Thiên 5 — Quyển 5

 Mục Thiên tử truyện, quyển năm — Quách Phác đời Tấn chú giải phần văn cổ.

(Ghi chú cách trình bày: lời chú của Quách Phác đặt trong ngoặc 〔Chú: …〕; chỗ nguyên bản mất chữ ghi là 〔mất chữ〕.)

 …chỗ cất của báu (?). Ngày thứ tư, Thiên tử (con Trời, tức vua nhà Chu, ở đây là Chu Mục vương) nghỉ ở Hoạch Trạch 〔Chú: nay là huyện Hoạch Trạch thuộc Bình Dương; có ghi cách đọc chữ "Hoạch" (?)〕. Ở đó vua bắn chim, săn thú. Ngày Đinh Sửu (ngày ghi theo can chi, tức cách đặt tên ngày bằng cách ghép mười "can" với mười hai "chi"), Thiên tử 〔mất chữ〕, mưa bèn đến. Tế Phụ (tức Tế công Mưu Phụ, đại thần nhà Chu) từ Phố Trịnh đến yết kiến 〔Chú: nước Trịnh có vùng Phố Điền, nên gọi là Phố Trịnh; "yết" nghĩa là đến báo cáo〕.

 Nước Lưu Côn dâng trăm thỏi ngọc 〔Chú: nước Lưu Côn có chép trong sách Trúc thư kỷ niên〕. Nước Tuấn Địch đem lễ vật đến 〔Chú: Tuấn Địch là nước của họ Ngỗi; có ghi cách đọc chữ "Tuấn"〕, gồm trăm tứ ngựa tốt (một "tứ" là bốn con ngựa kéo một cỗ xe) 〔Chú: sách Tả truyện có câu "trăm tứ ngựa vằn"〕, và trả lại của báu của nước Tất 〔Chú: Tất là tên nước; ý nói người Địch trước kia đã cướp lấy của báu này〕, để tự nhận lỗi mà xin hòa 〔Chú: "thành" nghĩa là hòa; "cật" như là trách〕. Tuấn tử Trù Hồ 〔mất chữ〕 đông mẫu (?) 〔Chú: người Di Địch, tức các tộc ngoài Trung Nguyên, ai có đức thì được gọi là "tử"; Trù Hồ là tên người〕.

 Thiên tử gặp Hứa nam bên sông Vĩ 〔Chú: "nam" là tước, tức bậc thấp nhất trong năm bậc tước công, hầu, bá, tử, nam; nước Hứa nay là huyện Hứa Xương, nơi có sông Vĩ chảy qua; có ghi cách đọc chữ "Vĩ"〕. Tế Phụ truyền mệnh Thiên tử, từ chối lễ vật mà nói: "Hãy bỏ con dê non này đi, dùng ngọc và lụa mà vào chầu" 〔Chú: theo lễ, người tước nam cầm ngọc bồ bích (tấm ngọc dẹt hình tròn có lỗ giữa, chạm hình cỏ bồ) khi vào chầu; Hứa nam muốn tỏ ra khiêm nhường nên cầm dê non〕. Hứa nam không dám từ chối 〔Chú: vì vâng mệnh vua〕, quay về lấy một bó lụa, thêm ngọc bích 〔mất chữ〕. Mao công nâng lụa và ngọc dâng lên 〔Chú: Mao công tức là Mao Ban〕.

 Hôm ấy, Thiên tử đãi rượu Hứa nam bên sông Vĩ. Thiên tử nói: "Trẫm chẳng phải vì nước Hứa mà lo cho trăm họ (?) 〔mất chữ〕 vậy. Cậu cứ dự tiệc uống rượu, đừng câu nệ lễ nghi" 〔Chú: theo lễ, Thiên tử gọi chư hầu khác họ là "bá cữu" (bác cậu); "yến" là cuộc vui riêng, không muốn coi trọng lễ kính. Sách Quản Tử chép: "Bá cữu không phải xuống lạy." Chữ "cữu" ở đây cũng viết bằng chữ "cữu" nghĩa là cậu, hai chữ dùng như nhau〕. Hứa nam không dám từ chối, lên ngồi bên chỗ bày vò rượu 〔Chú: sách Lễ ký nói: "úp chén lên bệ, bày vò rượu ra — chỉ khi hai vua giao hảo với nhau mới làm thế; dâng rượu xong thì úp chén lên bệ đất đặt chén, bày vò rượu ra"; có lẽ là việc này. Cho ngồi bên vò rượu, làm người cầm trịch cuộc rượu, là muốn vui say cho thỏa〕. Bèn dùng nhạc tiệc 〔Chú: ý nói tiệc riêng〕.

 Thiên tử ban cho Hứa nam mười sáu con tuấn mã 〔Chú: gọi là "tuấn" tức là ngựa quý có tiếng〕. Hứa nam bước xuống, lạy hai lạy theo lối không thủ 〔Chú: "không thủ" là lạy cúi đầu đến đất; sách Chu lễ chép: thứ ba gọi là "không bái"〕, rồi lại lên ngồi ngang hàng. Đến chiều tối, Thiên tử cho Hứa nam về.

 Ngày Quý Hợi, Thiên tử đi thuyền hình chim, thuyền hình rồng, dạo trên đầm lớn 〔Chú: "chiểu" là ao; dưới chữ "rồng" còn sót chữ "thuyền"; thuyền đều đóng theo hình rồng, hình chim; thuyền Thanh Tước ở đất Ngô ngày nay chính là kiểu còn truyền lại〕. Mùa hạ, ngày Canh Ngọ, Thiên tử uống rượu bên sông Vĩ, rồi sai Tế Phụ đến Phố Trịnh dùng 〔mất chữ〕 chư hầu. Ngày Tân Mùi, Thiên tử về phía bắc, câu cá ở Tiệm Trạch, ăn cá ở Tang Dã.

 Ngày Đinh Sửu, Thiên tử đo đạc đường ranh vùng Phố Điền 〔Chú: đo đạc toàn bộ để làm đất vườn săn, rồi đặt quan coi giữ〕: phía đông đến đất Phòng 〔Chú: Phòng tức Phòng Tử, đất thuộc nước Triệu, có núi Tán〕, phía tây đến 〔mất chữ〕 Khâu, phía nam đến Tang Dã, phía bắc hết vùng đầm Kinh Lâm Chử 〔mất chữ〕. Nam bắc năm mươi 〔mất chữ〕; đặt mười Ngu (chức quan coi giữ núi rừng, đầm hồ, vườn săn). Ngu phía đông gọi là Thố Đài, Ngu phía tây gọi là Lịch Khâu 〔Chú: Lịch nay ở huyện Dương Địch, Hà Nam; có ghi cách đọc〕, Ngu phía nam gọi là 〔mất chữ〕 Phú Khâu, Ngu phía bắc gọi là Tương Kỳ, Ngu coi việc hầu vua gọi là 〔mất chữ〕 Lai. Nơi của mười Ngu 〔mất chữ〕.

 Ngày …Thìn, Thiên tử đóng lại ở Quân Khâu để săn trong đầm 〔mất chữ〕. Ngày Giáp Dần, Thiên tử làm chỗ ở tại cung Phạm 〔Chú: Phạm là tên một ly cung, tức cung điện phụ của vua ở ngoài kinh đô〕 để xem người hái dâu 〔Chú: "tang" là hái dâu; Kinh Thi có câu: "Người hái dâu thong thả thay"〕, rồi uống rượu trong rừng dâu 〔Chú: tức trong rừng cây dâu〕. Thiên tử sai quan Tang Ngu 〔Chú: người coi giữ cây dâu〕 ra 〔mất chữ〕 người hái dâu, để ngăn kẻ hung hăng 〔Chú: không cho ai xâm phạm cây dâu bừa bãi〕.

 Tháng giữa mùa hạ (tháng năm âm lịch), ngày Giáp Thân, Thiên tử 〔mất chữ〕 chỗ. Ngày Canh Dần, Thiên tử đi chơi về phía tây, nghỉ đêm ở đất Tế 〔Chú: Tế là ấp phong của Tế công〕. Ngày Nhâm Thìn, Tế công mời Thiên tử uống rượu, rồi hát bài thơ "… Thiên" 〔Chú: trong phần Tụng của Kinh Thi có bài "Hạo thiên hữu thành mệnh": "Trời cao có mệnh đã định, hai vua đã nhận lấy, Thành vương chẳng dám ham yên nghỉ"; ngờ rằng Tế công dùng bài này để khuyên can vua〕. Thiên tử sai hát bài "Nam sơn hữu □" 〔Chú: phần Tiểu nhã của Kinh Thi có bài "Nam sơn hữu đài": "Vui thay người quân tử, là nền móng của nước nhà", dùng để đáp lời Tế công; nhưng đều là chữ cổ khó hiểu nên chưa rõ hết〕. Rồi tiếp tục tiệc vui 〔Chú: "thiệu" nghĩa là tiếp nối〕.

 Ngày Đinh Dậu, Thiên tử dựng đài làm chỗ ở phía tây. Ngày Nhâm Dần, Thiên tử về phía đông đến Tước Lương. Ngày Giáp Thìn, đi thuyền trên sông Huỳnh 〔Chú: nay là Huỳnh Trạch ở Huỳnh Dương〕, rồi tấu Quảng nhạc (nhạc lớn, nhạc long trọng của bậc thiên tử). Tháng cuối mùa hạ, ngày Canh 〔mất chữ〕, nghỉ ở cung Phạm. Tháng giữa mùa thu, ngày Đinh Tỵ, Thiên tử bắn hươu trong rừng, rồi uống rượu ở nhà họ Mạnh, ở đó cho múa mười sáu con hạc trắng 〔Chú: ngày nay hạc và công được nuôi thuần cũng biết theo nhịp trống mà múa〕. Về nghỉ đêm ở Tước Lương.

 Tháng cuối mùa thu, ngày Tân Tỵ, Thiên tử coi việc quân (?) ở 〔mất chữ〕 Lai; các quan Ngu lần lượt hầu vua 〔Chú: theo thứ tự hầu hạ, sẵn sàng khi vua hỏi đến〕. Tháng đầu mùa đông, chim bay đến 〔Chú: chim nhạn bay về〕; các bề tôi của vua 〔mất chữ〕 bắn chim bằng tên buộc dây 〔Chú: đoạn dưới có nói "bề tôi của vua, chư hầu, con gái họ Cơ", ngờ đây là các nữ quan〕.

 Tháng giữa mùa đông, ngày Đinh Dậu, Thiên tử săn thú, nghỉ ở bãi lau sậy rậm 〔Chú: "quán" là bụi lau sậy〕, được nai, hoẵng, lợn rừng, hươu cả thảy bốn trăm hai mươi con, được hai con hổ, chín con sói. Bèn tế các vua đời trước, sai quan bào nhân nấu chín 〔Chú: bào nhân là quan coi việc ăn uống〕.

 Ngày Mậu Tuất, Thiên tử đi chơi phía tây, bắn ở Trung 〔mất chữ〕. Lúc ấy cỏ cây đang rụng, thưa thớt; vua sai quan Ngu chặt bớt rừng, dọn đầm lầy để lấy vật liệu cho dân 〔Chú: để cấp gỗ cho người dùng; "lược" nghĩa là chặt〕. Hôm ấy, Thiên tử về phía bắc vào đất Bính 〔Chú: Bính là một ấp của nước Trịnh; có ghi cách đọc〕, chơi bác (trò chơi gieo quân thời cổ, giống như đánh cờ) với Tỉnh công ba ngày mới phân thắng bại 〔Chú: ngờ rằng Tỉnh công là người hiền lại giỏi chơi bác (?), nên Mục vương đến chơi với ông〕.

 Ngày Tân Sửu, bị chặn trở (?) 〔Chú: e rằng không được như cũ, nên tiến lên gọi là "tái" (?)〕. Đến đài thì cái nóng lớn đã hết (?). Thiên tử ở trên đài để nghe việc thiên hạ 〔Chú: nhân đó để tránh nóng〕. Các phương xa 〔mất chữ〕 thuật số, mọi người đều theo, vì thế chọn người kẹp cỏ thi (que cỏ dùng để bói, khi bói kẹp vào giữa các ngón tay) 〔Chú: có ghi cách đọc〕, bèn chở về một vị thần nhân 〔mất chữ〕 giỏi thuật số 〔Chú: tức người có đạo thuật bói toán〕. Người ấy bèn nhìn quanh hai bên 〔Chú: tức là xem điềm mà bói〕. Thiên tử ưa thích 〔Chú: yêu thuật ấy〕, sai làm 〔mất chữ〕 mà thường 〔mất chữ〕 〔mất chữ〕, tên là 〔mất chữ〕 công, bỏ người cưỡi 〔mất chữ〕 còn 〔mất chữ〕.

 Có con hổ trong bụi lau 〔Chú: "gia" là cỏ lau〕. Thiên tử sắp đến, một người trong đội thất tụy (bảy đội quân tinh nhuệ hầu cận bên vua) tên là Cao Bôn Nhung xin bắt sống con hổ, ắt giữ nó nguyên vẹn. Bèn bắt sống hổ đem dâng 〔Chú: Kinh Thi nói "cởi trần tay không bắt hổ, dâng lên chỗ vua", chính là nói việc như thế này〕. Thiên tử sai làm cũi 〔Chú: "hạp" là cũi; sách Luận ngữ có câu: "Hổ và tê giác sổng ra khỏi cũi"〕 mà nuôi hổ ở Ngu phía đông, chỗ ấy gọi là Hổ Lao (cũi hổ) 〔Chú: nhân đó đặt tên cho đất; nay là huyện Thành Cao, Huỳnh Dương〕. Thiên tử ban cho Bôn Nhung mười tứ ngựa săn 〔Chú: sách Nhĩ nhã nói ngựa săn chọn con chân bước đều, chuộng con chạy nhanh〕, và ban cho lễ thái lao 〔Chú: bò, dê, lợn đủ cả ba gọi là thái lao, tức phần lễ vật hậu nhất〕. Bôn Nhung lạy hai lạy, cúi đầu sát đất (?).

 Ngày Bính Thìn, Thiên tử đi chơi phía bắc trong rừng, nhận mệnh lớn (?) rồi về. Tháng giữa mùa thu, ngày Giáp Tuất, Thiên tử đi chơi phía đông, dừng lại ở Tước Lương 〔Chú: ngủ một đêm gọi là "xá", hai đêm gọi là "tín", quá hai đêm gọi là "thứ"; 〔mất chữ〕〕, phơi sách bị mọt ở Vũ Lâm 〔Chú: ý nói đem phơi sách có mọt, nên gọi là "đố thư"〕.

 Tháng cuối mùa thu, 〔mất chữ〕, nghỉ đêm ở đất Tất. Người nước Tất báo có giặc Nhung 〔Chú: báo nạn giặc〕, nói: "Tuấn Địch đến xâm lấn." Thiên tử sai Mạnh Dự đến Tất đánh giặc 〔Chú: có ghi cách đọc chữ "Dự"〕. Hoắc hầu tên Cựu được báo là đã mất 〔Chú: nước Hoắc nay ở phía tây nam huyện Vĩnh An, thuộc Bình Dương, còn có thành〕. Thiên tử đến khóc viếng ở Quân Khâu, rồi săn trong đầm.

 Tháng cuối mùa đông, ngày Giáp Tuất, Thiên tử đi chơi phía đông, uống rượu ở Lưu Kỳ, bắn ở Lệ Hổ, đọc sách ở Lê Khâu 〔Chú: vua làm việc gì cũng phải ghi chép; chữ "Lê" 〔mất chữ〕, có ghi cách đọc〕. Người ta dâng rượu lên Thiên tử, rồi tấu Quảng nhạc. Thiên tử đánh rơi cái linh cổ, nó bèn hóa thành con rắn vàng 〔Chú: sách Chu lễ nói linh cổ là trống bốn mặt; đây chính là cái mà thiên Hồng phạm gọi là "trống yêu", tức điềm quái lạ về trống〕. Hôm ấy Thiên tử đánh trống, dưới đất cũng theo đó mà kêu 〔Chú: Thiên tử đến chỗ đánh mất trống mà đánh trống; trống ở dưới đất kêu theo; "đạo" nghĩa là theo; Hàn Phi nói "theo từ phương nam đến"〕. Bèn trồng cây ngô đồng ở đó 〔Chú: nhân đó mà trồng cây ngô đồng; ngô đồng cũng là loại gỗ vang tiếng〕: dùng làm trống thì linh thiêng và vang, lợi cho việc đánh giặc 〔Chú: nên dùng để đánh giặc Nhung〕; dùng làm đàn thì lợi 〔mất chữ〕 ở Hoàng Trạch.

 Thiên tử đi chơi phía đông ở Hoàng Trạch, nghỉ đêm ở Khúc Lạc 〔Chú: chỗ khúc quanh của sông Lạc, đây là tên đất〕. Bỏ 〔mất chữ〕, sai quan nhạc hát 〔Chú: quan nhạc là người coi việc âm nhạc〕 rằng: "Ao Hoàng kia, ngựa phì ra cát; bậc vua uy nghi đáng sợ. Đầm Hoàng kia, ngựa phì ra ngọc; bậc vua được ơn sống" 〔Chú: "phún" là phì, phun (?); có ghi cách đọc; "uy" nghĩa là sợ; đây đều là lời của chư hầu; "cốc" nghĩa là sống〕.

 Ngày Bính Thìn, Thiên tử đi chơi phía nam đến gò … Thất ở Hoàng 〔mất chữ〕, để xem nơi ở của Hạ hậu Khải (vua Khải nhà Hạ) 〔Chú: ngờ rằng đây nói gò Thái Thất, tức núi Tung Cao; mẹ vua Khải hóa đá ở núi này, con là Khải cũng thành tiên, nên trên núi có đá Khải; đều thấy chép trong sách Quy tàng và sách Hoài Nam tử〕. Bèn 〔mất chữ〕 ở nhà đá Khải 〔Chú: hình như nói vào trong nhà đá Khải〕.

 Thiên tử bói phệ (bói bằng cỏ thi theo phép Kinh Dịch) về việc săn ở Bình Trạch 〔Chú: có ghi cách đọc chữ "Bình"〕, được quẻ Tụng (quẻ thứ sáu trong Kinh Dịch, mang nghĩa tranh chấp, kiện cáo) 〔Chú: quẻ Khảm (tượng nước) ở dưới, quẻ Càn (tượng trời) ở trên〕. Phùng công đoán rằng: "Lời bói của quẻ Tụng 〔Chú: "dao" là lời hào, tức lời đoán gắn với từng vạch của quẻ; có ghi cách đọc〕: đầm lầy xanh ngắt, trong ấy 〔mất chữ〕, nên giữ lẽ chính (?); việc binh thì thuận lợi 〔Chú: nước tính vốn bằng phẳng, trời thì không thiên vị, quân không bị cong lệch nên việc binh thành công〕, tế lễ thì vui tốt, săn bắn thì được nhiều."

 〔mất chữ〕 mời Phùng công uống rượu, ban cho mười sáu con tuấn mã, ba mươi tráp vải sắn mịn và vải gai 〔Chú: "hy" là loại vải sắn dệt mịn〕. Phùng công lạy hai lạy, cúi đầu sát đất. Ban cho quan bói tên Hồ 〔mất chữ〕. Trời âm u mưa, mộng thấy thần, có việc tế 〔Chú: "có việc" tức là tế lễ〕; gọi là "trùng âm" (khí âm chồng chất) 〔Chú: nhân đó mà ghi lại〕. Thiên tử bèn nghỉ. Giữa trưa trời rét lớn, gió bấc, mưa tuyết, có người chết cóng. Thiên tử làm bài thơ ba chương để thương xót dân 〔Chú: "ai" như là thương xót〕, rằng:

 "Ta đi đến Hoàng Trúc, 〔mất chữ〕 trời lạnh bít bùng; vua thâu tóm chín nẻo đường 〔Chú: "hành" là đường; ý nói thu xếp đường sá của chín miền; sách Tả truyện có câu "mở mang chín đường"〕. Than ôi các công hầu, các vua chư hầu và quan khanh của ta 〔Chú: "tịch" là vua; "khanh" là quan tể tướng〕, hãy sửa trị cho ngay muôn dân của ta 〔Chú: "hoàng" nghĩa là sửa cho ngay〕, sớm tối chớ quên 〔Chú: luôn nghĩ đến dân〕."

 "Ta đi đến Hoàng Trúc, 〔mất chữ〕 trời lạnh bít bùng; vua thâu tóm chín nẻo đường. Than ôi các công hầu, các vua chư hầu và quan khanh của ta, hãy sửa trị cho ngay muôn dân của ta, sớm tối chớ để dân khốn cùng 〔Chú: khiến dân không bị khốn khổ〕."

 "Có con chim lạc trắng muốt 〔Chú: "lạc" là tên một loài chim; "hiểu" là dáng trắng; có ghi cách đọc〕, chấp chới bay lượn 〔Chú: ý nói được thỏa chí〕. Than ôi các công hầu của ta 〔mất chữ〕 chớ thì □ 〔Chú: từ chữ "hầu" trở xuống, hình như phải là: "các vua chư hầu và quan khanh, hãy sửa trị cho ngay muôn dân của ta, 〔mất chữ〕 chớ thì □"〕. Ở yên một chỗ thì ít niềm vui 〔Chú: ý nói giữ một chỗ ở thì ít vui〕, chẳng bằng □ đất 〔Chú: ở không cầu yên ổn〕, dùng lễ nhạc mà giáo hóa dân 〔Chú: ý nói nên dùng lễ nghi và âm nhạc để cảm hóa người dân〕."

 Thiên tử nói: "Ta, một người, thì ham chơi quá độ 〔Chú: mải mê rong chơi vui thú〕, không lo sửa trị muôn dân." 〔mất chữ〕 lên, bèn nghỉ đêm ở Hoàng Trúc. Thiên tử mộng thấy Nghệ bắn ở núi Đồ Sơn 〔Chú: Nghệ là vua họ Hữu Cùng, giỏi bắn cung〕. Tế công đoán mộng ấy, giải 〔mất chữ〕 〔mất chữ〕. Bèn nghỉ đêm ở núi Khúc Sơn.

 Ngày Nhâm Thân, Thiên tử về phía tây lên núi Khúc Sơn 〔mất chữ〕. Thiên tử đi về phía tây, lên Cửu A 〔Chú: ngờ là chín con dốc dài mười dặm ở huyện Tây An ngày nay〕, rồi về phía nam nghỉ đêm ở Đan Hoàng. Ngày Mậu Dần, Thiên tử về phía tây lên Dương 〔mất chữ〕, đi qua Linh 〔mất chữ〕, chơi bác với Tỉnh công 〔Chú: Mục vương lúc đi lúc về đều tìm Tỉnh công chơi bác, đủ rõ ông là người có đạo đức〕. Bèn đánh xe hươu dạo chơi trên núi, dựng thần chủ bằng đá (bài vị thờ thần làm bằng đá), rồi 〔mất chữ〕 Điền Linh 〔Chú: tức dốc Linh, nay ở huyện Đại Dương thuộc Hà Đông; Tả truyện nói "vào Điền Linh"; có ghi cách đọc hai chữ này〕. Bèn dừng lại ở bờ bắc sông Đậu 〔Chú: nay là bến Đậu, ở huyện Hà Bắc thuộc Hà Đông; có ghi cách đọc chữ "Đậu"〕. Ngày lành Đinh Hợi, Thiên tử vào Nam Trịnh.

 Mục Thiên tử truyện, quyển năm (hết).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video