Truyện Mục Thiên tử (truyện chép cuộc đi xa về phía tây của Chu Mục vương, vị vua thứ năm nhà Chu), quyển bốn. Quách Phác (học giả đời Tấn) chú giải theo bản cổ văn (bản viết bằng lối chữ cổ, đào được từ mộ cổ).
Ngày Canh Thìn (sách ghi ngày theo hệ can chi: ghép mười "can" với mười hai "chi" thành vòng 60 ngày), thiên tử (tức Mục vương) đến sông Thao, là nơi họ Trọc Do sinh sống. [Lời chú: Sách Sơn hải kinh nói: "Có con sông tên là Tam Náo, là nơi người Côn Ngô sinh sống", cũng chính là chỗ này.]
Ngày Tân Tỵ, thiên tử đi về phía đông. Ngày Quý Mùi, đến hang Tô, là nơi họ Cốt Can lấy vật liệu làm áo mặc, chăn đắp. [Lời chú: Nói rằng trong hang có vỏ cây cỏ dùng làm áo, làm chăn được.] Rồi đi về phía nam, quay sang phía đông. Ngày Bính Tuất, đến Trường Than, là biên giới phía tây của họ Trọng. [Lời chú: "Cương" nghĩa là biên giới.] Ngày Đinh Hợi, thiên tử lên Trường Than, rồi đi tiếp về phía đông.
Ngày Canh Dần, đến khúc quanh sông Hắc Thủy (sông Nước Đen) thuộc đất họ Trọng. Ở đó có lúa mạch dại [Lời chú: tức là tự mọc]. Ở đó có cây đáp cẩn [Lời chú: hai chữ này đọc là "chi", "cẩn"], là thứ mà người Tây Mạc (tên gọi chung các dân tộc ở phương tây) gọi là "mộc hòa" (cây lúa). [Lời chú: Mộc hòa là một loại kê, cao năm tầm(?), to năm vòng ôm; thấy chép trong Sơn hải kinh.] Đó là thứ họ Trọng dùng làm lương thực.
Ở đó có núi Thái Thạch [Lời chú: núi có loại đá vân màu]. Những thứ họ Trọng canh giữ gồm: đá chi tư; ngọc tuyền khôi [Lời chú: tuyền khôi là tên một loại ngọc; sách Tả truyện chép: "Tặng ta ngọc tuyền khôi"; hai chữ đọc là "toàn", "hồi"]; ngọc dao [Lời chú: cũng là tên ngọc, đọc là "dao"]; lang can [Lời chú: thứ đá giống ngọc trai; hai chữ đọc là "lang", "can"]; kiềm [chữ mất] tiên [chữ mất] [Lời chú: đều là tên ngọc, chưa từng nghe nói tới; hai chữ "kiềm tỏa" đọc là "kiềm", "tỏa"]; vu kỳ [Lời chú: một loại ngọc; đọc là "vu", "kỳ"]; [chữ mất] vĩ [Lời chú: chưa nghe nói tới]. Phàm đồ vật làm bằng đá quý đều xuất ra từ đây. [Lời chú: đều ra từ núi này.]
Tháng mạnh thu (tháng đầu mùa thu, tức tháng bảy âm lịch), ngày Quý Tỵ, thiên tử ra lệnh cho họ Trọng cung cấp lương ăn cho đoàn tùy tùng của thiên tử. [Lời chú: Chữ "cộng" ở đây đọc là "cung", tức cung cấp; ý nói không cấp tới lục sư (sáu đạo quân của nhà vua).] Năm ngày sau, ngày Đinh Dậu, thiên tử lên núi Thái Thạch, lấy đá vân màu ở đó. Thiên tử sai dân họ Trọng nấu đúc thành đồ dùng ngay bên sông Hắc Thủy. [Lời chú: Nay đồ do người nước ngoài nấu đúc ra cũng đều là từ đá.] Đồ dùng, y phục, vật đeo làm ra đẹp không sao kể xiết. Thiên tử nghỉ lại một tháng.
Mùa thu, ngày Quý Hợi, thiên tử mở tiệc rượu đãi người họ Trọng, rồi ban cho họ: bình vàng hai lần chín (mười tám) chiếc, một con quạ bằng bạc, năm mươi đai lưng kết vỏ sò, bảy trăm bọc chu sa, [chữ mất] tên, quế và gừng một trăm cương(?), tơ [chữ mất], điêu quan(?). Họ liền mạc bái (lối lạy của người phương tây: quỳ xuống, chắp tay giơ lên đầu mà lạy) mà nhận.
Ngày Ất Sửu, thiên tử đi về phía đông. (Người họ Trọng) tiễn thiên tử đến núi Trường Sa, [chỗ khuyết] chiếc; thiên tử sai Bách Thiên (người họ Hà Tông, theo dẫn đường cho thiên tử) nhận lấy. Bách Thiên nói: "Tổ tiên họ Trọng là [chỗ khuyết] của họ Tam Miêu, ở tại…" (Thiên tử ban cho) gỗ vàng, [chữ mất], bạc, đồ màu [chỗ khuyết]; họ liền mạc bái mà nhận. [Lời chú: Tam Miêu là bộ tộc bị vua Thuấn đày ra núi Tam Nguy.]
Ngày Bính Dần, thiên tử đi về phía đông rồi quay xuống phía nam. Ngày Kỷ Tỵ, đến núi Văn, người Tây Mạc gọi là [chỗ khuyết]. (Họ) đãi rượu thiên tử ở núi Văn. Người Tây Mạc dâng ba trăm con ngựa để làm thịt, hai nghìn con bò dê, một nghìn xe gạo kê tẻ. Thiên tử sai Tất Củ nhận lấy, nói rằng [chỗ khuyết]. Thiên tử dạo chơi núi Văn ba ngày, lấy đá vân màu ở đó. [Lời chú: Vì có đá vân màu nên gọi là núi Văn (núi Vân Hoa).]
Ngày Nhâm Dần, thiên tử uống rượu dưới chân núi Văn. Người núi Văn là Quy Di [Lời chú: Quy Di là tên người] dâng mười tứ ngựa tốt [Lời chú: bốn con ngựa là một "tứ"], ba trăm con bò để dùng việc, chín mươi con chó canh giữ, hai trăm con bò phương để đi qua lưu sa (sa mạc cát chảy, cát luôn trôi dạt theo gió). [Lời chú: Loài bò này đi được trong cát chảy, như lạc đà.] Thiên tử lấy ngựa lông dài, bò lông dài [Lời chú: "hào" như là râu; Sơn hải kinh nói: ngựa có râu hình như ngựa, bốn khớp chân đều có lông], chó lông xù [Lời chú: "mang" là lông bờm xồm, chỉ loài chó dữ; có người nói "mang" cũng là tên một loài chó], dê lông dài [Lời chú: giống loài bò lông dài], mỗi thứ ba mươi con để tế núi Văn. Lại ban cho (Quy Di) bình vàng mười tám chiếc, ba mươi đai lưng kết vỏ sò, ba trăm bọc chu sa, quế và gừng một trăm cương(?). Quy Di liền mạc bái mà nhận.
Ngày Quý Dậu, thiên tử ra lệnh thắng cỗ xe tám con tuấn mã. Ngựa phục (con ngựa kéo phía trong, sát càng xe) bên phải là [chữ mất] Lưu [Lời chú: ngờ là hai chữ Hoa Lưu], bên trái là Lục Nhĩ; ngựa tham (con ngựa kéo phía ngoài) bên phải là Xích Ký [Lời chú: đây là lối viết cổ của chữ "ký"], bên trái là Bạch Nghĩa [Lời chú: lối viết cổ của chữ "nghĩa"]. Thiên tử ngồi xe chính, Tạo Phụ đánh xe, [chữ mất] làm xa hữu (người đứng bên phải trên xe để hộ vệ). Cỗ xe thứ hai [Lời chú: tức xe phó]: ngựa phục bên phải là Cừ Hoàng, bên trái là Du Luân; ngựa tham bên phải là Đạo Ly, bên trái là Sơn Tử. Bách Thiên ngồi xe chính, Tham Bách đánh xe, Bôn Nhung làm xa hữu. Thiên tử bèn đi về phía đông nam như bay, rong ruổi nghìn dặm. [Lời chú: Một lần giật cương là đi nghìn dặm, đi như chim bay lượn.]
Đến chỗ người Cự Sưu, [chữ mất] Nô liền dâng máu thiên nga trắng cho thiên tử uống [Lời chú: uống máu để thêm khí lực cho người], lại sửa soạn sữa bò sữa dê [Lời chú: "đống" là sữa; nay người Giang Nam cũng gọi sữa là "đống", đọc theo âm ghép "hàn – đống"] để rửa chân cho thiên tử [Lời chú: để da dẻ trơn mịn] cùng những người trên hai cỗ xe. [Lời chú: tức những người trên xe của thiên tử và xe phó.]
Ngày Giáp Tuất, [chữ mất] Nô của người Cự Sưu đãi rượu thiên tử ở núi Phần Lưu, dâng ba trăm con ngựa, năm nghìn con bò dê, một nghìn xe thu mạch [Lời chú: thu mạch là lúa], ba mươi xe mạc tắc [Lời chú: tắc là kê; chữ "mạc" chưa rõ nghĩa]. Thiên tử sai Bách Thiên nhận lấy. Lại dâng bốn mươi viên đá chi tư đẹp [Lời chú: viên tinh túy nhất gọi là "anh"], [chữ mất][chữ mất] cữu [chữ mất], một trăm chiếc ngọc tất (đồ ngọc gắn ở đầu vỏ kiếm) để đeo, bốn mươi viên lang can, [chữ mất][chữ mất] mười hòm [Lời chú: ngờ là thuộc loại vải gai trữ]. Thiên tử sai Tạo Phụ nhận lấy. [chỗ khuyết] Rồi ban cho họ bạc, gỗ, [chữ mất], đồ màu, bình vàng mười tám chiếc, bốn mươi đai lưng kết vỏ sò, ba trăm bọc chu sa, quế và gừng một trăm [chữ mất]. [chữ mất] Nô liền mạc bái mà nhận.
Ngày Ất Hợi, thiên tử đi về phía nam, đến phần đuôi phía đông núi Dương Hu [Lời chú: "vĩ" là phần phía sau của núi], rồi vượt qua hang [chữ mất], đến khúc bờ phía bắc sông [chữ mất][chữ mất]. Ở đó có [chữ mất] Sưu [chỗ khuyết], là cháu của Hà Bá (thần sông Hoàng Hà) [Lời chú: Nay phía tây có nước Cừ Sưu, ngờ chữ mất là chữ "Cừ"], thờ phụng núi của hoàng thiên tử(?). Ở đó có cây mô cẩn, lá của nó dùng để dâng cho bậc vua sáng suốt ăn. [Lời chú: Mô cẩn là tên cây; "hậu" nghĩa là vua; chữ "cẩn" đọc là "cẩn".] Thiên tử khen ngợi, ban cho một chiếc ngọc đeo. Bách Thiên lạy hai lạy, cúi đầu sát đất.
Ngày Quý Sửu, thiên tử đi về phía đông. Bách Thiên tiễn thiên tử đến đất người Phòng. Phòng bá (người đứng đầu đất Phòng) tên Nhứ đãi rượu thiên tử trên đầm Táo, ở chỗ bờ nước [chữ mất] Đa [Lời chú: "nhuế" là bờ sông], là nơi sông Hoàng Hà vòng về phía nam [Lời chú: "hoàn" nghĩa là quay vòng, đọc là "toàn"]. Thiên tử nghỉ năm ngày trên đầm Táo để đợi người của lục sư.
Ngày Mậu Ngọ, thiên tử đi về phía đông, quay lại dặn Bách Thiên trở về đất của mình. Thiên tử nói: "Ngươi là người chính tông của họ Hà Tông(?)." Bách Thiên lạy hai lạy, cúi đầu sát đất. [Lời chú: tức là từ biệt ra đi.] Thiên tử vòng về phía nam, lên dốc Trường Tùng. [Lời chú: con dốc có cây thông cao.]
Tháng mạnh đông (tháng đầu mùa đông, tức tháng mười âm lịch), ngày Nhâm Tuất, đến Lôi Thủ. [Lời chú: Lôi Thủ là tên núi, nay ở phía nam huyện Bồ Phản, quận Hà Đông.] Người Khuyển Nhung (một bộ tộc du mục phía tây bắc) tên Hồ đãi rượu thiên tử ở khúc núi Lôi Thủ, dâng hai mươi bốn(?) con ngựa để làm thịt. Thiên tử sai Khổng Nha nhận lấy. (Hồ) nói: "Đất bằng ven sông Lôi lạnh lẽo, kẻ quả nhân (lời tự xưng khiêm tốn của người cầm đầu) chỉ có chó, ngựa, dê, bò." Ở đó có bò đen sừng trắng, có dê đen máu trắng. [Lời chú: ghi lại chuyện lạ.]
Ngày Quý Hợi, thiên tử đi về phía nam, lên dốc Tì [Lời chú: đọc là "tí"]. Ngày Bính Dần, thiên tử đến lối đường hầm núi Hình, phía đông lên dốc Tam Đạo, rồi nghỉ đêm ở Nhị Biên. Thiên tử sai Mao Ban [Lời chú: Mao Ban là tổ tiên của Mao bá Vệ] và Phùng Cố đi trước về nước Chu để chờ mệnh của thiên tử.
Ngày Quý Dậu, thiên tử ra lệnh thắng cỗ xe tám con tuấn mã, cỗ bốn ngựa có Xích Ký, Tạo Phụ đánh xe, [chỗ khuyết], đi về phía nam như bay, đi thẳng vượt qua đường Địch [Lời chú: đường Địch ở Lũng Tây, ý nói cắt ngang qua dốc Lũng], lên núi Thái Hành, phía nam vượt sông Hoàng Hà, rong ruổi nghìn dặm, rồi vào Tông Chu (kinh đô gốc của nhà Chu). Các quan dâng máu thiên nga trắng cho thiên tử uống, và (dâng sữa) để rửa chân cho thiên tử [Lời chú: cũng là nói sữa]. Tạo Phụ bèn sửa soạn máu dê cho bốn con ngựa kéo xe uống, và cho những người cùng một xe. [Lời chú: tức những người cùng xe với vua như người đánh xe, xa hữu; chính là cái mà sách Tả truyện gọi là "tứ thặng" (bốn người trên một xe).]
Ngày Canh Thìn, thiên tử mở đại triều (buổi chầu lớn, đông đủ các quan) ở miếu Tông Chu, rồi tính số dặm đường ở đất phía tây. [Lời chú: "lý" nghĩa là tính số dặm đường. Sách Kỷ niên (Trúc thư kỷ niên) chép: Mục vương đi về phía tây trở về, tính dặm đường thiên hạ được một trăm chín vạn dặm.]
Rằng: từ sông Triền ở Tông Chu về phía tây [Lời chú: sông này nay ở phía tây sông Lạc; Lạc tức là Thành Chu; chữ này đọc là "triền"], đến núi Dương Hu của họ Hà Tông, là ba nghìn bốn trăm dặm. Từ Dương Hu về phía tây đến họ Tây Hạ, là hai nghìn năm trăm dặm. Từ Tây Hạ đến họ Châu Dư và đầu nguồn sông Hoàng Hà, là một nghìn năm trăm dặm. Từ đầu nguồn sông, núi Tương về phía tây nam đến núi Thung, đầm Châu, gò Côn Lôn, là bảy trăm dặm. Từ núi Thung về phía tây đến họ Xích Ô, (tính từ) núi Thung là ba trăm dặm. Quay về phía đông bắc đến núi Quần Ngọc, ngăn ở phía bắc núi Thung. [Lời chú: "tiệt" nghĩa là ngăn chặn.] Từ núi Quần Ngọc về phía tây đến (đất của) Tây Vương Mẫu, là ba nghìn dặm. [chỗ khuyết] Từ phía bắc đất Tây Vương Mẫu đến cánh đồng Khoáng Nguyên, nơi chim bay rụng lông [Lời chú: tức là chỗ chim thay lông], là một nghìn chín trăm dặm. [chỗ khuyết]
Từ Tông Chu đến Đại Khoáng Nguyên ở phía tây bắc [Lời chú: Xét Sơn hải kinh nói đầm nơi bầy chim tụ tập có hai chỗ, một chỗ rộng trăm dặm vuông, một chỗ rộng nghìn dặm vuông; chính là Đại Khoáng Nguyên này], là một vạn bốn nghìn dặm. Rồi quay về phía đông nam, lại đến Dương Hu, là bảy nghìn dặm. Trở về nước Chu, là ba nghìn dặm. Cộng gộp các chặng đường đã đi, là ba vạn năm nghìn dặm.
Ngày lành Giáp Thân, thiên tử làm lễ tế ở miếu Tông Chu. [Lời chú: báo việc đi xa trở về; sách Thượng thư đại truyện nói: đi xa trở về ắt phải vào miếu báo cáo tổ tiên.] Ngày Ất Dậu, thiên tử [chỗ khuyết] người của lục sư trên sông Lạc. Ngày Đinh Hợi, thiên tử vượt sông Hoàng Hà về phía bắc, [chỗ khuyết] lối đường hầm, theo hướng tây bắc lên dốc Cửu Hà ở Minh Môn. [Lời chú: Núi Minh Môn nay ở phía bắc sông Hoàng Hà; sách Thi tử nói: sông Hoàng Hà chảy ra từ trên Minh Môn.] Rồi đi về phía tây nam.
Tháng trọng đông (tháng giữa mùa đông, tức tháng mười một âm lịch), ngày Nhâm Thìn, đến trên núi [chữ mất], bèn tấu Quảng nhạc (nhạc lớn, nhạc trọng thể của triều đình), ba ngày mới dứt. Ngày lành Đinh Dậu, thiên tử vào Nam Trịnh. [Lời chú: Nay là huyện Trịnh, quận Kinh Triệu. Sách Kỷ niên chép: năm đầu đời Mục vương, xây cung Chi ở Nam Trịnh; điều sách Tả truyện nói "nhà vua nhờ vậy mà được chết yên lành ở cung Chi" chính là chỗ này.]
Truyện Mục Thiên tử, quyển bốn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video