ (một đại thần nhà Chu) nhận lấy.
Nói rằng: tổ tiên họ Xích Ô vốn từ dòng tông nhà Chu mà ra [Chú: cùng thủy tổ với nhà Chu]. Khi Thái vương Đản Phụ [Chú: tức Cổ Công Đản Phụ] mới gây dựng cơ nghiệp ở đất phía tây [Chú: ý nói hưng khởi ở dưới núi Kỳ Sơn; ấp ấy nay là huyện Mỹ Dương, quận Phù Phong], đã phong cho người con trưởng (?) là Ngô Thái Bá ở Đông Ngô [Chú: Thái Bá nhường ngôi nước, đi vào đất Ngô, nhân đó được phong luôn ở Ngô], dạy cho phép hình dùng dao kiếm bằng kim loại [Chú: kim loại phương nam tinh luyện sắc bén, nên bảo cho phép hình ấy], tặng ngọc bích (ngọc dẹt hình tròn có lỗ ở giữa) của nhà Chu [Chú: "hối" là tặng quà].
Lại phong cho bề tôi được yêu của ông là Trưởng Quý Xước ở bên (?) núi Thung Sơn, gả con gái trưởng cho, dạy cho phép hình về ngọc đá [Chú: núi Côn Lôn là nơi sản sinh ngọc đá đẹp, nên bảo cho điều ấy], để làm người chủ thay mặt nhà Chu.
Thiên tử bèn ban cho người Xích Ô [mất chữ] tên là Cơ: bốn cỗ xe sơn đen [Chú: theo sách Chu lễ, quan đại phu đi xe sơn đen], bốn mươi dật (đơn vị cân vàng) vàng [Chú: hai mươi lạng là một dật], năm mươi dải đai vỏ sò, ba trăm gói chu sa (?). Cơ bèn mô bái mà nhận [Chú: chữ "khỏa" (gói) đọc như chữ "quá" trong "tội quá"; Cơ là tên người Xích Ô].
Nói rằng: núi [mất chữ] chính là núi tốt nhất thiên hạ, là nơi có ngọc quý, lúa tốt mọc ở đó, cây cỏ to đẹp. Thiên tử bèn lấy giống lúa tốt đem về trồng ở Trung Quốc (vùng đất trung tâm do nhà Chu cai quản) [Chú: Hán Vũ Đế cũng lấy cỏ thơm, rau ngon của nước ngoài đem về trồng ở Trung Quốc].
Nói rằng: thiên tử nghỉ năm ngày dưới chân núi [mất chữ], bèn cho tấu Quảng lạc (khúc nhạc lớn, nhạc trọng thể của thiên tử). Cơ, người Xích Ô, vì muốn giao hảo mà dâng gái cho thiên tử [Chú: để kết tình thân thiết], là cô Thính và cô Liệt, làm người hầu được yêu [Chú: một người tên là Thính; tên của cô kia bị mất trong văn bản (?)]. Nói rằng: đất họ Xích Ô là đất có người đẹp, là nơi có ngọc quý.
Ngày Kỷ Mão, thiên tử đi về bắc, đi vượt [mất chữ] chặng [Chú: "triệu" nghĩa như vượt nhảy; mỗi "xá" (chặng nghỉ) là ba mươi dặm]. Ngày Canh Thìn, vượt qua sông Dương Thủy [Chú: sông Dương chảy ra từ góc tây bắc núi Côn Lôn rồi chảy về đông; chữ "Dương" đọc là "Tường"].
Ngày Tân Tỵ, vào đất của người Tào Nô. Người tên Hí mời thiên tử uống rượu trên sông Dương [Chú: Hí là tên người nước ấy], rồi dâng chín trăm con ngựa để làm thịt, bảy nghìn con bò dê, trăm xe gạo tắc. Thiên tử sai Phùng Cố nhận lấy [Chú: Phùng Cố là quan đại phu nhà Chu]. Thiên tử bèn ban cho Hí, người Tào Nô, [mất chữ] con hươu bằng vàng, bạc [mất chữ] [Chú: (mất chữ) nay ở nhiều nơi đào đất lên được đồ hình con lợn bằng ngọc, con chó bằng vàng; những thứ ấy đều là vật quý lạ người xưa dùng để tặng các dân tộc ngoài biên cõi], bốn mươi dải đai vỏ sò, bốn trăm gói chu sa. Hí bèn mô bái mà nhận.
Ngày Nhâm Ngọ, thiên tử đi về bắc rồi vòng về đông [Chú: từ đầu phía đông mà quay về]. Ngày Giáp Thân, đến sông Hắc Thủy [Chú: sông này cũng chảy ra từ góc tây bắc núi Côn Lôn rồi chảy về đông nam], người Tây Mô gọi là Hồng Lộ [Chú: Tây Mô là vùng sa mạc; nói vậy để cho biết người ngoài cõi gọi tên người, tên vật khác với Trung Hoa. Sách Xuân Thu chép Thúc Cung đánh bại quân nước Cử ở sông Phần; sách Cốc Lương truyện nói: người Địch gọi là suối Phần Thất … (?); danh hiệu thì theo Trung Quốc, còn tên đất thì theo cách gọi của người chủ đất ấy].
Bấy giờ mưa suốt bảy ngày. Thiên tử dừng lại chờ (?) sáu đạo quân cùng đoàn tùy tùng (sáu đạo quân: quân đội riêng của thiên tử) [Chú: ngựa của Mục vương khỏe tốt, người đánh xe lại giỏi, nên khi đi thường vượt lên trước đoàn tùy tùng]. Thiên tử bèn phong cho Trường Quăng (người tay dài) ở dải sông phía tây Hắc Thủy [Chú: tức người tay dài, thân như người Trung Quốc mà cánh tay dài ba trượng (trượng: đơn vị đo dài, bằng mười thước); thời Ngụy từng bắt được người như thế ở biển Xích Hải; nước người chân dài lại ở phía đông biển Xích Hải; đều thấy chép trong Sơn Hải kinh]. Đó là vùng trên đất Hồng Lộ, để làm người chủ thay mặt nhà Chu; gọi là nước Lưu Cốt (nghĩa là "nơi dừng lại") [Chú: nhân việc dừng lại ấy mà đặt tên].
Ngày Tân Mão, thiên tử đi về bắc rồi vòng về đông, bèn men theo sông Hắc Thủy. Ngày Quý Tỵ, đến núi Quần Ngọc [Chú: tức núi Quần Ngọc mà Sơn Hải kinh nói là nơi Tây Vương Mẫu (nữ thần, nữ chúa phương tây trong truyền thuyết) ở], là nơi họ Dung [mất chữ] canh giữ.
Nói rằng: núi Quần Ngọc Điền (?) [mất chữ] … sườn núi bằng phẳng, không có chỗ hiểm trở [Chú: ý nói các bên đều không có chỗ hiểm trở], bốn phía thông suốt, thẳng như dây mực [Chú: ý nói đều bằng và thẳng], chính là nơi các vua đời trước gọi là Sách Phủ (kho chứa sách) [Chú: ý nói các đế vương đời xưa dùng làm kho cất giữ sách vở, tức là điều người ta gọi là "cất sách ở núi nổi tiếng"]. Ở đó ít cây cỏ và không có chim thú [Chú: ý nói toàn là ngọc đá]. Ở đó có cây [mất chữ], người Tây Mô gọi là [mất chữ].
Thiên tử bèn lấy ba xe ngọc, cùng đồ ngọc và đồ đeo [Chú: các loại vòng ngọc, ngọc đeo], rồi chở một vạn đôi ngọc [Chú: một đôi ngọc gọi là một "giác" (?); thấy trong sách Tả thị truyện]. Thiên tử nghỉ bốn ngày ở núi Quần Ngọc [Chú: "hưu" là đi chơi, nghỉ ngơi], bèn sai Hình hầu (vua chư hầu nước Hình) ở lại chờ thợ mài ngọc [Chú: "đãi" là ở lại chờ; nước Hình nay là huyện Tương Ấp (?), quận Quảng Bình].
Tháng đầu mùa thu (tháng bảy), ngày Đinh Dậu, thiên tử đi về bắc. Người [mất chữ] tên Tiềm Thời [Chú: Tiềm Thời là tên người] mời thiên tử uống rượu trên gò Vũ Lăng, rồi dâng ngựa tốt, bò, dê. Thiên tử vì họ đã vất vả mài ngọc đá nên không nhận gia súc làm lễ vật của họ [Chú: thận trọng, ngại làm họ tốn kém lễ vật]. Bá Thiên nói: họ [mất chữ] là dòng dõi của Hạm [mất chữ]. Thiên tử bèn ban cho mười tám chiếc bình bằng vàng [Chú: tức cái vu (một loại bồn, chậu); ở Từ Châu gọi là "anh"], ba trăm gói chu sa. Tiềm Thời bèn mô bái mà nhận.
Ngày Mậu Tuất, thiên tử đi về tây. Ngày Tân Sửu, đến họ Ỷ Lư [Chú: chữ ấy đọc là "ỷ"]. Thiên tử bèn sai họ Ỷ Lư cấp cơm cho người của sáu đạo quân [Chú: thiên tử có sáu quân; Kinh Thi nói: "vua Chu lên đường, sáu đạo quân theo cùng"] ở dưới núi Phòng Sơn. Ngày Nhâm Dần, thiên tử lên núi Phòng Sơn, rồi dọn đồ tế ban cho người Ỷ Lư [Chú: đem thịt tế còn thừa ban cho họ]. Ôn Quy bèn mô bái mà nhận [Chú: Ôn Quy là tên người].
Thiên tử tế xong rồi đi, bèn tiếp tục đi về tây. Ngày Bính Ngọ, đến họ Hàn. Ở đó có cánh đồng Lạc Dã (Đồng Vui), khí hậu ấm áp, là nơi lúa tắc, lúa mạch tươi tốt [Chú: chữ này viết chữ "thảo" ở trên, chữ "tảo" ở dưới, ngờ là chữ "mậu" (tươi tốt) viết theo lối cổ], là nơi chó, ngựa, bò, dê sinh sôi [Chú: "xương" nghĩa như "thịnh"], là nơi ngọc quý [mất chữ].
Ngày Đinh Mùi, thiên tử họp đại triều (buổi chầu lớn của vua với bề tôi) ở giữa đồng bằng [Chú: "diễn" là vùng đất thấp phía dưới gò đồi; thấy trong sách Chu lễ], bèn ra lệnh cho sáu đạo quân nghỉ ngơi. Ngày Kỷ Dậu, thiên tử mở đại yến khoản đãi các công khanh chủ chốt, các vua chư hầu, quan lại của vua và các dũng sĩ Thất Tụy (đội cận vệ tinh nhuệ của vua) ở giữa đồng bằng.
Người họ Hàn tên Vô Phù bèn dâng một trăm con ngựa tốt, ba trăm con bò dùng được việc [Chú: loại có thể dùng để kéo xe], bảy nghìn con chó tốt [Chú: loại đã được luyện quen], hai trăm con bò phương (một giống bò lạ, có lẽ là bò có bướu) (?), ba trăm con ngựa hoang, hai nghìn con bò dê, ba trăm xe lúa tắc và lúa mạch. Thiên tử bèn ban cho hai mươi tám chiếc bình bằng vàng bạc, năm mươi dải đai vỏ sò, ba trăm gói chu sa. Vô Phù, giữ chức quan Biến [mất chữ] Điêu (?), cùng những người trên dưới (?) bèn mô bái mà nhận [Chú: ngờ rằng "trên dưới" là chữ viết cổ; nay quan chức của các dân tộc ngoài biên cõi phần nhiều có tên kép].
Ngày Canh Tuất, thiên tử đi về tây, đến một cái hồ. Thiên tử nghỉ ba ngày bên hồ, bèn cho tấu Quảng lạc, ba ngày mới dứt; gọi hồ ấy là Lạc Trì (Hồ Nhạc) [Chú: nhân đó đổi tên là hồ Quảng Lạc, cũng như Hán Vũ Đế đổi tên làng Từ thành làng Văn Hỷ]. Thiên tử bèn trồng tre ở đó [Chú: trồng tre bên hồ], gọi là Trúc Lâm (Rừng Tre) [Chú: tre mọc dày thì gọi là rừng].
Ngày Quý Sửu, thiên tử bèn tiếp tục đi về tây. Ngày Bính Thìn, đến núi Khổ Sơn, nơi người Tây Mô gọi là Mậu Uyển (Vườn Tươi Tốt). Thiên tử bèn nghỉ ngơi, săn bắn ở đó, rồi ăn cỏ khổ [Chú: "khổ" là tên một loài cỏ, ăn được].
Ngày Đinh Tỵ, thiên tử đi về tây. Ngày Kỷ Mùi, nghỉ đêm ở núi Hoàng Phòng, phía tây [mất chữ]. Bèn tiếp tục đi về tây. Ngày Quý Hợi, đến [đất] của Tây Vương Mẫu…
Mục Thiên tử truyện, quyển hai.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video